Cơn mưa ngớt dần khi chúng tôi đến gần Laeken. Nhưng trời đã sụp tối; không khí lạnh ngắt; và cả hai chúng tôi chẳng còn mảnh áo nào khô ráo. Thêm vào đó, khi đã tiến sát cuối con đường Allée Verte, ngay ngưỡng cửa Brussels, chúng tôi vấp phải một rắc rối lớn. Hai bên bờ sông ken dày những chiếc thuyền ghé chở hàng đang chờ đến lượt qua âu tàu. Hoàn toàn không có nơi nào tiện để cập bờ; thậm chí chẳng tìm nổi một góc sân chuồng ngựa nào để gửi xuồng qua đêm. Chúng tôi bì bõm leo lên bờ và bước vào một quán rượu nhỏ (estaminet) nơi vài gã trông có vẻ thiểu não đang uống rượu cùng chủ quán. Chủ quán tỏ ra khá lạnh nhạt với chúng tôi; ông ta chẳng biết nhà xe hay sân chuồng ngựa nào cả, chẳng có gì sọt kiểu đó hết; và thấy chúng tôi vào không có ý định uống rượu, ông ta chẳng thèm giấu giếm vẻ sốt ruột muốn tống khứ chúng tôi đi cho khuất mắt. Một trong những gã thiểu não bèn ra tay cứu giá. Lão ta cho biết đâu đó ở góc vũng tàu có một cái triền đà, kèm theo vài thứ khác nữa mà lão mô tả không rõ ràng lắm, nhưng những kẻ ngồi nghe lại cả quyết suy diễn theo chiều hướng hy vọng.

Quả nhiên có cái triền đà nằm ở góc vũng, và ngay trên đỉnh là hai chàng trai trông rất bảnh bao diện trang phục chèo thuyền. The Arethusa liền tiến lại bắt chuyện với họ. Một người nói rằng việc tìm chỗ ngủ qua đêm cho mấy chiếc xuồng của chúng tôi chẳng có gì khó khăn cả; còn người kia, vừa rút điếu thuốc lá ra khỏi môi, vừa hỏi xem có phải chúng được đóng bởi hãng Searle and Son hay không. Cái tên ấy tựa như một lời giới thiệu hoàn hảo. Nửa tá thanh niên khác từ trong nhà thuyền bước ra, trên tường có khắc dòng chữ ROYAL SPORT NAUTIQUE, và họ cùng tham gia vào câu chuyện. Tất cả đều vô cùng lịch sự, hoạt ngôn và nhiệt tình; lời lẽ của họ đan xen những thuật ngữ chèo thuyền bằng tiếng Anh cùng tên tuổi của các xưởng đóng thuyền và các câu lạc bộ xứ sở sương mù. Thật hổ thẹn làm sao, tôi chẳng biết một xó xỉnh nào trên quê hương mình lại có thể đón tiếp tôi nồng hậu đến thế bởi ngần ấy con người. Chúng tôi là những người Anh mê chèo thuyền, và những người chèo thuyền Bỉ liền ngả vào cổ chúng tôi mà ôm lấy. Tôi tự hỏi liệu những người Huguenot gốc Pháp có từng được cộng đồng Kháng cách Anh đón tiếp nồng nhiệt đến thế khi họ vượt qua Eo biển Manche giữa muôn vàn khổ nạn. Nhưng xét cho cùng, có thứ tôn giáo nào gắn kết con người chặt chẽ bằng một môn thể thao chung cơ chứ?

Những chiếc xuồng được khiêng vào trong nhà thuyền; chúng được các nhân viên của Câu lạc bộ cọ rửa sạch sẽ giúp chúng tôi, buồm được đem phơi khô, và mọi thứ trở nên gọn gàng, ấm cúng đẹp như tranh vẽ. Trong lúc đó, chúng tôi được những người anh em mới kết nghĩa—vì có hơn một người gọi mối quan hệ ấy là như vậy—dẫn lên lầu và thoải mái sử dụng phòng vệ sinh của họ. Người này cho chúng tôi mượn xà phòng, người kia cho mượn khăn tắm, người thứ ba và thứ tư xúm lại giúp chúng tôi tháo túi đồ. Và suốt khoảng thời gian ấy là dồn dập những câu hỏi, những lời bày tỏ sự kính trọng và cảm thông! Tôi xin thề là trước nay mình chưa từng biết vinh quang là gì.

"Đúng vậy, đúng vậy; Royal Sport Nautique là câu lạc bộ lâu đời nhất ở Bỉ."

"Hội viên của chúng tôi có hai trăm người."

"Chúng tôi"—đây không phải là một câu nói độc lập, mà là bản tổng hợp của rất nhiều lời phát biểu, là ấn tượng đọng lại trong tâm trí tôi sau vô vàn chuyện trò; và tôi thấy chúng thật trẻ trung, dễ mến, tự nhiên và đầy lòng ái quốc—"Chúng tôi đã giành chiến thắng ở mọi giải đua, ngoại trừ những giải mà chúng tôi bị bọn Pháp chơi xỏ."

"Các anh phải để lại toàn bộ đồ ướt để chúng tôi phơi khô cho."

"Ối! Entre frères! Ở bất kỳ nhà thuyền nào bên nước Anh, các anh cũng sẽ tìm thấy sự tiếp đón tương tự thôi." (Tôi thành tâm hy vọng là họ sẽ tìm thấy đúng như vậy.)

"En Angleterre, vous employez des sliding-seats, n'est-ce pas?"

"Ban ngày ai nấy chúng tôi đều bận rộn với công việc buôn bán; nhưng đến tối, voyez-vous, nous sommes sèrieux."

Đó chính là nguyên văn lời họ. Ban ngày, tất cả bọn họ đều bận rộn với những mối bận tâm thương mại phù phiếm ở xứ Bỉ; nhưng vào buổi tối, họ lại dành ra vài tiếng đồng hồ cho những mối bận tâm nghiêm túc của cuộc đời. Tôi có thể có một quan niệm sai lầm về sự khôn ngoan, nhưng tôi cho rằng đó là một nhận xét cực kỳ khôn ngoan. Những kẻ dính líu đến văn chương và triết học cứ bận rộn suốt ngày đêm để rũ bỏ những khái niệm lỗi thời và các chuẩn mực sai lầm. Đó là nghề nghiệp của họ, đổ mồ hôi trán, bằng tư duy lì lợm, để khôi phục lại cái nhìn tươi mới thuở ban đầu về cuộc sống, và phân biệt rạch ròi giữa những gì họ thực sự và vốn dĩ yêu thích, với những gì họ chỉ học cách dung thứ vì buộc phải thế. Và những vận động viên thể thao dưới nước thuộc câu lạc bộ Hoàng gia ấy vẫn giữ được sự phân biệt rạch ròi đó hằn sâu trong tâm hồn họ. Họ vẫn có được cái nhìn nhận minh bạch về việc thế nào là dễ chịu và khó chịu, thế nào là thú vị và nhàm chán—những thứ mà mấy lão già ghen tị vẫn gọi là ảo tưởng. Cơn ác mộng ảo tưởng của tuổi trung niên, cái ôm siết như gấu vồ của lề thói dần dần bóp nghẹt sự sống trong tâm hồn một con người, vẫn chưa bắt đầu đối với những chàng trai Bỉ may mắn này. Họ vẫn thừa hiểu rằng niềm hứng thú họ dành cho công việc kinh doanh chỉ là chuyện cỏn con so với tình yêu bền bỉ, tự nguyện của họ dành cho các môn thể thao dưới nước. Biết rõ điều mình thích, thay vì ngoan ngoãn thưa "Amen" trước những gì thiên hạ bảo rằng mình nên thích, chính là cách giữ cho tâm hồn bạn mãi sống động. Một con người như thế có thể rất hào phóng; anh ta có thể trung thực theo một nghĩa vượt xa khuôn khổ thương mại; anh ta có thể yêu quý bạn bè bằng sự đồng cảm cá nhân mang tính lựa chọn, chứ không chấp nhận họ như một thứ phụ kiện đi kèm địa vị xã hội mà anh ta được ban ơn. Nói tóm lại, anh ta có thể là một con người hành động theo bản năng của chính mình, giữ gìn vóc dáng nguyên thủy mà Thượng đế đã tạo nặn nên mình; chứ không phải là một chiếc bánh răng tầm thường trong cỗ máy xã hội, được hàn gắn bằng những nguyên tắc mà anh ta chẳng hiểu nổi và vì những mục đích mà anh ta chẳng màng quan tâm.

Bởi lẽ, liệu có ai dám cả gan nói với tôi rằng buôn bán thú vị hơn việc chơi đùa cùng những chiếc thuyền không? Kẻ nào nói thế chắc chưa từng thấy một chiếc thuyền nào, hoặc chưa từng bước chân vào văn phòng bao giờ. Và chắc chắn một điều là chơi thuyền tốt cho sức khỏe hơn nhiều. Chẳng có gì nên là sự nghiệp của một người bằng chính những trò giải trí của anh ta cả. Ngoài chuyện cắm cổ vơ vét tiền bạc ra, chẳng có lý lẽ nào khác được đưa ra để chống lại quan điểm này; chẳng một ai ngoài

Mammon, kẻ bề tôi ngạo mạn nhất đã ngã

Từ Thiên đàng,

dám liều lĩnh cất lời đáp trả. Thật là một thứ đạo lý giả dối và xảo trá khi vẽ nên hình ảnh nhà buôn và chủ ngân hàng như những con người vị tha lao tâm khổ tứ vì nhân loại, và trở nên hữu ích nhất khi họ chìm đắm sâu nhất vào các giao dịch; bởi vì bản thân con người quan trọng hơn nhiều so với những dịch vụ anh ta cung cấp. Và khi vị vận động viên thể thao dưới nước Hoàng gia của tôi sa ngã khỏi tuổi trẻ đầy ắp hy vọng đến mức không thể nhen nhóm nổi một chút nhiệt huyết với bất cứ thứ gì ngoài cuốn sổ cái của hắn, tôi dám cá rằng hắn sẽ chẳng còn là một anh chàng dễ mến nữa, và hắn cũng chẳng đời nào hồ hởi chào đón một cặp người Anh ướt sũng đang bì bõm chèo xuồng vào Brussels trong ánh chiều tà.

Khi chúng tôi đã thay bộ đồ ướt và cạn một ly bia nhạt để chúc mừng sự thịnh vượng của Câu lạc bộ, một thành viên trong nhóm đã hộ tống chúng tôi đến khách sạn. Anh ta từ chối dùng bữa tối cùng chúng tôi, nhưng chẳng ngại ngần gì một ly rượu vang cả. Sự nhiệt tình vốn rất hao tổn sức lực; và tôi bắt đầu hiểu tại sao các nhà tiên tri lại không được lòng dân chúng ở xứ Judea, nơi họ nổi tiếng nhất. Suốt ba tiếng đồng hồ đằng đẵng, anh chàng tuyệt vời này cứ ngồi lì bên cạnh chúng tôi đểuyên thuyên không dứt về những chiếc thuyền và các cuộc đua thuyền; và trước khi ra về, anh ta còn tốt bụng gọi giúp chúng tôi những ngọn nến phòng ngủ.

Chúng tôi thỉnh thoảng lại cố gắng đổi chủ đề; nhưng sự chuyển hướng ấy chẳng kéo dài nổi một khắc: anh chàng vận động viên Hoàng gia liền khựng lại, giật mình, đáp gọn câu hỏi, rồi lại lao đầu vào dòng chảy cuồn cuộn của đề tài quen thuộc ấy. Tôi gọi đó là đề tài của anh ta; nhưng tôi nghĩ chính anh ta mới là kẻ bị đề tài nuốt chửng. The Arethusa, kẻ coi mọi cuộc đua thuyền là sản phẩm của ma quỷ, bỗng rơi vào một tình thế tiến thoái lưỡng nan đáng thương. Anh ta không dám thú nhận sự dốt nát của mình, vì danh dự của nước Anh cổ kính, nên cứ tiếp tục ba hoa về những câu lạc bộ Anh và những tay chèo người Anh mà tai chưa từng nghe tiếng bao giờ. Đã mấy bận, và đáng sợ nhất là lần bàn về ghế trượt (sliding-seats), anh ta suýt chút nữa thì bị phơi bày tẩy tích. Còn về phần The Cigarette, kẻ từng hăng hái tham gia những cuộc đua xuồng trong nhiệt huyết tuổi trẻ nhưng giờ đây đã chối bỏ những nông nổi thuở thiếu thời ấy, tình cảnh còn tuyệt vọng hơn nhiều; bởi vì vị đại diện thể thao Hoàng gia ngỏ ý muốn mời anh tham gia chèo vị trí số mấy trong một chiếc thuyền tám người vào ngày mai, nhằm so sánh kỹ thuật chèo của người Anh với người Bỉ. Tôi có thể thấy bạn tôi toát mồ hôi hột trên ghế mỗi khi chủ đề oái oăm đó được nhắc tới. Và còn một đề nghị nữa mang lại hiệu quả tương đương cho cả hai chúng tôi. Hóa ra tay chèo vô địch cự phách nhất châu Âu (cũng như hầu hết các nhà vô địch khác) lại chính là một thành viên của câu lạc bộ Thể thao dưới nước Hoàng gia này. Và nếu chúng tôi chịu khó đợi đến Chủ nhật, gã tay chèo ma mãnh đó sẽ hạ cố đồng hành cùng chúng tôi trong chặng tiếp theo. Cả hai chúng tôi đều chẳng có chút ham muốn nào mang cỗ xe mặt trời ra tranh tài với Thần Mặt Trời Apollo cả.

Khi chàng thanh niên đã rời đi, chúng tôi bèn hủy lệnh đặt nến và gọi một ly rượu mạnh pha nước. Những con sóng lớn đã trùm qua đầu chúng tôi. Các thành viên của Câu lạc bộ Thể thao dưới nước Hoàng gia quả là những chàng trai dễ thương nhất mà người ta có thể gặp, nhưng họ lại hơi quá trẻ và có phần hơi cuồng chèo thuyền đối với chúng tôi. Chúng tôi bắt đầu nhận ra mình đã già và đầy vẻ yếm thế; chúng tôi thích sự thong thả và những cuộc dạo chơi vô định của tâm trí con người quanh chủ đề này hay chủ đề khác; chúng tôi chẳng muốn làm ô uế quê hương bằng cách chèo hỏng một chiếc thuyền tám người, hay lê lườn thảm hại đằng sau gã tay chèo vô địch. Tóm lại, chúng tôi đành chọn cách tẩu vi thượng sách. Trông có vẻ vô ơn thật, nhưng chúng tôi đã cố gắng bù đắp điều đó bằng một tấm thiệp viết đầy những lời khen ngợi chân thành. Và quả thực chẳng còn lúc nào để mà đắn đo suy tính nữa; chúng tôi dường như đã cảm nhận được hơi thở nóng hổi của nhà vô địch đang phả sát sau gáy mình.