Noyon nằm cách dòng sông chừng một dặm, giữa một vùng đồng bằng nhỏ được bao bọc bởi những ngọn đồi rợp bóng cây, và che phủ trọn vẹn một gò đất bằng những mái ngói đỏ, nổi bật lên trên là ngôi nhà thờ chính tòa dáng dấp thẳng thắn, vững chãi với hai ngọn tháp uy nghi.

Khi chúng tôi tiến vào thị trấn, những mái ngói có vẻ như đang xô đẩy nhau leo dốc theo một trật tự kỳ quặc nhất; thế nhưng, dẫu có cố chen chúc đến đâu, chúng cũng chẳng thể với tới đầu gối của ngôi nhà thờ chính tòa, vốn đứng sừng sững và trang nghiêm vượt lên trên tất cả. Khi các con đường dần tiến lại gần vị linh hồn chủ tể này, qua khu chợ nằm dưới tòa thị chính Hôtel de Ville, chúng trở nên vắng vẻ và tĩnh lặng hơn. Những bức tường trống trải và khung cửa chớp đóng kín đều hướng về tòa đại kiến trúc ấy, và cỏ mọc xanh trên lối đi lát đá trắng. "Hãy cởi giày khỏi chân ngươi, bởi nơi ngươi đang đứng là đất thánh."

Tuy vậy, khách sạn Hôtel du Nord vẫn thắp những ngọn đèn trần tục của mình chỉ cách ngôi thánh đường mộtw ném đá; và từ cửa sổ phòng ngủ, chúng tôi được chiêm ngưỡng phần hậu cung tuyệt mỹ suốt cả buổi sáng. Tôi hiếm khi ngắm nhìn phần hậu cung của một nhà thờ nào với niềm đồng cảm trọn vẹn nhường ấy. Khi nó xòe ra thành ba bậc thềm rộng và đặt mình vững chãi xuống mặt đất, trông nó tựa như đuôi tàu của một chiến hạm cổ vĩ đại. Những chiếc trụ ốc lưng lõm đỡ lấy những chiếc bình, trông giống như đèn đuôi tàu. Mặt đất có độ lượn sóng, và các ngọn tháp nhô lên vừa vặn qua phần mái dốc, ngỡ như con tàu tốt đang lững lờ cúi mình theo một con sóng Đại Tây Dương. Bất cứ lúc nào, nó cũng có cách xa bạn hàng trăm thước, đang trèo lên con sóng tiếp theo. Bất cứ lúc nào, một ô cửa sổ cũng có thể mở ra, và một vị đô đốc già nào đó ló chiếc mũ sừng ra, tiến hành quan sát. Những vị đô đốc già không còn dong buồm ra khơi nữa; những chiến hạm xưa đều đã bị phá hủy và chỉ còn sống lại trong tranh vẽ; thế nhưng công trình này, vốn là một nhà thờ từ trước khi người ta kịp nghĩ đến những điều đó, nay vẫn là một nhà thờ, và vẫn hiên ngang sừng sững bên dòng Oise. Nhà thờ chính tòa và con sông có lẽ là hai cổ vật lâu đời nhất trong vùng bán kính nhiều dặm; và chắc chắn cả hai đều mang một tuổi già thật hùng vĩ.

Người gác đền dẫn chúng tôi lên đỉnh một trong hai ngọn tháp, và cho chúng tôi xem năm quả chuông đang treo trong gác chuông. Nhìn từ trên cao, thị trấn hiện ra như một tấm thảm khảm bằng mái ngói và khu vườn; đường ranh giới của thành lũy cổ vẫn còn hằn rõ nét; và người gác đền chỉ cho chúng tôi thấy, tận phía bên kia đồng bằng, ẩn hiện trong một dải trời rực sáng giữa hai đám mây, những ngọn tháp của Château Coucy.

Tôi nhận ra mình chẳng bao giờ thấy chán những ngôi thánh đường lớn. Đó là kiểu phong cảnh núi non ưa thích của tôi. Nhân loại chưa từng có nguồn cảm hứng nào tuyệt vời hơn khi tạo dựng nên một nhà thờ chính tòa: một công trình thoạt nhìn nguyên khối và đường bệ như một bức tượng, thế nhưng khi ngắm kỹ lại sinh động và thú vị chi tiết không khác gì một khu rừng. Chiều cao của những ngọn tháp chẳng thể đo bằng lượng giác; chúng ngắn đến mức vô lý, nhưng đối với con mắt thán phục thì chúng cao nhường nào! Và khi chúng ta có quá nhiều tỷ lệ thanh thoát, cái này nảy nở từ cái kia, và tất cả hòa quyện làm một, dường như tỷ lệ đã vượt lên chính mình, trở thành một thứ gì đó khác biệt và uy nghi hơn nhiều. Tôi chưa bao giờ có thể dò thấu việc một người dám cất giọng giảng đạo trong một nhà thờ chính tòa bằng cách nào. Anh ta sẽ nói gì để không biến thành một sự phản cao trào? Bởi dẫu tôi đã nghe qua khá nhiều bài giảng, tôi chưa từng nghe thấy bài giảng nào biểu cảm được như một nhà thờ chính tòa. Bản thân nó chính là vị giảng sư xuất sắc nhất, giảng đạo suốt ngày đêm; không chỉ kể cho bạn nghe về nghệ thuật và khát vọng của con người trong quá khứ, mà còn đánh thức tâm hồn bạn những niềm đồng cảm thiết tha; hay đúng hơn, giống như mọi vị giảng sư tài đức, nó khiến bạn tự giảng đạo cho chính mình;—và suy cho cùng, ai nấy cũng đều là bác sĩ thần học của riêng mình.

Khi tôi ngồi bên ngoài khách sạn vào buổi chiều hôm đó, tiếng sấm rền ngào ngạt ngọt ngào của chiếc đàn đại phong cầm bỗng vang vọng từ trong nhà thờ ra như một tiếng gọi. Vốn rất yêu thích sân khấu, tôi không ngần ngại ghé vào xem một hai màn của vở kịch, nhưng tôi chẳng tài nào hiểu nổi bản chất của nghi lễ diễn ra trước mắt mình. Có chừng bốn năm vị linh mục và từng ấy ca viên đang hát bài Miserere trước bàn thờ lớn lúc tôi bước vào. Chẳng có giáo dân nào ngoài vài bà lão ngồi ghế và mấy ông cụ đang quỳ trên nền đá. Chát lát sau, một đoàn thiếu nữ dài bước đi từng đôi một, mỗi người cầm trên tay một ngọn nến cháy sáng, tất cả đều mặc trang phục đen với chiếc khăn voan trắng, từ sau bàn thờ bước ra và bắt đầu tiến xuống gian giữa; bốn người đi đầu khiêng bức tượng Đức Mẹ bồng con đặt trên một chiếc bàn. Các linh mục và ca viên đứng dậy khỏi chỗ quỳ và đi theo sau, vừa đi vừa hát bài "Ave Mary". Theo trật tự đó, họ đi một vòng quanh nhà thờ, đi qua chỗ tôi đang tựa người vào chiếc cột hai lần. Vị linh mục có vẻ quyền lực nhất là một lão già kỳ lạ, ánh mắt đăm đăm nhìn xuống đất. Ông cứ lầm rầm cầu nguyện bằng đôi môi; nhưng khi ông liếc nhìn tôi với ánh mắt tối tăm, có vẻ như lời cầu nguyện không phải là điều ưu tiên trong tâm trí ông. Hai vị khác, những người gánh vác phần xướng ca, là những người đàn ông trạc tuổi bốn mươi lực lưỡng, thô lỗ, mang dáng dấp nhà binh với đôi mắt bạo ngược, phè phỡn; họ cất giọng khá hào sảng, và oang oang ngân vang bài "Ave Mary" như một khúc ca trong trại lính. Mấy đứa trẻ thì rụt rè và nghiêm nghị. Khi chúng chậm rãi bước lên lối đi giữa, mỗi đứa đều tranh thủ liếc nhìn người Anh một cái; và mụ nữ tu to béo đóng vai trò người chỉ huy đã trừng mắt nhìn hắn đến mức ngượng ngùng. Còn về phần đám ca viên, từ đầu đến cuối chúng cư xử tệ hại như chỉ lũ con trai mới có thể làm được; và phá hỏng buổi lễ một cách tàn nhẫn bằng những trò hề của chúng.

Tôi hiểu được phần lớn tinh thần của những gì đang diễn ra. Quả thực sẽ thật khó để không hiểu bài Miserere, thứ mà tôi cho là tác phẩm của một kẻ vô thần. Nếu việc ghi khắc nỗi chán chường ấy vào lòng là một điều hay ho, thì Miserere chính là khúc nhạc thích hợp, và nhà thờ chính tòa là bối cảnh phù hợp. Đến đây thì tôi đồng quan điểm với người Công giáo:—dù sao thì đó cũng là một cái tên kỳ lạ dành cho họ nhỉ? Nhưng vì Chúa, tại sao lại có những ca viên nghỉ lễ này? tại sao lại có những vị linh mục liếc nhìn quanh đám nguyện đường trong lúc giả vờ cầu nguyện? tại sao lại có mụ nữ tu mập mạp thô lỗ sắp xếp đám rước và huých khuỷu tay vào những trinh nữ phạm lỗi? tại sao lại có chuyện khạc nhổ, hếch mũi, quên chìa khóa, cùng hàng ngàn lẻ một tai nạn vụn vặt làm xáo trộn một tâm trạng đã được vun đắp công phu bởi những khúc ca và tiếng đàn? Ở bất kỳ rạp hát nào, các bậc tu hành cũng có thể thấy người ta làm được gì với một chút nghệ thuật, và để lay động những tình cảm cao cả, việc huấn luyện quân số phụ và đặt từng chiếc ghế đúng vị trí là điều cần thiết đến nhường nào.

Còn một điều nữa khiến tôi phiền lòng. Bản thân tôi có thể chịu đựng được một bài Miserere, bởi dạo này tôi hay vận động ngoài trời; nhưng tôi ước gì mấy người già cả có mặt ở một nơi nào đó khác. Đó không phải là thứ âm nhạc hay thứ thần học phù hợp dành cho những người đàn ông và phụ nữ đã trải qua hầu hết mọi thăng trầm cuộc sống cho đến lúc này, và có lẽ đã có chính kiến riêng của họ về yếu tố bi kịch trong đời. Một người có tuổi nhìn chung có thể tự thực hiện bài Miserere cho riêng mình; dẫu tôi nhận thấy rằng kiểu người ấy thường thích bài Jubilate Deo cho khúc ca thường nhật của họ hơn. Nói chung, bài tập tu hành đắc lực nhất cho người già có lẽ là hồi tưởng lại chính trải nghiệm của họ; biết bao bạn bè đã khuất, biết bao hy vọng vỡ vụn, biết bao lần trượt chân vấp ngã, và đồng thời cũng có biết bao ngày tươi sáng cùng những ơn phước mỉm cười; chắc chắn có đủ chất liệu cho một bài giảng vô cùng hùng hồn trong tất cả những điều đó.

Nói chung, tôi cảm thấy vô cùng trang nghiêm. Trong tấm bản đồ minh họa nhỏ bé về toàn bộ chuyến hành trình nội địa của chúng ta, thứ mà trí tưởng tượng của tôi vẫn lưu giữ và đôi khi trải ra để giải trí trong những khoảnh khắc rảnh rỗi, nhà thờ chính tòa Noyon hiện lên với một tỷ lệ vô lý hết chỗ nói, và chắc hẳn phải rộng lớn gần bằng cả một tỉnh. Tôi vẫn có thể nhìn thấy nét mặt của các linh mục như thể họ đang ở ngay bên khuỷu tay mình, và nghe thấy tiếng Ave Maria, ora pro nobis, vang vọng khắp ngôi thánh đường. Toàn bộ Noyon đã bị xóa nhòa trong tôi bởi những ký ức siêu việt ấy; và tôi chẳng màng nói thêm điều gì về chốn này nữa. Suy cho cùng, nơi ấy chẳng qua chỉ là một cụm mái ngói màu nâu, nơi tôi tin rằng mọi người sống rất đỗi đàng hoàng theo một lối bình lặng; nhưng cái bóng của ngôi nhà thờ vẫn đổ trùm lên nó khi mặt trời xế bóng, và năm hồi chuông vang lên khắp mọi ngả, báo hiệu rằng tiếng đàn đại phong cầm đã bắt đầu. Nếu có lúc nào tôi gia nhập Giáo hội La Mã, tôi sẽ đưa ra điều kiện được làm Giám mục của Noyon bên dòng Oise.