Tiếng Scotland nổi tiếng phong phú với những từ ngữ dùng để trách móc, phàn nàn về cơn gió mùa đông. *Snell*, *blae*, *nirly*, và *scowthering* là bốn trong số những từ biểu cảm ấy; tất cả đều là những từ mang theo cái lạnh thấu xương. Phần tôi, khi nhìn chúng xếp hàng trước mặt trên trang giấy, tôi như thấy một cơn gió dữ dội đang gầm thét vượt qua cửa biển Firth từ Burntisland và những ngọn đồi phía bắc; tôi tưởng như nghe tiếng gió hú trong ống khói, và khi hướng mặt về phương bắc, tôi cảm thấy những cái hôn buốt giá hằn lên má mình. Ngay cả trong tên gọi của các địa danh, người ta cũng thường bắt gặp âm hưởng hoang vắng, lạnh lẽo; và tôi còn nhớ hai cái tên ở vùng lân cận Edinburgh, Cauldhame và Blaw-weary, nghe qua là biết chẳng mang lại chút hơi ấm an ủi nào cho những cư dân ở đó. Sự khắc nghiệt của đất trời, vốn đã ban cho ngôn ngữ Scotland những từ ngữ như thế, cũng đồng thời nhào nặn sâu sắc tâm hồn thơ ca của xứ sở này. Cả sự nghèo khó lẫn khí hậu miền bắc đều dạy cho con người ta tình yêu đối với mái ấm gia đình và niềm tha thiết bên ngọn lửa hồng; và vế sau, một cách tự nhiên, hướng nhà thơ đến việc ca ngợi những vò rượu mạnh. Ở Scotland, bất kỳ thi sĩ nào của chúng tôi cũng có dăm ba câu thơ dành cho ngọn lửa bập bùng và những chén rượu nồng: tránh những cơn gió lùa ngoài kia để chui vào nhà, nuốt trọn thứ gì đó ấm nóng vào bụng—đó là những ân huệ vô cùng đáng quý đối với những ai sinh sống nơi đây!
Không chỉ ở những vùng quê nơi người mục tử phải lội tuyết cả ngày theo bầy đàn, mà ngay tại chính Edinburgh này, điều đó được thể hiện rõ nét nhất trong các tác phẩm của nhà thơ xứ Edinburgh của chúng tôi, Fergusson. Hẳn là một thanh niên có thể mong manh, cậu ta đã sẵn sàng trốn chạy cái lạnh giá buốt của mùa đông để tìm đến bên lò sưởi trong quán trọ. Tình yêu vắng bóng trong cuộc đời cậu, hoặc nếu có đi chăng nữa, thì cũng ở một dạng thức mà ngay cả những cuộc tình vẩn vơ ít nghiêm turc nhất của Burns cũng trở nên cao cả khi đặt lên bàn cân so sánh; và vì thế, chẳng có gì làm dịu bớt cái cảm giác hoan ca trong nhà vốn thấm đẫm những vần thơ của cậu thiếu niên tội nghiệp ấy. Mặc dù mang đậm nét đặc trưng của thị trấn quê hương cũng như phong thái của thanh niên nơi đây cho đến tận ngày nay, tinh thần ấy có lẽ phần nào đã làm hạn chế mức độ phổ biến trong thơ cậu. Cậu nhớ về những buổi tiệc tùng ăn uống với một nỗi niềm dịu ngọt gần như sự trìu mến; và cất lời ca ngợi hành động uống rượu như thể đó là một đức tính tốt, hoặc ít ra, là một điều gì đó rất tao nhã tự thân nó. Chiếc bình gốm thân thiết, bầu không khí ấm áp trong những căn phòng tối của quán rượu, và sự vui vẻ ồn ào của các chàng tập sự luật sư, tự chúng không thể làm nên chất liệu cho một sự tồn tại phong phú. Chẳng phải do lựa chọn, mà chính hoàn cảnh đưa đẩy đã giữ Fergusson quẩn quanh trong vòng tròn những niềm vui tầm thường ấy. Một người Scotland mang tâm hồn thi sĩ, lại thiếu vắng sự thăng hoa tôn giáo, thường trượt ngã một cách tự nhiên vào các quán rượu. Bức tranh ấy có thể chẳng mấy đẹp đẽ; nhưng trong cái thời tiết chó chết này thì một người còn biết làm gì hơn?
Sự ảm đạm và u uất của những mùa đông Edinburgh sẽ không thể thấm thía với bất kỳ ai nếu họ chưa từng tự mình trải nghiệm qua. Đối với một số thể tạng, sự lạnh lẽo xám xịt của thời tiết gió đông mang lại một cảm giác gần như ghê tởm về mặt thể xác; gió làm người ta mệt mỏi, bầu trời ố yếu đè nặng lên tâm trí họ; và họ quay gót bỏ dở buổi dạo chơi để tránh nhìn cảnh mặt trời nhạt nhòa đang lặn xuống giữa những làn sương mù hỗn độn và nhợt nhạt. Ngày ngắn đến mức người ta phải giải quyết phần lớn công việc, và chắc chắn là toàn bộ niềm vui, dưới ánh đèn gas lóa mắt và mệt mỏi. Đường xá lầy lội như một thửa ruộng bỏ hoang. Người qua kẻ lại ướt sũng và nhếch nhác đến mức tôi thường tự hỏi làm sao họ còn đủ tâm trạng để cởi quần áo. Và trong lúc ấy, gió vẫn rít qua thị trấn như thể đây chỉ là một bãi đất trống; để rồi nếu bạn nằm thức trắng suốt đêm, bạn sẽ nghe thấy tiếng gió gào thét và tru tréo trên đầu với âm thanh của những vụ đắm tàu và những ngôi nhà đổ nát. Tóm lại, cuộc sống đôi khi trở nên thật nhếch nhác đến mức có những lúc lòng dạ con người ta quặn thắt lại; và hình ảnh của một quán trọ, hay ý nghĩ về căn phòng làm việc ấm áp ngọn lửa, giống như cảm giác chạm chân vào đất liền của một kẻ đã vật lộn dài lâu giữa trùng khơi.
Khi thời tiết chuyển sang giá rét, thế giới bắt đầu trở nên tốt đẹp hơn đối với người dân Edinburgh. Chúng tôi được tận hưởng những buổi hoàng hôn cận cực tuyệt đẹp, với hình bóng thành phố khắc sâu như nét mực chàm trên bầu trời xanh rực rỡ. Gió có thể vẫn lạnh, nhưng có một sự sắc bén trong không khí đánh thức dòng máu nóng. Người ta trông không còn vẻ chua chát và ủ rột như nhau nữa. Họ chia làm hai ngả: một bên là hiệp sĩ mặt xanh bụng óp, kẻ đã bị mùa đông tóm lấy tận gan ruột; bên kia là những kẻ được lót dạ đầy đủ bằng những món ăn mừng năm mới, dẫu cảm nhận rõ cái lạnh đang vây quanh lớp vỏ ngoài, vẫn hiên ngang bước đi nhờ ngọn lửa ấm áp từ bên trong. Tôi nhớ có một người như thế, được bọc kín trong lớp mỡ dày đến ba lớp, chẳng khắc nghiệt nào của thời tiết có thể đánh gục. "Chà," lời chào đầy sảng khoái của ông ta sẽ vang lên, "trời cắt da cắt thịt đây!" Và diện mạo của những con người ấm áp ấy mang tính chất kích thích, nâng đỡ những người đồng hương đang ủ rũ của họ. Lại có một tầng lớp khác không dựa vào lợi thế thể xác, mà chống chọi lại mùa đông nhờ một trái tim dũng cảm và vui tươi. Vào một buổi chiều rét mướt, đủ lạnh để đóng băng nhưng gió lại quá lớn, khi trời vừa sụp tối và những ngọn đèn bắt đầu nới rộng vòng sáng trong màn sương chiều chập choạng, người ta bắt gặp một đôi thiếu nữ chân trần đang đi ngược chiều gió dữ. Nếu đứa lớn được khoảng chín tuổi, thì đứa nhỏ chắc chắn không quá bảy. Chúng ăn mặc nghèo nàn; và mặt đường lạnh đến mức bạn sẽ nghĩ chẳng ai dám đặt bàn chân trần lên đó mà không run rẩy. Thế mà chúng cứ thế bước đi, vừa nhún nhảy theo điệu waltz, trong khi đứa lớn cất giọng hát để làm nhạc cho cả hai. Người chứng kiến cảnh ấy, với tâm hồn đang trĩu nặng những cay đắng vào thời điểm đó, đã đón nhận một bài học thấm thía hữu ích cho bản thân mãi về sau, và giờ đây anh xin trao lại nó, cùng với những lời chúc tốt đẹp nhất, đến người đọc.
Cuối cùng, Edinburgh cùng những ngọn đồi vệ tinh và toàn bộ vùng quê dốc thoải được khoác lên mình tấm khăn trải giường trắng muốt. Nếu điều đó xảy ra trong đêm tối, các vú em liền vực lũ trẻ dậy khỏi giường và chạy ù đến bên những ô cửa sổ có tầm nhìn bao quát để chúng có thể ngắm nhìn sự biến đổi kỳ diệu trên khuôn mặt đất trời. *"Tất cả các ngọn đồi đều phủ đầy tuyết,"* họ hát vang, *"và Mùa Đông nay đã đến thật rồi!"* Và lũ trẻ, kinh ngạc trước sự tĩnh lặng và phong cảnh trắng xóa, tìm thấy trong những câu từ ấy một thứ bùa phép phù hợp với mùa trong năm. Sự phản chiếu của tuyết làm tăng thêm thứ ánh sáng ban ngày nhợt nhạt, đưa mọi vật đến gần tầm mắt hơn. Dãy Pentlands trở nên phẳng lì và lấp lánh, đan xen đây đó là dải ruy băng đen của những bức tường đá khô, và thỉnh thoảng, nếu có gió, là một đám mây tuyết cuốn bay trên sườn đồi. Cửa biển Firth trông giống như một vạch nước chì, nơi người ta suýt có thể nhảy qua được, nằm giữa vùng Lothian phủ đầy bột trắng và xứ Fife cũng ngập sắc trắng tương tự. Và hiệu ứng ấy không hề trôi qua nhanh chóng như ở những thành phố khác chỉ trong nửa ngày; đường phố tuy nhanh chóng bị giẫm đạp thành màu đen, nhưng vùng nông thôn vẫn giữ nguyên vẻ trắng ngin ngút trinh nguyên; và bạn chỉ cần ngước mắt lên là có thể phóng tầm mắt qua hàng dặm dài tuyết phủ đồng quê. Một niềm vui khôn tả tỏa hơi ấm khắp thành phố; và trái tim được nuôi dưỡng đầy đủ bỗng trở nên nhẹ nhõm, đập rộn ràng trong lồng ngực. Đó chính là thời tiết của những Ngày Tết.
Ngày Tết, lễ hội lớn của quốc gia, là khoảng thời gian để gia đình sum họp và chè chén say sưa. Đôi khi, do một cú đánh cay nghiệt của số phận dành cho tín đồ dòng Calvin này, ngày kỷ niệm năm mới lại rơi vào Chủ nhật, thời điểm mà các quán rượu đóng cửa nghiêm ngặt, khi tiếng hát hay thậm chí tiếng huýt sáo bị trục xuất khỏi những mái nhà và đường sá của chúng ta, và ngay cả bợm nhậu lâu năm nhất cũng cảm thấy buộc phải đến nhà thờ. Bị giằng xé như thể giữa hai lòng trung thành, người Scotland phải giải quyết rất nhiều trường hợp lương tâm oái oăm, dò dẫm bước đi trên ranh giới mong manh giữa sự tuân thủ tôn giáo hằng tuần và lễ hội hằng năm. Một nhóm nhạc sĩ vui tính, ở sát vách nhà một người bạn của tôi, đã lơ lửng trong tình trạng ấy ngay bên bờ vực của những cuộc vui. Từ mười giờ tối Chủ nhật, người bạn của tôi đã nghe tiếng họ lên dây đàn; và khi giờ phút tự do đến gần, hẳn mỗi người đã mở sẵn bản nhạc, cây vĩ sẵn sàng trên dây đàn violin, bàn chân đã nhấc lên để nhịp theo thời gian, và thần kinh được căng phím để trình diễn; bởi vì tiếng chuông thứ mười hai vừa dứt vang lên từ ngọn tháp chuông gần nhất, họ đã lập tức lao vào một bản khúc tấu rộn ràng đậm chất thế tục.
Bánh mì nho khô giờ đây là món ăn phổ biến trong mọi gia đình. Nhiều tuần trước buổi sáng trọng đại ấy, các tiệm bánh ngọt bày la liệt những chồng bánh bun Scotland—một thứ khối đen đặc, kẻ thù của sức khỏe—và những chiếc bánh shortbread tròn vo như trăng rằm được trang trí bằng vỏ trái cây thái mỏng hoặc kẹo mứt, nhằm tôn vinh mùa lễ hội và tình cảm gia đình. *"Từ Auld Reekie,"* *"Chúc mừng năm mới tất cả các bạn,"* *"Gửi những bậc cao niên ở quê nhà,"* là những câu khẩu hiệu được ưa chuộng nhất in trên đó. Bạn có thể tưởng tượng ra cảnh người đưa thư, sau nửa ngày hành trình trên những con đường đồi núi buốt giá, dừng xe trước một ngôi nhà nhỏ ở Teviotdale, hoặc có lẽ ở Manor Glen giữa những hàng cây thanh lương trà, và những cụ già đón nhận bưu kiện với đôi mắt ngấn lệ cùng lời cầu nguyện cho Jock hay Jean đang ở chốn thị thành? Bởi vì vào mùa này, ngay trước thềm của một năm mới đầy tai ương và tranh chấp dai dẳng, con người ta cảm thấy cần phải thắt chặt hơn nữa những mối dây liên kết họ lại với nhau; họ đếm số lượng bạn bè của mình giống như những đồng minh trước trận chiến; và những lời cầu nguyện vào buổi sáng ngày càng dài thêm khi những người vắng mặt được cẩn thận gửi gắm tên tuổi vào sự chở che của Chúa.
Vào chính ngày hôm đó, các cửa hàng đều đóng cửa hệt như ngày Chủ nhật; chỉ có các quán rượu, cửa hàng đồ chơi, và những khu chợ mua sắm ngày lễ là mở cửa đón khách. Ai nấy đều ngóng chờ món quà mở hàng may mắn của mình. Những người đưa thư và thợ đốt đèn đã để lại ở mỗi ngôi nhà trong khu vực của họ một bài thơ bằng phương ngữ, vừa cầu xin vừa cảm ơn trong cùng một nhịp thở; và nét đặc trưng của Scotland là những vần thơ ấy đôi khi mang chút hơi thở thực tế trong từng chi tiết cảm xúc cùng một sức nặng nhất định trong cách thể hiện. Khắp cả thị trấn, bạn có thể bắt gặp những cậu học sinh mang khăn quàng cổ đang vội vã đi tiêu xài những đồng xu nửa vương của mình. Có vô số chuyến viếng thăm phải thực hiện; cả thế giới đềuổ ra đường, ngoại trừ tầng lớp quý phái đài hác; những lời chào thiêng liêng vang lên khắp mọi ngả đường; khúc ca *Auld Lang Syne* được người ta nhắc đến cửa miệng; và whisky cùng bánh shortbread trở thành những mặt hàng tiêu thụ chủ lực. Ngay từ sáng sớm, một kẻ lạ mặt sẽ phải ấn tượng bởi số lượng những người say xỉn; và đến chiều tối, cơn say đã lan sang cả phụ nữ. Với một số tầng lớp xã hội, việc uống say mèm vào Ngày Tết cũng là một thứ trách nhiệm thiêng liêng chẳng kém gì việc đến nhà thờ vào ngày Chủ nhật. Có người đã dành dụm tiền công có lẽ suốt cả tháng trời để tôn vinh mùa lễ hội này. Nhiều kẻ giắt theo chai whisky trong túi áo, sẵn sàng nài nỉ một người hoàn toàn xa lạ uống cùng với sự nồng nhiệt đến mức ngượng ngùng. Thật chẳng khôn ngoan chút nào khi liều mình bước lên một chiếc xe ngựa, hay ít nhất là chưa, nếu chưa qua một thời gian dài nghiên cứu kỹ lưỡng về người đánh xe. Đường phố, chật kín người từ đầu này đến đầu kia, trở thành một chốn đòi hỏi sự điều khiển khéo léo. Đi lẻ tẻ hoặc tay trong tay, kẻ thì câm lặng, người thì ồn ào gắt gỏng, những tín đồ của Năm Mới cứ thế lững thững đi ra đi vào rồi va vào nhau; để rồi chốc chốc, lại có kẻ ngã lăn ra và nằm bất động ngay tại chỗ ngã. Trước khi đêm xuống, quá nhiều người đã lên giường đi ngủ hoặc vào đồn cảnh sát, khiến đường phố có vẻ như quang đãng hơn hẳn. Và vì những nhóm hóa trang hay những vị khách xông đất đầu năm giờ đây không còn xuất hiện nhiều ngoại trừ ở các vùng quê, nên một khi Năm Mới đã được gióng chuông đón chào và công bố tại khu vực lan can Tron, các lễ hội bắt đầu dịch chuyển vào trong nhà và một bầu không khí tĩnh lặng phần nào quay trở lại thị trấn. Nhưng hãy thử nghĩ xem, giữa những tòa nhà cao tầng san sát ấy, biết bao kẻ đang ngáy khò khò vô tri, biết bao cái đầu sứt mẻ và những chiếc túi rỗng rúng!
Thuở trước, Đại học Edinburgh từng là bối cảnh của những trận chiến ném bóng tuyết hào hùng; và có một cuộc bạo loạn thậm chí đã giành được vinh dự sử thi của sự can thiệp quân sự. Nhưng tôi e rằng thế hệ vĩ đại ấy đã đi hồi kết; và ngay cả trong những năm tháng đại học của chính tôi, tinh thần ấy cũng đã suy giảm đáng kể. Trái lại, trượt băng và trượt tuyết ngày càng được tôn vinh nhiều hơn, và môn curling, vốn là một sản phẩm của thiên tài dân tộc, chắc chắn sẽ khó lòng bị phớt lờ. Lòng ái quốc xui khiến một người ăn bánh bun Scotland chắc chắn sẽ không bỏ rơi anh ta bên mặt hồ trượt curling. Edinburgh, với những con dốc vỉa hè dài và dựng đứng, chính là quê hương thựcích của những người thích trượt tuyết; không ít cậu nhóc hạnh phúc có thể trượt một mạch từ nhà đến trường; và nghề làm chân sai vặt đã biến thành một trò tiêu khiển ngày lễ. Về phần trượt băng, hiếm có thành phố nào được chuẩn bị chu đáo đến thế. Hồ Duddingston nằm ẩn mình dưới sườn phía nam dốc đứng của ngọn Arthur's Seat; vào mùa hè, nó là một chiếc khiên màu xanh biếc với những đàn thiên nga lướt đi từ đám sậy; vào mùa đông, nó là một sân băng vang âm thanh lanh lảnh. Ngôi nhà thờ làng tọa lạc bên trên mỏm đất xanh; và làn khói từ ngôi làng bay lên giữa những hàng cây tươi tốt. Ngay cổng nhà thờ là chiếc cùm cổ lịch sử, nơi chịu phạt của những kẻ tội phạm bị phát hiện, cùng với hòn đá lên ngựa lịch sử, nơi từ đó những lãnh chúa và nông dân mang phong cách Hà Lan leo lên yên ngựa. Nơi đây Hoàng tử Charlie từng ngủ trước trận chiến Prestonpans; và nơi đây Deacon Brodie hoặc một kẻ trong băng đảng của hắn đã đánh cắp một chiếc lưỡi cày trước vụ đột nhập vào Chessel's Court. Ở bờ bên kia của hồ, mặt đất dâng cao dần về phía Lâu đài Craigmillar, một nơi thân thiện với những kẻ sùng bái dòng họ Stuart. Thật bõ công leo trèo, ngay cả vào mùa hè, để nhìn xuống mặt hồ từ đỉnh Arthur's Seat; nhưng vào một ngày trượt băng thì điều đó còn tuyệt vời gấp mười lần. Mặt hồ dày đặc người lướt đi nhẹ nhàng, uyển chuyển và nghiêng người theo hàng ngàn góc độ duyên dáng; đám đông tản ra rồi khép lại, liên tục chuyển động xuyên qua nhau như dòng nước; và mặt băng vang dội tiếng thép lướt đi xa đến tận nửa dặm. Khi đêm dần buông, những bóng người đơn độc tan vào màn sương chiều tối, cho đến khi chỉ còn lại một sự chuyển động mờ ảo của những cụm màu đen đến rồi đi trên mặt hồ. Thêm một chút nữa, ngọn đuốc đầu tiên được châm lên và bắt đầu lướt nhanh trên mặt băng trong một vành đai phản chiếu ánh vàng, rồi tiếp nối bởi ngọn đuốc này đến ngọn đuốc khác, cho đến khi toàn bộ mặt hồ ngập tràn những ánh sáng lướt qua nhanh.
