Người ta vẫn cho rằng Khu phố Cổ là đặc điểm nổi bật nhất, và xét về mặt hội họa, chính là đôi cánh của thiên thần bảo hộ Edinburgh. Đổ lỗi cho toàn thể bằng cách khéo léo ca ngợi quá mức một phần nào đó là một trong những cách chê bai phổ biến nhất, bởi vì mọi thứ đáng để đánh giá, dù là con người, một tác phẩm nghệ thuật, hay chỉ là một thành phố đẹp, đều phải được nhìn nhận dựa trên giá trị tổng thể của nó. Phố Cổ có đạt được hiệu quả thẩm mỹ hay không phần lớn là nhờ vào những khu phố mới bao quanh nó, nhờ vào vị thế đắc địa và những ngọn đồi làm điểm tựa phía sau. Nếu bạn đem nó đặt trơ trọi ở một nơi khác, trông nó sẽ chẳng khác gì thành phố Stirling, chỉ có điều là bệ vệ và cao ngất hơn mà thôi. Điều thú vị là phải nhìn thấy cỗ xe Stirling được tôn tạo này nằm giữa lòng một đô thị hiện đại rộng lớn, năng động và đầy kỳ thú; bởi chính nơi đó, cả hai tương tác qua lại để tạo nên vẻ đẹp nên thơ, và bên này làm nổi bật bên kia.
Phố Cổ chiếm một dải sườn đồi thoai thoải hoặc phần đuôi của lớp trầm tích đại hồng thủy, được che chở, trong một lần nước rút, bởi những vách đá của lâu đài vốn bảo vệ nó về phía tây. Ở hai bên, các khu phố mới ở phía nam và phía bắc chiếm những đỉnh đồi thấp hơn, rộng hơn và thoải hơn. Do đó, khu vực Lâu đài vượt lên trên toàn thành phố và giữ được tầm nhìn thoáng đãng ra cả biển lẫn đất liền. Nó thống trị cả một vùng rộng lớn tính bằng dặm về mọi hướng; và những người đứng trên boong tàu, hay những người đang cày bừa trên những cánh đồng yên ả ở tận vùng Fife, có thể nhìn thấy lá cờ trên các chiến lũy Lâu đài, cùng làn khói của Phố Cổ bay tỏa ra khắp vùng đất bên dưới. Một thành phố tọa lạc trên đồi cao. Tôi cho rằng, chính từ góc nhìn xa xôi này mà nơi đây có biệt danh là Auld Reekie (Khói Cũ). Có lẽ cái tên ấy được đặt bởi những người chưa từng đặt chân qua ngưỡng cửa của nó: ngày này qua ngày khác, từ những ngọn đồi Pisgah thôn dã của mình, họ đã nhìn thấy khối kiến trúc sừng sững trên đỉnh đồi và dải khói dài trải trên vùng đồng bằng; trong mắt họ nó là như thế; trong mắt cha ông họ canh tác trên cùng mảnh đất ấy cũng từng thấy thế; và vì đó là tất cả những gì họ biết về nơi này, nên tất cả chỉ có thể gói gọn trong hai từ đó.
Quả thực, ngay cả khi nhìn cận cảnh, Phố Cổ cũng mang một vẻ đậm chất khói bụi; và mặc dù được những trận mưa rửa sạch quanh năm, nó vẫn mang một vẻ ngoài u ám và đầy nhọ nồi giữa những vùng ngoại ô trẻ trung hơn. Nó phát triển theo quy luật chi phối sự lớn mạnh của các thành phố có tường bao quanh trong những hoàn cảnh hiểm trở: không phải phát triển theo bề rộng, mà theo bề cao và độ dày đặc. Các tòa nhà công cộng bị nhét vào giữa các lối đi bất cứ khi nào còn chỗ trống; các lối đi bị thu hẹp thành những con hẻm; nhà cửa mọc lên chồng chất hết tầng này đến tầng khác, hàng xóm chồng chất lên vai nhau, như trong một Nhà ngục tối Calcutta nào đó, cho đến khi cư dân ngủ sâu tới mười bốn hoặc mười lăm tầng theo chiều thẳng đứng. Những tòa nhà chọc trời loại này, theo cách gọi địa phương là "land", từ lâu đã bị cháy rụi; nhưng cho đến ngày nay, việc nhìn thấy tám hoặc mười khung cửa sổ xếp chồng lên nhau theo chiều dọc vẫn là điều không hiếm; và vách đá dựng đứng của những dãy nhà sừng sững ngay trên Cầu Waverley vẫn khiến nhiều vách đá tự nhiên phải hổ thẹn. Những tầng hầm nay đã nằm cao ngất ngưởng trên đầu người quan sát, bám trụ trên sườn đồi dốc; còn trên tầng áp mái, dù toàn bộ đồ đạc có thể đã nằm trong hiệu cầm đồ, nó lại sở hữu một tầm nhìn tuyệt đẹp hướng về những ngọn đồi Highland. Người nghèo có thể trú ẩn ở tít trên cao giữa lòng Edinburgh ấy, nhưng vẫn có được một ô cửa sổ ngắm nhìn vùng đồng quê xanh ngát; từ đó, họ sẽ nhìn thấy những khu vực của tầng lớp khá giả ở bên dưới sâu thẳm, với những quảng trường và khu vườn rộng lớn; phía trên đầu họ sẽ chẳng có gì ngoài vài ngọn tháp, những đỉnh nhọn bằng đá của thành phố; và đôi khi làn gió có thể chạm đến họ với sự tinh khôi của đồng nội, mang theo chút hương vị của biển, hay mùi hoa tử đinh hương nở rộ vào mùa xuân.
Than thở về những cải cách mang tính cách mạng của ông Chambers và những người theo ông hầu như đã trở thành một nét văn hóa đúng điệu. Thật dễ dàng để đóng vai người bảo vệ những sự bất tiện của người khác; quả thực, chỉ có những phẩm chất tốt đẹp của chúng ta là thứ khiến chúng ta thấy khó chịu khi phải gìn giữ. Chắc chắn rằng, khi mở những con đường đâm xuyên qua mê cung đen tối ấy, một vài góc phố cổ kính kỳ lạ đã bị quét sạch, và một số hoài niệm đã bị bứng ra khỏi nhà cửa. Nhưng biết bao dải nắng vàng, biết bao luồng không khí trong lành đã được rọi vào! Và biết bao thế giới nên thơ vẫn còn nguyên vẹn! Bạn đi dưới những vòm cổng tối tăm, xuống những bậc thang và con hẻm tối mù. Lối đi hẹp đến mức bạn có thể chạm tay vào cả hai bức tường; dốc đến nỗi trong những ngày đông trơn trượt, mặt đường gần như nguy hiểm chẳng khác gì băng giá. Những giàn phơi quần áo lủng lẳng tầng tầng lớp lớp từ các ô cửa sổ; những ngôi nhà phình ra ngoài trên những chiếc giá đỡ mỏng manh; bạn bắt gặp một mảnh điêu khắc trong góc tối; và trên tận cùng đỉnh cao, hình bóng một mái nhà đầu hồi cùng những bậc tam cấp quạ in lên bầu trời. Ở đây, bạn bước vào một khoảng sân nơi lũ trẻ đang đùa nghịch và người lớn ngồi trên bậc cửa, và đôi khi một ngọn tháp nhà thờ nhô lên phía trên những mái nhà. Ở đây, trong lối đi hẹp nhất, bạn tìm thấy một dinh thự cổ kính vĩ đại vẫn hiên ngang đứng vững, với vài phù hiệu của thời hoàng kim thuở trước — một chiếc khiên gia huy, một câu châm ngôn thánh thiện hoặc dũng cảm trên thanh lanh cửa. Nhà khảo cổ học địa phương chỉ cho bạn biết nơi từng là chỗ ở của những nhân vật danh tiếng và quyền quý; và khi bạn ngẩng đầu lên, cái đầu bù xù của một người phụ nữ lượm thuộm bỗng thò ra từ cửa sổ của vị nữ bá tước. Những kẻ du mục dựng lều trong cung điện của Pharaoh, và chiến hạm cổ nay bị phó mặc cho lũ chuột. Chúng ta đã đi rất xa khỏi những ngày mà những mái đầu tết phấn xuất hiện đầy rẫy trong các con hẻm này, bên dưới là những khuôn mặt hồng hào, say sưa vì rượu vang đỏ. Ngay cả ở các trục đường chính, những đống quần áo giặt giũ của người Ireland cũng phấp phới bên khung cửa sổ, và vỉa hè thì chật cứng những kẻ lang thang.
Những kẻ lang thang ấy là một nét đặc trưng thực sự của khung cảnh này. Một vài người thợ Scotland sắc sảo có thể đã dừng chân trên đường đến chỗ làm, tranh luận về các vấn đề của Giáo hội và chính trị với công cụ mang trên tay. Nhưng phần lớn thuộc về một tầng lớp khác — những tên tội phạm mới mãn hạn trốn tránh; lũ trẻ đầu bù chân tay trần; những người phụ nữ vạm vỡ, mồm mép rộng ngoác, mặc một thứ đồng phục váy flannel kẻ sọc và chiếc khăn choàng tartan ngắn: lẫn trong số đó là một vài cảnh sát viên giám sát và một nhóm thảm hại gồm những kẻ nổi loạn cùng những kẻ sa cơ lỡ bước từ các tầng lớp cao hơn trong xã hội, mang trên mình dấu vết của những ngày tháng huy hoàng một đi không trở lại, tựa như một vết nung. Ở một nơi không lớn hơn Edinburgh, và nơi giao thông hầu như tập trung vào năm hay sáu con phố chính, một gương mặt quen thuộc thường xuyên lọt vào mắt của một kẻ dạo chơi nhàn rỗi. Trên thực tế, từ góc độ này, Edinburgh không hẳn là một thành phố nhỏ mà là một thị trấn nhỏ có quy mô lớn nhất. Thật khó lòng tránh khỏi việc quan sát những người hàng xóm của mình; và tôi chưa từng nghe ai cố gắng làm điều đó mà thành công. Tôi đã có cơ hội, theo cái cách ẩn danh và tình cờ này, theo dõi hơn một trong số những kẻ đang trượt dốc ấy qua một vài chặng đường trên con đường tàn lụi. Một người đàn ông chắc phải trên sáu tuổi khi tôi lần đầu chú ý đến ông, và lúc bấy giờ ông vẫn giữ một vẻ ngoài đàng hoàng, lịch thiệp trong bộ âu phục bằng vải dạ hảo hạng. Trong ba năm, ông cứ thế trượt dốc — vết mỡ dính và cúc áo rơi dần khỏi chiếc áo khoác vạt vuông, khuôn mặt sưng húp và mọc đầy mụn nhọt, đôi vai ngày càng còng xuống, mái tóc thưa thớt và bạc phơ trên đầu; và lần cuối cùng tôi nhìn thấy ông, ông đang đứng ở đầu một con hẻm cùng vài kẻ mặc đồ vải thô, say xỉn đến bảy phần, và bộ y phục đen cũ kỹ dính đầy bùn đất. Tôi tưởng tượng rằng mình vẫn có thể nghe thấy tiếng cười của ông. Có điều gì đó thật nao lòng trong sự suy tàn dần dà ở độ tuổi xế bóng ấy; bạn sẽ nghĩ rằng một người đàn ông sáu mươi tuổi đã nằm ngoài tầm với của những tai ương này; bạn sẽ nghĩ rằng vào lúc đó ông đã yên vị trong một góc an toàn của cuộc đời, từ nơi đó ông có thể bước sang thế giới bên kia một cách bình lặng và danh dự.
Một trong những dấu hiệu sớm nhất của những cuộc sụp đổ ấy là nạn nhân bắt đầu biến mất khỏi các trục đường của Phố New Town, và tìm đến Phố High Street, giống như một con thú bị thương tìm về chốn thâm sơn cùng cốc. Và một kẻ như thế chính là biểu tượng của khu phố này. Bản thân nơi đây cũng đã sa sút về mặt xã hội. Một chiếc khiên gia huy trên cửa bỗng trở nên lạc lõng ở một nơi mà chỗ nào cũng có quần áo phơi phóng ở cửa sổ. Người đàn ông lớn tuổi, khi tôi nhìn thấy ông lần cuối, vẫn mặc chiếc áo khoác mà ông từng dùng để ra dáng một quý ông ba năm trước; và chính điều đó đã mang lại cho ông một vẻ thảm hại tột cùng.
Đúng là tình trạng quá tải dân số ít ra cũng đặc đặc như thế vào thời đại của các vị nam tước và phu nhân, và ngày nay một số phong tục từng khiến Edinburgh nổi tai tiếng thuở trước nay đã may mắn bị bỏ quên. Nhưng sự tập trung của sự thoải mái không hề gây khó chịu như sự tập trung của những điều ngược lại. Chẳng ai quan tâm có bao nhiêu lãnh chúa, phu nhân, giáo sĩ và luật sư từng chen chúc trong những ngôi nhà này trong quá khứ — có lẽ càng đông càng vui. Những ly rượu chạm nhau quanh chiếc bát pha lê đựng punch, ai đó chạm những phím đàn virginal, có những chiếc lông công trên lò sưởi, và những ngọn nến cháy mờ ảo trong ánh lửa đỏ rực. Bản thân bức ảnh đó không hề xấu xí, và nó cũng sẽ không trở nên xấu xí khi lặp lại. Sẽ càng tuyệt hơn nếu cảnh tượng tương tự diễn ra ở cứ mỗi căn phòng thứ hai; tòa nhà trông sẽ càng hấp dẫn hơn mà thôi. Thời thế đã đổi thay. Trong một ngôi nhà, có lẽ có tới bốn mươi gia đình quần tụ với nhau; và có lẽ, không một ai trong số họ hoàn toàn thoát khỏi cảnh túng quẫn. Khách sạn lớn bị bỏ mặc cho sự thiếu thốn từ móng nhà cho đến tận ống khói; đâu đâu cũng là thói keo kiệt chật hẹp, những bữa ăn đạm bạc và bầu không khí nhếch nhác, bẩn thỉu. Ở căn phòng này có một đứa trẻ ra đời, ở căn phòng khác có người qua đời, ở căn phòng thứ ba là một cuộc chè chén đồi bại, và viên thám tử cùng người truyền giáo lướt qua nhau trên cầu thang. Những lời qua tiếng lại có thể nghe thấy từ căn nhà này sang căn nhà khác, và trẻ em phải trải qua những điều kỳ lạ ngay từ thuở bé; bạn sẽ nghĩ rằng chỉ có một tâm hồn kiên cường mới có thể lớn lên trong những điều kiện như thế mà không bị tổn hại gì. Và ngay cả khi Chúa dung thứ cho những phán quyết của Ngài đối với tuổi trẻ, và không phải mọi điều tồi tệ đều xảy ra như những nỗi sợ hãi của chúng ta tiên liệu, thì cảnh tượng sống như vậy vẫn khiến những kẻ có hoàn cảnh may mắn hơn cảm thấy bất an. Bất bình đẳng xã hội không nơi nào phô trương hơn ở Edinburgh. Tôi đã đề cập trước đó rằng, đối với kẻ dạo chơi dọc theo Phố Princes, Phố High Street trơ trẽn phơi bày những căn gác xép phía sau của nó. Đúng là có một khu vườn ở giữa. Và mặc dù không gì có thể làm nổi bật sự tương phản rõ rệt hơn thế, đôi khi sự đối lập ấy lại vô cùng trực diện; đôi khi mọi thứ chỉ thu gọn trong một khoảng không gian nhỏ hẹp, và thậm chí chẳng có lấy một ngọn cỏ chen giữa người giàu và người nghèo. Nhìn qua Cầu South Bridge và thấy khu Cowgate bên dưới đầy rẫy những kẻ bán hàng rong la hét, chính là nhìn thấy một tầng lớp xã hội này từ một tầng lớp khác trong chớp mắt.
Có một đêm, tôi đi dọc theo Cowgate sau khi tất cả mọi người đã lên giường đi ngủ trừ viên cảnh sát, và tình cờ dừng chân trước một tòa nhà cao tầng. Ánh trăng chiếu rọi lên những chiếc ống khói của nó, và chiếu một cách vô hồn lên những ô cửa sổ tầng trên; chẳng có chút ánh sáng nào bên trong khối kiến trúc khổng lồ ấy; nhưng khi tôi đứng đó, dường như tôi có thể nghe thấy cả một loạt âm thanh tĩnh lặng phát ra từ bên trong; chắc chắn là có rất nhiều chiếc đồng hồ đang tích tắc, và những con người đang ngáy khò khò ngửa mặt lên trời. Và cứ thế, theo trí tưởng tượng của tôi, sự sống đậm đặc bên trong đã vang lên khe khẽ bên tai tôi, gia đình này nối tiếp gia đình kia đóng góp phần mình vào tiếng vo ve chung, và toàn bộ tòa nhà đập nhịp nhàng theo những chiếc đồng hồ của nó, giống như một trái tim khổng lồ đang rối bời. Có lẽ đó hầu như chỉ là tưởng tượng, nhưng lúc bấy giờ nó mang lại một ấn tượng kỳ lạ, và cho tôi một thước đo giàu trí tưởng tượng về sự bất tương xứng giữa lượng da thịt sống và những bức tường mỏng manh bao bọc lấy chúng.
Không có gì là tưởng tượng, ít nhất là thế, mà đầy rẫy những chi tiết kinh hoàng và thực tế, trong vụ sụp đổ của tòa nhà ở Phố High Street. Tòa nhà đã mục rữa đến tận cốt lõi; lối vào bên dưới bất ngờ bị bít kín khiến chiếc xe cút kít của phu hốt rác không thể đi qua; những tiếng nứt và tiếng vang dội phát ra khắp ngôi nhà vào ban đêm; cư dân của cái tổ ong người khổng lồ cổ kính ấy bàn tán về mối nguy hiểm khi họ chạm mặt nhau trên cầu thang; thậm chí một số người đã rời khỏi nơi ở của mình trong cơn hoảng loạn, rồi lại quay về vì tiếc tiền hoặc để giữ thể diện; rồi vào những giờ tối tăm của một sáng Chủ nhật, toàn bộ cấu trúc sụp đổ với một tiếng động kinh hoàng và đổ sập từng tầng xuống mặt đất. Chấn động vật lý được cảm nhận ở khắp nơi xa gần; và cú sốc tinh thần theo chân người đưa sữa buổi sáng lan tỏa đến mọi vùng ngoại ô. Tiếng chuông nhà thờ chưa bao giờ vang lên ảm đạm hơn thế trên bầu trời Edinburgh vào buổi sáng xám xịt đó. Thần Chết đã có một mùa gặt lẫy lừng; và giống như Samson, chỉ bằng cách giật sập một mái nhà đã phá hủy biết bao tổ ấm. Không ai chứng kiến lại có thể quên được diện mạo của bức tường đầu hồi: chỗ này được trát vữa, chỗ kia dán giấy dán tường, tùy theo từng căn phòng; chỗ này chiếc ấm đun nước vẫn đứng trên bếp lò, vắt vẻo trên cao; và chỗ kia một bức tranh rẻ tiền vẽ Nữ hoàng được dán lên trên lò sưởi. Cứ thế, qua thảm họa này, bạn có được một cái nhìn thoáng qua về cuộc đời của ba mươi gia đình, tất cả đều đột ngột bị cắt đứt khỏi dòng thời gian vần vũ. Tòa nhà đã sụp đổ; và cùng với tòa nhà ấy, biết bao nhiêu thứ đã mất đi! Ở tận vùng quê xa xôi, người ta nhìn thấy một khoảng trống giữa các hàng nhà trong thành phố, và ánh mặt trời chiếu xuyên qua giữa những chiếc ống khói ở một vị trí bất thường. Và trên khắp thế giới, ở London, ở Canada, ở New Zealand, hãy tưởng tượng có biết bao nhiêu con người có thể thốt lên sự thật rằng: "Ngôi nhà mà tôi sinh ra đã sụp đổ vào tối hôm qua!"
