Con đường mòn tôi đi từ chiều hôm trước chẳng mấy chốc đã biến mất, và tôi tiếp tục bước đi trên một triền cỏ trọc, lần theo hàng cột đá giống như những trụ đã dẫn đường tôi qua xứ Goulet. Trời đã bắt đầu ấm lên. Tôi buộc chiếc áo khoác lên ba lô, chỉ mặc chiếc áo len sát nách. Bản thân con Modestine đang rất hứng khởi, và lần đầu tiên trong đời, nó tự ý tung vó bước đều một cách xóc nảy khiến những hạt yến mạch trong túi áo khoác của tôi khua xủng xoảng. Cảnh sắc phía bắc vùng Gévaudan dần mở rộng theo từng bước chân; hầu như chẳng có lấy một bóng cây hay ngôi nhà nào trên những cánh đồng đồi hoang dã trải dài về hướng bắc, đông và tây, tất cả đều chìm trong sắc xanh và vàng ảo mờ dưới ánh nắng ban mai. Vô số loài chim nhỏ bay lượn và hót ríu rít xung quanh lối đi của tôi; chúng đậu trên các cột đá, mổ thức ăn và đi lại nghênh ngang trên thảm cỏ, rồi tôi thấy chúng hợp thành từng đànượn vòng trên bầu trời xanh thẳm, chốc chốc lại ánh lên đôi cánh mỏng manh lấp lánh giữa tôi và mặt trời.

Gần như ngay từ những bước chân đầu tiên của cuộc hành trình, một thứ âm thanh trầm đục, vang động như tiếng sóng biển từ xa đã lấp đầy thính giác tôi. Có lúc tôi thầm nghĩ đó là tiếng của một ngọn thác gần đó, có lúc lại cho rằng đó chỉ là ảo giác sinh ra từ sự tĩnh mịch tuyệt đối của vùng đồi núi. Nhưng khi tôi tiếp tục tiến bước, tiếng động ấy ngày càng lớn dần, tựa như tiếng xì xì của một chiếc ấm trà khổng lồ, và đồng thời những luồng gió mát rượi bắt đầu thổi tới từ hướng đỉnh núi. Cuối cùng thì tôi cũng hiểu ra. Gió từ phía nam đang thổi rất mạnh sườn bên kia của dãy Lozère, và mỗi bước chân tiến lên là tôi lại đến gần hơn với ngọn gió ấy.

Dù đã mỏi mòn trông đợi từ lâu, nhưng khoảnh khắc tầm mắt tôi vượt lên trên đỉnh núi lại đến một cách hoàn toàn bất ngờ. Một bước chân dường như chẳng có gì quyết định hơn biết bao bước chân đã đi trước nó—và, "như chàng Cortez dũng mãnh khi với đôi mắt đại bàng, đăm đăm nhìn Thái Bình Dương," tôi đã chiếm đoạt, theo cách của riêng mình, một góc trời mới. Bởi kìa, thay vì bức tường thành bằng cỏ dày cộp mà tôi đã vất vả leo suốt bấy lâu, trước mắt tôi là bầu trời ngập tràn làn sương mờ ảo và một miền đất với những ngọn đồi nhấp nhô tầng tầng lớp lớp dưới chân.

Dãy Lozère chạy dài theo hướng đông tây, chia cắt Gévaudan thành hai phần không đều nhau; đỉnh cao nhất của nó, ngọn Pic de Finiels mà tôi đang đứng lúc bấy giờ, cao hơn mặt nước biển hơn năm nghìn sáu trăm thước, và vào những ngày trời trong có thể bao quát toàn bộ vùng Hạ Languedoc cho đến tận Địa Trung Hải. Tôi từng trò chuyện với những người hoặc là ra vẻ, hoặc là thực sự tin rằng họ đã nhìn thấy những con thuyền trắng giương buồm lướt qua Montpellier và Cette từ đỉnh Pic de Finiels. Phía sau là vùng cao nguyên miền bắc nơi tôi đã đi qua, một xứ sở buồn tẻ, không có bóng cây, thiếu đi những dáng đồi kỳ vĩ, và trong quá khứ chẳng có gì nổi tiếng ngoài loài sói. Nhưng trước mắt tôi, ẩn hiện nửa kín nửa hở trong làn sương mù đượm nắng, là một xứ Gévaudan hoàn toàn mới: trù phú, nên thơ và lừng lẫy với những biến cố lịch sử. Nói một cách rộng ra, tôi đã ở vùng Cevennes từ khi rời Monastier và trong suốt cuộc hành trình của mình; nhưng chỉ có vùng đất gập ghềnh, hoang sơ ngay dưới chân tôi đây mới thực sự mang cái tên ấy theo một nghĩa hẹp và đặc trưng nhất, và người dân quê ở đây vẫn dùng từ này theo nghĩa đó. Đây mới chính là miền Cevennes đích thực: vùng Cevennes của xứ Cevennes. Trong chốn mê cung đồi núi nghìn trùng khó dò ấy, một cuộc chiến tranh của băng cướp, một cuộc chiến của thú dữ đã bùng nổ suốt hai năm ròng giữa một bên là Vị Vua Mặt Trời cùng toàn bộ tướng lĩnh và thống soái của ngài, và bên kia là vài ngàn người theo đạo Tin Lành sống nơi núi non. Một trăm tám mươi năm trước, những tín đồ phái Camisard từng chiếm cứ cả ngọn Lozère này, nơi tôi đang đứng; họ có tổ chức, có kho vũ khí, có một hệ thống phân cấp quân sự và tôn giáo rõ ràng; chuyện của họ từng là "đề tài bàn tán ở mọi quán cà phê" tại London; nước Anh đã cử hạm đội đến hậu thuẫn cho họ; các thủ lĩnh của họ vừa đưa ra những lời tiên tri vừa chém giết lẫn nhau; với cờ trống rình rang và những khúc thánh ca cổ bằng tiếng Pháp, các đạo quân của họ đôi khi hiên ngang bước ra ánh ban mai, tiến sát các thành phố có tường thành bao bọc và đánh tan các tướng lĩnh nhà vua; nhưng cũng có khi vào ban đêm, hoặc dưới vỏ bọc giả trang, họ chiếm lấy những lâu đài kiên cố, trừng trị kẻ phản bội trong số đồng minh và trả thù sự tàn độc của kẻ thù. Nơi ấy, một trăm tám mươi năm trước, từng có vị lãnh chúa hào hiệp Roland, "Bá tước kiêm Lãnh chúa Roland, tổng tư lệnh lực lượng Tin Lành tại Pháp," một cựu kỵ binh rỗ mặt, trầm lặng, quả quyết và kiêu hãnh, người mà một phụ nữ đã nguyện đi theo trong những năm tháng tha hương chỉ vì ái tình. Nơi ấy từng có Cavalier, một cậu thợ tập việc làm bánh có thiên bẩm về binh pháp, được bầu làm lữ đoàn trưởng phái Camisard khi mới mười bảy tuổi để rồi qua đời ở tuổi năm mươi lăm với chức vụ Thống đốc đảo Jersey người Anh. Nơi ấy lại có Castanet, một thủ lĩnh du kích diện chiếc tóc giả bề thế và có sở thích biện luận về thần học. Thật là những vị tướng lạ lùng, những người tách ra để cầu vấn Thiên Chúa các Đạo Binh, rồi lúc thì tháo chạy lúc lại nghênh chiến, lúc thì cắt cử lính canh lúc lại ngủ say sưa trong một doanh trại không phòng bị, tùy theo những gì Thần Linh thì thầm trong tâm trí họ! Và ở đó, sát cánh cùng những thủ lĩnh ấy là đông đảo các tín đồ và nhà tiên tri, những con người gan dạ, nhẫn nại, bền bỉ, dẻo dai băng qua núi non, xốc lại tinh thần cuộc sống khắc khổ bằng những bài thánh ca, khao khát chiến đấu, khao khát cầu nguyện, cung kính lắng nghe những lời sấm truyền của những đứa trẻ tâm thần, và đặt một cách đầy huyền bí một hạt lúa mì vào giữa những viên đạn chì mà họ nạp vào súng hỏa mai.

Cho đến nay, tôi đã đi qua một vùng đất tẻ nhạt, trên con đường chẳng có gì đáng chú ý hơn con Quái vật ăn thịt người xứ Gévaudan, kẻ được mệnh danh là Napoléon Bonaparte của loài sói. Nhưng giờ đây, tôi sắp bước xuống khung cảnh của một chương sử lãng mịch—hay đúng hơn, một chú thích lãng mịch—trong lịch sử thế giới. Còn lại gì sau tất cả lớp bụi thời gian và sự anh dũng thuở ấy? Người ta bảo tôi rằng đạo Tin Lành vẫn còn tồn tại ở thành trì kháng chiến này; chính vị linh mục trong phòng khách của tu viện đã kể cho tôi nghe điều đó. Nhưng tôi vẫn phải tìm hiểu xem đó chỉ là một sự tồn tại leo lắt, hay là một truyền thống sống động và hào phóng. Hơn nữa, nếu như ở miền bắc Cevennes, người ta có cái nhìn hạn hẹp về tôn giáo, nặng lòng nhiệt thành hơn là lòng bác ái, thì tôi có thể trông đợi điều gì ở miền đất của sự đàn áp và trả thù này—nơi mà sự bạo ngược của Giáo hội đã khơi mào cho cuộc nổi dậy của phái Camisard, và nỗi kinh hoàng do phái Camisard gây ra lại đẩy người nông dân Công giáo vào một cuộc nổi dậy được hợp pháp hóa ở phía bên kia, khiến cho tín đồ Camisard và Florentin phải lén lút rình mò mạng sống của nhau giữa chốn núi non hiểm trở?

Ngay tại rìa sườn đồi, nơi tôi dừng chân để phóng tầm mắt nhìn quanh, chuỗi cột đá bỗng đột ngột chấm dứt; và ngay phía dưới thấp hơn một chút, một lối mòn xuất hiện bắt đầu dẫn xuống con dốc dựng đứng, ngoằn ngoèo như hình chiếc khui nút chai. Con đường dẫn tôi vào một thung lũng nằm giữa những dãy núi nhấp nhô, lởm chởm đá y như một thửa ruộng ngô vừa gặt xong, với thảm cỏ xanh mướt trải rộng ở phía dưới thấp hơn. Tôi rảo bước lao xuống con đường mòn với một sự háo hức cực độ; độ dốc của sườn đồi, những khúc cua liên hồi đầy linh hoạt của lối đi, cùng niềm hy vọng xưa cũ không mệt mỏi về việc tìm kiếm những điều mới mẻ ở một xứ sở mới, tất cả đã hòa quyện lại để chắp cho tôi đôi cánh. Đi xuống thêm chút nữa, một dòng suối nhỏ bắt đầu hình thành từ muôn vàn ngọn nguồn tụ họp lại, chẳng mấy chốc đã cất lên tiếng reo vui giữa núi rừng. Thỉnh thoảng, nó lại cắt ngang lối đi thành một con thác nhỏ đổ vào cái hồ nước trong vắt, nơi con Modestine dừng lại để ngâm chân làm mát.

Toàn bộ cuộc hành trình xuống dốc đối với tôi tựa như một giấc mơ, bởi nó diễn ra quá đỗi nhanh chóng. Tôi vừa rời khỏi đỉnh núi chưa lâu thì thung lũng đã khép lại bao quanh lối đi, và ánh nắng thiêu đốt trùm lấy tôi khi tôi lê bước trong bầu không khí tù đọng của vùng đất thấp. Con đường mòn nay đã biến thành một con đường lớn, nhấp nhô thoai thoải lên xuống. Tôi đi qua căn nhà gỗ này đến căn nhà gỗ khác, nhưng tất cả đều có vẻ hoang vắng; tôi chẳng thấy lấy một bóng người, cũng chẳng nghe thấy âm thanh nào ngoài tiếng suối chảy. Dẫu vậy, tôi đang ở trong một xứ sở hoàn toàn khác với ngày hôm qua. Bộ khung xương bằng đá của trái đất giờ đây hiện lên đầy thách thức dưới ánh nắng và bầu không khí lồng lộng. Những sườn đồi dốc đứng và muôn hình vạn trạng. Những hàng cây sồi bám chặt vào sườn đồi, cành lá sum suê, xanh tốt, đã được mùa thu điểm tô bằng những sắc màu rực rỡ và đầy sức sống. Chốc chốc, một con suối khác lại đổ vào từ bên phải hay bên trái, qua một khe vực rợp những khối đá tảng trắng muốt lăn lộn hỗn độn. Dòng sông dưới đáy thung lũng (vì nó đang nhanh chóng lớn dần thành một con dòng, thu gom nước từ tứ phía trên chặng đường xuôi dòng) có đoạn cuồn cuộn bọt trắng xóa qua những ghềnh đá dữ dội, có đoạn lại lặng lờ thành những vũng nước xanh ngắt màu ngọc bích pha lẫn sắc nâu huyền ảo của làn nước. Cho đến nay, tôi chưa từng thấy con sông nào có sắc thái thay đổi kỳ diệu và tinh tế đến thế; nước pha lê cũng chẳng trong bằng, những thảm cỏ cũng chẳng xanh được đến một nửa; và trước mỗi vũng nước bắt gặp trên đường, tôi lại trào lên niềm khao khát được rũ bỏ xiêm y nóng bức, bụi bặm và trần tục này để thả cơ thể trần trụi vào bầu không khí và làn nước mát lành của núi non. Suốt dọc đường đi, tôi chưa từng quên rằng hôm nay là ngày Chúa Nhật; sự tĩnh lặng ấy là lời nhắc nhở không nguôi; và trong tâm tưởng, tôi nghe thấy tiếng chuông nhà thờ gióng giả khắp châu Âu cùng tiếng thánh ca vang lên từ hàng ngàn giáo đường.

Cuối cùng, một âm thanh của con người lọt vào tai tôi—một tiếng gọi vẳng lại pha trộn lạ lùng giữa nỗi ai oán và sự giễu cợt; và khi nhìn sang bên kia thung lũng, tôi thấy một cậu nhóc tì đang ngồi thừ người trong một thảm cỏ, hai tay ôm lấy đầu gối, bị khoảng cách thu nhỏ lại trông đến là buồn cười. Nhưng ranh mãnh làm sao, cậu ta đã tia thấy tôi khi tôi đang lẩn khuất qua từng cánh rừng sồi dọc theo con đường, đang dắt theo con Modestine; và cậu ta gửi đến tôi lời chào của miền đất mới bằng giọng cao vút và run run ấy. Và cũng như mọi thứ âm thanh đều trở nên đáng yêu và tự nhiên khi ở một khoảng cách đủ xa, âm thanh này, khi xuyên qua bầu không khí trong lành của núi non và vượt qua cả thung lũng xanh ngát, bỗng trở nên thật êm tai, mang đậm nét mộc mạc của đồng quê giống như những hàng sồi hay dòng sông vậy.

Chẳng bao lâu sau, con suối mà tôi đang lần theo đã đổ vào sông Tarn tại Pont de Montvert, chốn mang ký ức đẫm máu.