Bên dòng suối Tarn tọa lạc Florac, thủ phủ của một phó quận sở với một lâu đài cổ, một hàng cây phong, nhiều góc phố cổ kính, cùng một mạch nước phun trào dào dạt từ sườn đồi. Nơi đây còn nổi tiếng bởi những người phụ nữ xinh đẹp, và là một trong hai trung tâm—với Alais là trung tâm còn lại—của xứ sở người Camisard.

Chủ quán trọ đã dẫn tôi, sau bữa ăn, tới một quán cà phê bên cạnh, nơi tôi, hay đúng hơn là cuộc hành trình của tôi, trở thành đề tài bàn tán suốt buổi chiều hôm ấy. Ai nấy đều đưa ra những lời gợi ý để giúp đỡ tôi; và tấm bản đồ của phó quận được mang thẳng từ văn phòng phó quận tới, bị chuyền tay qua lại và lật giở đến nhàu nát giữa những tách cà phê cùng các ly rượu mùi. Hầu hết những vị cố vấn tốt bụng này theo đạo Tin Lành, dẫu tôi nhận thấy rằng tín đồ Tin Lành và Công giáo sống hòa trộn với nhau rất cởi ngoại; và tôi không khỏi ngạc nhiên khi thấy ký ức sống động về cuộc chiến tranh tôn giáo vẫn còn âm ỉ đến nhường nào. Giữa những ngọn đồi ở miền tây nam, quanh Mauchline, Cumnock, hay Carsphairn, tại những trang trại biệt lập hay trong các nhà xứ, những giáo dân Trưởng lão đạo mạo vẫn hồi tưởng về thời kỳ đại bách hại, và những ngôi mộ của các vị tử đạo địa phương vẫn được kính cẩn chăm nom. Nhưng ở các thị trấn và trong tầng lớp được gọi là khá giả, tôi e rằng những sự kiện xưa cũ ấy đã trở thành những câu chuyện phiếm vô bổ. Nếu bạn gặp một hội đồng hỗn hợp tại quán King's Arms ở Wigtown, chắc gì câu chuyện đã xoay quanh những tín đồ Khế ước. Thậm chí, tại Muirkirk thuộc Glenluce, tôi nhận ra rằng vợ của người gác chuông còn chẳng hề nghe nói đến Tiên Peden. Thế nhưng, những người dân vùng Cévenols này lại tự hào về tổ tiên của họ theo một nghĩa hoàn toàn khác; cuộc chiến tranh là đề tài họ chọn lựa; những chiến công ấy là bằng chứng quý tộc của chính họ; và khi một con người hay một dòng họ chỉ có duy nhất một cuộc phiêu lưu, mà lại là một cuộc phiêu lưu anh dũng, chúng ta ắt phải thấu hiểu và rộng lượng tha thứ cho sự dài dòng khi họ nhắc đến nó. Họ kể cho tôi nghe rằng xứ sở này vẫn còn tràn ngập những huyền thoại chưa từng được sưu tầm; tôi được nghe họ kể về hậu duệ của Cavalier—không phải hậu duệ trực hệ, xin hãy hiểu cho, mà chỉ là anh em họ hoặc cháu gọi bằng chú—những người vẫn đang có cuộc sống sung túc trên chính mảnh đất diễn ra những chiến công của vị tướng trẻ tuổi; và có một người nông dân từng tận mắt thấy hài cốt của những chiến binh xưa bị đào xới lên giữa ánh nắng buổi chiều của thế kỷ XIX, ngay trên cánh đồng nơi tổ tiên họ từng giao chiến, còn chắt chắt của họ thì đang cặm cụi đào mương trong hòa bình.

Vào buổi chiều muộn, một trong những mục sư Tin Lành đã nhã ý đến thăm tôi: một thanh niên thông minh và lịch thiệp, người mà tôi đã trò chuyện cùng trong một hai tiếng đồng hồ. Florac, ông cho tôi biết, có một nửa theo đạo Tin Lành, một nửa theo Công giáo; và sự khác biệt về tôn giáo ấy thường được nhân đôi bởi sự khác biệt về chính trị. Bạn có thể hình dung sự ngạc nhiên của tôi, khi vừa rời khỏi một nơi bát nháo tựa luyện ngục Ba Lan như Monastier, lại được biết rằng người dân ở đây chung sống với nhau trong sự bình yên vô cùng; thậm chí còn có cả sự qua lại thân tình giữa các hộ gia đình bị chia rẽ kép ấy. Kẻ Camisard đen và người Camisard trắng, lính dân phòng, lính Miquelet và lính long kỵ binh, nhà tiên tri Tin Lành và chàng trai Công giáo thuộc hội Thập Tự Trắng, tất cả bọn họ từng chém giết, bắn phá, thiêu rụi, cướp bóc và tàn sát lẫn nhau, lòng hừng hực ngọn lửa căm hờn; thế mà ở đây, sau một trăm bảy mươi năm, người Tin Lành vẫn hoàn Tin Lành, người Công giáo vẫn hoàn Công giáo, trong sự dung thứ lẫn nhau và đời sống ôn hòa, đầm ấm. Nhưng giống như bản chất bất khuất đã sinh ra nó, giống loài của chúng ta có những đức tính tự chữa lành của riêng mình; năm tháng và mùa màng mang lại những vụ mùa khác nhau; mặt trời lại tỏa sáng sau cơn mưa; và nhân loại vượt qua những mối thù truyền kiếp, cũng như một con người tỉnh giấc sau cơn giận dữ của một ngày. Chúng ta phán xét tổ tiên từ một góc nhìn cao cả hơn; và khi lớp bụi thời gian qua vài thế kỷ đã lắng xuống phần nào, chúng ta có thể nhìn thấy cả hai phe đều được tô điểm bởi những đức tính cao đẹp của con người và chiến đấu với một vẻ chính nghĩa.

Tôi chưa bao giờ nghĩ rằng việc trở nên công tâm là một điều dễ dàng, và ngày nay tôi càng thấy nó khó khăn hơn cả những gì mình từng nghĩ. Tôi thừa nhận rằng tôi đã gặp những tín đồ Tin Lành này với niềm vui sướng và cảm giác như được trở về nhà. Tôi đã quen nói thứ ngôn ngữ của họ, theo một nghĩa sâu sắc hơn nhiều so với nghĩa phân biệt giữa tiếng Pháp và tiếng Anh; bởi vì cái tháp Babel thực sự chính là sự bất đồng về đạo đức. Và do đó, tôi có thể trò chuyện cởi mở hơn, và đánh giá họ một cách công tâm hơn, so với những người Công giáo. Cha Apollinaris có thể sánh đôi với người Anh em Plymouth trên núi của tôi như hai cụ già ngây thơ và sùng đạo; thế nhưng tôi tự hỏi liệu tôi có sẵn lòng thấu cảm với các đức tính của một tu sĩ dòng Trappist hay không; hoặc giả như tôi là người Công giáo, liệu tôi có cảm mến đến vậy đối với người ly giáo ở La Vernède. Với người thứ nhất, tôi chỉ duy trì sự kiềm chế xã giao; nhưng với người kia, dẫu chỉ vì một sự hiểu lầm và bằng cách bám vào những điểm tương đồng được chọn lọc, tôi vẫn có thể trò chuyện và trao đổi một vài suy nghĩ thành thật. Trong thế giới bất toàn này, chúng ta hân hoan chào đón cả những sự thân thiết dẫu chưa trọn vẹn. Và nếu chúng ta tìm được dù chỉ một người để có thể dốc bầu tâm sự một cách tự do, người mà ta có thể cùng bước đi trong tình yêu và sự giản dị không chút giả dối, thì chúng ta chẳng còn lý do gì để oán trách thế gian hay Thượng đế nữa.