Có thể nói những màn sương mù ấy chưa bao giờ tan hẳn khỏi cuộc hành trình của chúng tôi; và kể từ dạo đó, chúng đọng lại vô cùng dày đặc trong sổ tay của tôi. Chừng nào sông Oise còn là một dòng sông nhỏ mang nét điền viên, nó đưa chúng tôi lướt qua ngay sát cửa nhà người dân, và chúng tôi có thể trò chuyện với những người bản địa ngoài đồng cỏ ven sông. Nhưng giờ đây, khi nó đã trở nên rộng lớn nhường ấy, nhịp sống dọc bờ sông cứ thế trôi qua ở một khoảng cách xa xôi. Khác biệt ấy cũng tựa như giữa một đại lộ thênh thang và một lối mòn đồng quê uốn lượn qua những mảnh vườn cottage. Giờ đây, chúng tôi thả thuyền ngang qua những thị trấn nơi chẳng ai bận tâm hỏi han chúng tôi điều gì; chúng tôi đã trôi dạt vào nếp sống văn minh, nơi người ta lướt qua nhau chẳng một lời chào hỏi. Ở những vùng đất thưa dân, chúng tôi tận dụng tối đa mọi cuộc hội ngộ; nhưng khi đặt chân đến một thành phố, chúng tôi thu mình lại và chẳng bao giờ cất lời trừ khi vô tình dẫm phải chân ai đó. Trên những vùng nước này, chúng tôi không còn là những vị khách lạ kỳ, và chẳng ai mảy may nghĩ rằng chúng tôi đi từ nơi nào xa xôi hơn thị trấn gần nhất. Tôi còn nhớ, chẳng hạn như khi chúng tôi tiến vào L'Isle Adam, cách chúng tôi bắt gặp hàng tá chiếc thuyền giải trí đi dã ngoại buổi chiều, và chẳng có gì để phân biệt giữa một lữ khách chân chính với một kẻ chơi bơi nghiệp dư, ngoại trừ, có lẽ là tình trạng dơ dáy của cánh buồm trên thuyền tôi. Nhóm người trên một chiếc thuyền nọ thậm chí còn tưởng nhận ra tôi là người quen hàng xóm. Có điều gì tổn thương hơn thế nữa chăng? Mọi vẻ lãng mạn cuối cùng lại thu gọn về chừng đó. Giờ đây, ở thượng nguồn sông Oise, nơi vốn chẳng có gì giương buồm ngoài cá tỏi, một cặp chèo thuyền không thể bị giải thích một cách phàm tục như thế; chúng tôi là những kẻ xâm nhập kỳ lạ và đầy chất thơ; và từ sự ngạc nhiên của người dân đã nảy sinh một thứ thân mật nhẹ nhàng, thoảng qua dọc suốt chặng đường. Trên đời này mọi thứ đều có qua có lại, dẫu đôi khi hơi khó để dò ra manh mối: bởi những ân huệ ấy vốn có từ thuở nào, và chẳng hề có ngày thanh toán nào kể từ khi vạn vật sinh thành. Bạn nhận lại sự giải trí tương xứng với những gì bạn bỏ ra. Chừng nào chúng tôi hãy còn là một dạng lữ khách kỳ dị, đáng để trố mắt nhìn theo và bám theo như một tay lang băm hay một đoàn hát dạo, chúng tôi chẳng thiếu gì sự tiêu khiển đáp lại; nhưng ngay khi chúng tôi chìm nghỉm vào vẻ tầm thường, tất cả những ai chúng tôi gặp cũng vỡ mộng theo cách đó. Và đó là một trong hàng tá lý do tại sao thế giới lại trở nên tẻ nhạt đối với những kẻ tẻ nhạt.

Trong những cuộc phiêu lưu trước đây, thường thì luôn có việc gì đó để làm, và điều đó khiến chúng tôi phấn chấn hơn. Ngay cả những trận mưa rào cũng mang lại hiệu ứng hồi sinh, đánh thức bộ não khỏi cơn mê mệt. Nhưng giờ đây, khi dòng sông không còn chảy theo đúng nghĩa thông thường nữa, mà chỉ lướt về phía biển với tốc độ đều đặn, thẳng tắp nhưng không thể nhận thấy, và khi bầu trời mỉm cười với chúng tôi ngày qua ngày chẳng có gì thay đổi, chúng tôi bắt đầu chìm vào giấc ngủ vàng vẹm của tâm trí vốn theo sau những hoạt động thể lực ngoài trời. Tôi đã từng tự làm mình mê muội bằng cách này không chỉ một lần; thực ra, tôi vô cùng yêu thích cảm giác ấy; nhưng chưa bao giờ tôi trải nghiệm nó ở mức độ sâu sắc như khi chèo thuyền thả trôi trên sông Oise. Đó là đỉnh cao của sự ng u ngốc.

Chúng tôi hoàn toàn bỏ việc đọc sách. Thỉnh thoảng, khi tìm được một tờ báo mới, tôi lại có niềm vui đặc biệt là đọc một kỳ duy nhất của cuốn tiểu thuyết đương thời; nhưng tôi chưa bao giờ chịu nổi quá ba kỳ; và ngay cả kỳ thứ hai cũng đã là một sự thất vọng. Ngay khi câu chuyện trở nên rõ ràng theo bất kỳ cách nào, nó liền mất hết mọi giá trị trong mắt tôi; chỉ có một cảnh đơn độc, hoặc như thói quen của những tờ feuilleton này, nửa cảnh, không đầu không cuối, tựa như một mảnh của giấc mơ, mới có khả năng níu kéo sự chú ý của tôi. Càng thấy ít về cuốn tiểu thuyết, tôi lại càng thích nó hơn: một sự chiêm nghiệm đầy ý vị. Nhưng phần lớn thời gian, như tôi đã nói, cả hai chúng tôi chẳng màng đọc bất cứ thứ gì trên đời, và chỉ dùng khoảng thời gian ngắn ngủi khi thức giữa lúc thức dậy và bữa tối để dán mắt vào những tấm bản đồ. Tôi từ xưa đã vốn thích bản đồ, và có thể du ngoạn trong một tập bản đồ với niềm vui thích tột cùng. Tên của các vùng đất thật vô cùng cuốn hút; đường nét của bờ biển và sông ngòi làm say đắm ánh mắt; và việc bắt gặp trên bản đồ một chốn nào đó mà bạn từng nghe qua khiến lịch sử trở thành một thứ tài sản mới mẻ. Thế nhưng, chúng tôi lại giở những tấm hải đồ ra vào những buổi tối ấy với sự dửng dưng hoàn toàn. Chúng tôi chẳng mảy quan tâm đến chốn này hay chốn nọ. Chúng tôi trân trân nhìn vào tờ giấy như trẻ con nghe tiếng lục lạc; và đọc tên các thị trấn hay làng mạc rồi quên đi ngay lập tức. Chúng tôi chẳng màng đến chút lãng mạn nào trong chuyện ấy; chẳng có ai thảnh thơi tâm hồn đến thế. Nếu bạn giật lấy những tấm bản đồ ngay lúc chúng tôi đang miệt mài nghiên cứu nhất, thật khó mà đoán chắc liệu chúng tôi có tiếp tục cắm cúi nhìn mặt bàn với vẻ thích thú y nguyên hay không.

Có một điều duy nhất khiến chúng tôi vô cùng bận tâm, đó chính là chuyện ăn uống. Tôi nghĩ mình đã tôn thờ cái dạ dày của trí tưởng tượng. Tôi nhớ mình từng tơ tưởng về món này món nọ đến nỗi tứa cả nước miếng; và từ lâu trước khi chúng tôi cập bến để nghỉ đêm, cơn thèm ăn đã trở thành một nỗi bứt rứt bức bách, thường trực. Thỉnh thoảng, chúng tôi chèo sóng đôi một lúc và kích thích lẫn nhau bằng những tưởng tượng ẩm thực dọc đường. Bánh ngọt và rượu sherry, một món quà quê mùa nhưng chẳng thể với tới trên sông Oise, cứ luẩn quẩn trong đầu tôi qua bao dặm đường; và có một lần, khi chúng tôi đang đến gần Verberie, chiếc Cigarette khiến tim tôi đập rộn lên cổ khi gợi ý về món bánh pa-tê nhân hàu và rượu vang Sauternet.

Tôi đoán rằng chẳng mấy ai trong chúng ta nhận ra vai trò to lớn mà ăn uống chiếm giữ trong cuộc đời này. Cơn thèm ăn vốn dĩ vô cùng hách dịch đến mức chúng ta có thể nuốt trôi những món ăn kém hấp dẫn nhất, và trải qua giờ cơm chiều một cách đầy biết ơn với bánh mì và nước lã; cũng giống như có những kẻ buộc phải đọc thứ gì đó, dẫu cho đó chỉ là cuốn "Hướng dẫn Bradshaw". Nhưng rốt cuộc, vẫn có một nét lãng mạn xoay quanh vấn đề này. Có lẽ bàn ăn có nhiều tín đồ hơn cả tình yêu; và tôi chắc chắn rằng thức ăn mang tính giải trí cao hơn phong cảnh rất nhiều. Bạn có chịu thừa nhận, như Walt Whitman sẽ nói rằng bạn chẳng vì thế mà kém phần bất tử hay không? Chủ nghĩa duy vật đích thực chính là việc cảm thấy xấu hổ vì bản thân mình. Việc nhận ra hương vị của một quả ô liu cũng chẳng kém phần tinh tế so với việc tìm thấy vẻ đẹp trong sắc màu của buổi hoàng hôn.

Chèo thuyền là một công việc nhẹ nhàng. Nhúng mái chèo theo độ nghiêng vừa phải, khi bên phải, lúc bên trái; giữ mũi thuyền xuôi dòng; tát cạn vũng nước nhỏ đọng lại trong lòng tấm tạp dề che chân; nheo mắt chống lại những tia nắng lấp lánh trên mặt nước; hoặc thỉnh thoảng lướt qua dưới sợi dây kéo thuyền đang réo rắt của chiếc Deo Gratias xứ Condé, hay Bốn người con của Aymon — chẳng có mấy nghệ thuật trong chuyện đó; một vài cơ bắp ngờ nghệch đã xoay sở việc đó giữa trạng thái tỉnh và mê; và trong khi đó thì bộ não được nghỉ ngơi trọn vẹn và chìm vào giấc ngủ. Chúng tôi thu nhận trong chớp mắt những nét chính của phong cảnh; và nhìn ngắm, với nửa con mắt, những ngư dân mặc áo blouse và những người phụ nữ giặt giũ bên bờ sông. Thỉnh thoảng chúng tôi có thể bị đánh thức một nửa bởi một ngọn tháp nhà thờ, bởi một chú cá quẫy nước, hay bởi một dải cỏ sông vướng vào mái chèo phải gứt ra rồi ném đi. Nhưng những khoảng sáng ngời ấy chỉ sáng ngời một phần. Một chút ý thức của chúng tôi được huy động, nhưng không bao giờ là tất cả. Trung khu thần kinh, thứ mà trong một số tâm trạng chúng ta gọi là Chính chúng ta, tận hưởng kỳ nghỉ mà không gặp bất kỳ sự quấy rầy nào, giống như một cơ quan chính phủ. Những bánh xe lớn của trí tuệ quay hững hờ trong đầu, tựa như những chiếc bánh đà, chẳng nghiền nát ra hạt lúa mì nào. Tôi cứ tiếp tục chèo suốt nửa tiếng đồng hồ, đếm nhịp chèo của mình mà quên béng đi cả hàng trăm nhịp. Tôi tự hào rằng những loài thú vật vô tri cũng không thể kém cạnh hơn thế, như một hình thức ý thức ở mức thấp nhất. Và đó mới là niềm vui làm sao! Nó mang lại một tâm trạng khoan dung và hào sảng biết bao! Chẳng có chút bới móc nào ở một người đã đạt đến trạng thái này, trạng thái thăng hoa duy nhất có thể có trong đời, tức là Đỉnh cao của sự Ng u ngốc; và anh ta bắt đầu cảm thấy uy nghiêm và trường thọ như một cái cây.

Có một mẩu siêu hình học thực tế kỳ lạ đi kèm với thứ mà tôi có thể gọi là độ sâu, nếu không muốn gọi là cường độ, trong trạng thái xuất thần của mình. Điều mà các nhà triết học gọi là tôi và phi-tôi, bản ngã và phi-bản ngã, cứ bận tâm lấy tôi dù tôi muốn hay không. Có ít cái tôi hơn và nhiều cái phi-tôi hơn tôi vẫn thường mong đợi. Tôi đứng nhìn một kẻ nào đó đang điều khiển mái chèo; tôi nhận thức được đôi chân của một ai đó đang tì vào thanh gác chân; cơ thể chính tôi dường như chẳng có mối liên hệ mật thiết nào với tôi hơn chiếc thuyền độc mộc, dòng sông, hay đôi bờ sông. Không chỉ có thế: thứ gì đó bên trong tâm trí tôi, một phần bộ não của tôi, một vùng lãnh thổ thuộc về bản ngã đích thực của tôi, đã từ bỏ sự trung thành và tự lập riêng, hoặc có lẽ là cho kẻ nào đó đang thực hiện việc chèo thuyền. Tôi đã thu nhỏ lại thành một thứ vô cùng bé nhỏ nằm ở một góc của chính mình. Tôi bị cô lập ngay trong hộp sọ của mình. Những ý nghĩ cứ tự động xuất hiện; chúng không phải là ý nghĩ của tôi, rõ ràng chúng là của một ai đó khác; và tôi ngắm nghía chúng như một phần của phong cảnh. Nói tóm lại, tôi cho rằng mình đã đến gần cõi Niết-bàn ở mức độ thuận tiện trong đời sống thực tế; và nếu quả thực là vậy, tôi xin gửi lời tán dương chân thành đến những tín đồ Phật giáo; đó là một trạng thái dễ chịu, không thực sự phù hợp với sự minh mẫn của trí tuệ, chẳng mang lại lợi lộc gì về mặt tiền tài, nhưng rất đỗi bình yên, vàng vẹm, dửng dưng, và là thứ khiến một con người trở nên cao ngạo trước mọi nỗi hoảng sợ. Nó có thể được hình dung rõ nhất bằng cách tưởng tượng bạn say mèm bất tỉnh, nhưng vẫn giữ được sự tỉnh táo để tận hưởng điều đó. Tôi có quan niệm rằng những người lao động ngoài trời hẳn phải dành phần lớn thời gian trong ngày của họ trong trạng thái ngây ngất tê dại này, điều đó giải thích cho sự điềm tĩnh và sức chịu đựng cao độ của họ. Thật tiếc khi phải tốn kém tiền mua thuốc phiện, trong khi ở đây lại có sẵn một thiên đường tuyệt vời hơn mà chẳng tốn một xu!

Tâm trạng này chính là chiến tích vĩ đại nhất của chuyến hải trình chúng tôi, tính chung lại. Đó là chặng đường xa nhất từng đi được. Thật vậy, nó nằm quá xa khỏi những lối mòn ngôn ngữ, đến mức tôi tuyệt vọng trong việc lôi kéo độc giả vào sự đồng cảm với trạng thái ngu ngơ mỉm cười, tự mãn của tôi; khi mà những ý tưởng đến rồi đi như những hạt bụi trong tia nắng; khi mà cây cối và ngọn tháp nhà thờ dọc bờ sông thỉnh thoảng lại nổi lên trong tầm chú ý của tôi, tựa như những vật thể rắn chắc xuyên qua một vùng mây cuồn cuộn; khi tiếng nước khua nhịp nhàng của thuyền và mái chèo trở thành khúc hát ru dỗ dành tâm tư tôi chìm vào giấc ngủ; khi một vệt bùn trên boong tàu đôi lúc trở thành thứ gai mắt không thể chịu nổi, nhưng đôi khi lại là một người bạn đồng hành thực sự của tôi, là đối tượng để ngắm nghía với vẻ thích thú;—và suốt khoảng thời gian ấy, với dòng sông chảy trôi và đôi bờ thay đổi hai bên, tôi vẫn cứ đếm nhịp chèo của mình mà quên mất cả hàng trăm nhịp, trở thành con vật hạnh phúc nhất nước Pháp.