Một trong những điều đầu tiên tôi bắt gặp ở Pont de Montvert, nếu tôi nhớ không lầm, chính là ngôi đền Tin Lành; nhưng đó chỉ là dấu hiệu mở đầu cho những điều mới lạ khác. Một bầu không khí tinh tế tạo nên sự khác biệt giữa một thị trấn ở Anh với một thị trấn ở Pháp, hoặc thậm chí ở Scotland. Tại Carlisle, bạn có thể nhận ra ngay mình đang ở đất nước nào; còn tại Dumfries, cách đó ba mươi dặm, bạn cũng chắc chắn không kém rằng mình đang ở đất nước kia. Tôi thấy khó mà nói rõ Pont de Montvert khác với Monastier, Langogne hay thậm chí Bleymard ở những chi tiết cụ thể nào, nhưng sự khác biệt ấy hoàn toàn tồn tại và đập ngay vào mắt một cách đầy gợi cảm. Nơi đây, với những ngôi nhà, những con hẻm, và lòng sông lóa nắng, mang một vẻ quyến rũ không thể tả của miền Nam.

Khắp các con phố và quán trọ rộn rã nhịp sống ngày Chủ nhật, khác hẳn sự bình yên ngày Sabát giữa chốn núi rừng. Hẳn phải có gần hai chục người chúng tôi cùng ăn bữa trưa lúc mười một giờ; và sau khi tôi đã ăn uống xong xuôi, ngồi viết nhật ký, thì tôi đoán lại có thêm từng tốp một hoặc hai ba người nữa lục tục kéo vào. Khi vượt qua dãy Lozère, tôi không chỉ bắt gặp những cảnh quan thiên nhiên mới mẻ mà còn bước vào lãnh địa của một cộng đồng dân cư khác. Những con người này, trong lúc vội vã thưởng thức bữa ăn qua những đường dao ném qua quăng lại đầy hiểm hóc, đã đặt câu hỏi và trò chuyện với tôi bằng một sự thông minh vượt xa tất cả những gì tôi từng gặp, ngoại trừ đám đông ở nhà ga Chasseradès. Họ có khuôn mặt cởi mở, bộc trực, lại hoạt bát cả trong lời nói lẫn cử chỉ. Không chỉ hoàn toàn đồng điệu với tinh thần chuyến đi nhỏ bé của tôi, hơn một người còn tuyên bố rằng nếu đủ giàu, họ cũng muốn lên đường làm một chuyến phiêu lưu tương tự.

Ngay cả diện mạo con người cũng mang lại một sự thay đổi dễ chịu. Tôi đã chẳng thấy bóng dáng người phụ nữ xinh đẹp nào kể từ khi rời Monastier, mà ở đó cũng chỉ có đúng một người. Giờ đây, trong ba người cùng ngồi ăn với tôi, một người quả thật không đẹp—một phụ nữ bốn mươi tuổi rụt rè tội nghiệp, tỏ ra vô cùng bối rối trước bàn tiệc đông đúc ồn ào này; tôi đã ân cần săn sóc, mời rượu, nâng ly và tìm mọi cách động viên cô ấy, nhưng kết quả lại hoàn toàn trái ngược. Ngược lại, hai người kia, đều đã có chồng, lại sở hữu nhan sắc vượt trội hơn hẳn mức trung bình của phụ nữ. Còn Clarisse thì sao? Tôi phải nói gì về Clarisse đây? Cô phục vụ bàn với vẻ thờ ơ điềm tĩnh đến nặng nề, hệt như một con bò đang biểu diễn; đôi mắt xám to lớn của cô đượm một nét lả lơi tình tứ; những đường nét trên khuôn mặt dẫu hơi đầy đặn nhưng lại mang một bố cục sắc sảo và chuẩn mực; đôi môi cong cớn; cánh mũi phảng phất niềm kiêu hãnh kiều diễm; gò má gợn lên những đường nét lạ lẫm đầy thu hút. Đó là một khuôn mặt có khả năng biểu hiện cảm xúc mãnh liệt, và nếu được mài giũa, nó hứa hẹn sẽ mang một vẻ nhạy cảm tinh tế. Thật đáng tiếc khi một tuyệt tác như vậy lại chỉ quanh quẩn trước những kẻ hâm mộ nhà quê và lối suy nghĩ miệt vườn. Nét đẹp ít ra phải được chạm ngõ chốn phồn hoa; để rồi trong chớp mắt, nó rũ bỏ được sức nặng đang đè nặng lên mình, tự nhận thức được giá trị bản thân, khoác lên mình vẻ tao nhã, học lấy dáng đi cùng cách ngẩng đầu, và trong khoảnh khắc ấy, *patet dea* — nữ thần hiển hiện. Trước khi rời đi, tôi đã bày tỏ sự ngưỡng mộ chân thành với Clarisse. Cô đón nhận nó một cách tự nhiên như uống sữa, chẳng mảy may bối rối hay ngạc nhiên, chỉ lặng lẽ nhìn tôi bằng đôi mắt lớn; và tôi phải thú nhận rằng kết quả để lại trong tôi là một sự bối rối không nhỏ. Giá như Clarisse biết đọc tiếng Anh, tôi sẽ không dám nói thêm rằng vóc dáng của cô không xứng với khuôn mặt ấy. Đó là trường hợp rất cần đến áo nịt ngực; nhưng có lẽ điều đó sẽ cải thiện hơn khi cô ấy luống tuổi.

Pont de Montvert, hay Cây cầu Đồi Xanh theo cách gọi quen thuộc của chúng ta ở quê nhà, là một địa danh ghi dấu đậm nét trong lịch sử phái Camisard. Chính tại nơi này đã nổ ra cuộc chiến tranh; cũng chính nơi đây những tín đồ Covenanter miền Nam ấy đã sát hại Tổng giám mục Sharpe. Cuộc bức hại một bên, và niềm nhiệt thành sôi sục bên kia, là những điều hầu như khó lòng hiểu nổi trong thời hiện đại yên bình này, với những đức tin và hoài nghi dễ dãi của chúng ta. Các tín đồ Tin Lành lúc bấy giờ đều hoàn toàn mất đi lý trí vì lòng nhiệt thành và nỗi đau thương. Ai nấy đều tự nhận là tiên tri nam và nữ. Trẻ thơ còn đang bú mớm cũng giục giã cha mẹ làm việc thiện. "Một đứa trẻ mười lăm tháng tuổi ở Quissac đã cất lời từ tay mẹ, vừa run rẩy vừa nức nở, một cách rõ ràng và bằng giọng lớn." Thống chế Villars từng chứng kiến một thị trấn nơi tất cả phụ nữ "đều như bị quỷ ám", lên cơn run rẩy và cất lời tiên tri ngay giữa phố phường. Một nữ tiên tri ở Vivarais đã bị treo cổ tại Montpellier bởi máu rỉ ra từ mắt và mũi, và cô tuyên bố mình đang khóc những giọt lệ máu vì bất hạnh của người theo đạo Tin Lành. Và không chỉ có phụ nữ hay trẻ em. Những gã trai vạm vỡ, nguy hiểm, quen vung liềm gặt hay rìu phá rừng, cũng bị những cơn co giật kỳ lạ làm cho run rẩy, rồi cất lời phán truyền trong tiếng nấc nghẹn ngào và dòng nước mắt đầm đìa. Một cuộc bức hại với mức độ bạo tàn chưa từng có đã kéo dài gần hai mươi năm, và đây chính là kết quả giáng xuống những kẻ bị áp bức; sự treo cổ, thiêu sống, phanh thây trên bánh xe tra tấn đều trở thành vô nghĩa; những tên lính kỵ mã đã để lại dấu móng ngựa trên khắp các vùng quê; có những người đàn ông đang phải chèo thuyền trong các chuyến đày ải, và những người phụ nữ đang héo mòn trong ngục thất của Giáo hội; thế nhưng chẳng hề có dù chỉ một suy nghĩ thay đổi trong tâm can của bất kỳ tín đồ Tin Lành chính trực nào.

Giờ đây, kẻ đứng đầu và là mũi nhọn của cuộc bức hại — sau Lamoignon de Bâvile — chính là François de Langlade du Chayla (phát âm là Chéïla), Tổng linh mục xứ Cévennes và là Thanh tra các sứ đoàn tại vùng đất đó, kẻ sở hữu một ngôi nhà thường trú ngụ tại thị trấn Pont de Montvert. Ông ta là một con người tận tụy, kẻ dường như được sinh ra để làm cướp biển, nay đã ở tuổi năm mươi lăm, độ tuổi mà một con người đáng lẽ phải học được sự ôn hòa trong mọi khả năng có thể. Từng là một nhà truyền giáo thời trẻ ở Trung Hoa, ông ta từng chịu tử đạo nơi ấy, bị bỏ mặc đến chết và chỉ được cứu sống cùng sự hồi sinh nhờ lòng bác ái của một kẻ hạ tiện. Ta buộc phải cho rằng kẻ hạ tiện ấy không có năng lực tha tâm thông, và hành động đó hoàn toàn không mang ý đồ hiểm độc. Người ta có thể nghĩ rằng một trải nghiệm như vậy sẽ chữa khỏi cho một con người cơn thèm khát bức hại; nhưng tâm hồn con người vốn là một thực thể được tạo nên thật kỳ lạ; và sau khi đã là một vị thánh tử đạo Thiên Chúa, Du Chayla lại trở thành một kẻ bức hại Thiên Chúa giáo. Công cuộc Truyền bá Đức tin được ông ta tiến hành vô cùng rôm rả. Ngôi nhà của ông tại Pont de Montvert kiêm luôn chức năng nhà tù. Tại đó, ông ta ép tay các tù nhân vào than hồng, nhổ rụi râu của họ để thuyết phục rằng họ đã lầm đường lạc lối trong quan điểm của mình. Thế nhưng, chẳng phải chính ông ta đã từng thử nghiệm và nếm mùi thất bại của những thứ lý lẽ xác thịt ấy đối với các tín đồ Phật giáo ở Trung Hoa hay sao?

Cuộc sống ở Languedoc không những trở nên không thể chịu nổi mà việc trốn chạy cũng bị nghiêm cấm ngặt nghèo. Một người tên Massip, làm nghề dẫn la và rất rành đường núi, đã từng dẫn dắt an toàn nhiều tốp người tị nạn đến Geneva; và Du Chayla, trong một khoảnh khắc u mê tồi tệ, đã tóm lấy hắn cùng một đoàn người tị nạn khác, phần đông là phụ nữ trang giả nam nhi. Chủ nhật tuần tiếp theo, có một buổi tụ họp bí mật của tín đồ Tin Lành trong khu rừng Altefage trên núi Bouges; nơi xuất hiện một nhân vật tên là Séguier — Tinh thần Séguier, theo cách gọi của những người đồng hành — một kẻ chải len, cao ngòng, mặt đen sì và không còn chiếc răng nào, nhưng lại là một con người đầy mình lời tiên tri. Lão tuyên bố, nhân danh Thiên Chúa, rằng thời kỳ cúi đầu khuất phục đã qua, và họ phải cầm vũ khí để giải cứu những người anh em cùng tiêu diệt đám tu sĩ.

Đêm hôm sau, ngày 24 tháng 7 năm 1702, một âm thanh phá vỡ sự yên tĩnh của vị Thanh tra Sứ đoàn khi ông đang ngồi trong nhà ngục ở Pont de Montvert: tiếng hát thánh kinh của rất nhiều người cất lên vang dội và đang tiến lại gần qua các con đường thị trấn. Lúc đó đã là mười giờ đêm; xung quanh ông ta có cả một triều đình thu nhỏ gồm các linh mục, binh lính và gia nhân, số lượng lên tới mười hai hoặc mười lăm người; giờ đây, trước sự kiêu ngạo của một buổi lễ tụng ngay dưới cửa sổ nhà mình, ông ra lệnh cho binh lính ra ngoài điều tra. Thế nhưng đoàn người hát thánh ca đã đứng ngay trước cửa nhà, quân số đông tới năm mươi người, do nhà tiên tri Séguier dẫn đầu và tràn ngập khí thế sát phạt. Trước lời đòi hỏi của họ, tổng linh mục đáp trả hệt như một kẻ bức hại già dặn lì lợm, ra lệnh cho quân đồn trú nổ súng vào đám đông. Một tín đồ Camisard (bởi theo một số tài liệu, chính trong chiến tích đêm nay mà họ mang cái tên đó) đã gục ngã sau loạt đạn này: các đồng đội của y dùng rìu và một thanh xà gỗ phá tung cửa chính, tràn vào tầng trệt ngôi nhà, giải cứu các tù nhân, và khi phát hiện một người trong số họ đang bị nhốt trong cùm *Scavenger's Daughter* — một thứ công cụ tra tấn đặc trưng của địa phương và thời đại ấy — cơn giận dữ đối với Du Chayla càng bùng lên gấp bội, khiến họ tìm cách liên tục tấn công để chiếm lấy các tầng trên. Về phần mình, Du Chayla đã ban phép xả tội cho thuộc hạ, và họ đã dũng cảm giữ vững cầu thang.

Hỡi những đứa con của Thiên Chúa," nhà tiên tri thét lớn, "hãy dừng tay. Hãy đốt trụi ngôi nhà này, cùng với tên linh mục và lũ tay sai của thần Baal."

Ngọn lửa bén rất nhanh. Từ một ô cửa sổ trên cao, Du Chayla và thuộc hạ đã đu người xuống khu vườn bằng những tấm vải trải giường được thắt nút; một số kẻ trốn thoát qua phía bên kia sông dưới làn đạn của phe nổi dậy; nhưng chính tổng linh mục thì ngã xuống, gãy đùi và chỉ lết được vào lùm cây. Cảm xúc của ông ta ra sao khi cái chết tử đạo thứ hai này đang đến gần? Một con người tội nghiệp, dũng cảm, mụ mẫm và đáng ghét, kẻ đã luôn làm tròn bổn phận một cách kiên quyết theo sự hiểu biết của mình ở cả Cévennes lẫn Trung Hoa. Ông ta ít nhất cũng tìm được một câu nói đắt giá để tự vệ; bởi khi mái nhà sụp xuống và ngọn lửa bùng lên vạch trần chỗ ẩn nấp, họ kéo lê ông ra quảng trường thị trấn trong cơn thịnh nộ và nguyền rủa ông là kẻ bị đọa đày — "Nếu ta bị đọa đày," ông nói, "thì sao các người lại tự chuốc lấy sự đọa đày cho chính mình?"

Đó là một lý do hoàn toàn chính đáng cho phút chót; nhưng trong suốt chặng đường làm thanh tra của mình, ông ta từng đưa ra nhiều lý lẽ đanh thép hơn thế, và tất cả đều đi ngược lại điều này; và giờ đây chính là lúc ông ta phải gắp lại những gì mình đã gieo. Từng người một, bắt đầu từ Séguier, các tín đồ Camisard tiến lại gần và đâm ông. "Điều này," họ nói, "là để trả thù cho người cha bị phanh thây trên bánh xe tra tấn của tôi. Điều này cho người anh em đang oằn mình trong ngục tối chèo thuyền. Còn kia là cho mẹ hoặc chị tôi đang bị giam cầm trong những tu viện quỷ quái của ngươi." Mỗi người giáng một nhát dao kèm theo một lý do; rồi tất cả quỳ xuống chung tiếng hát thánh ca quanh thi thể cho đến tận rạng đông. Khi bình minh ló dạng, họ vẫn tiếp tục cất tiếng hát và di chuyển về hướng Frugères, ngược dòng Tarn để tiếp tục công cuộc trả thù, bỏ lại nhà ngục của Du Chayla trong cảnh hoang tàn đổ nát, còn thi thể ông thì chi chít năm mươi hai vết đâm ngay giữa quảng trường thị trấn.

Đó là một đêm hành sự đầy cuồng loạn, vây quanh bởi những khúc thánh ca; và dường như khúc thánh ca nào ở thị trấn bên bờ sông Tarn ấy cũng mang theo âm hưởng của sự đe dọa. Thế nhưng câu chuyện vẫn chưa kết thúc, ngay cả đối với riêng Pont de Montvert, khi đoàn quân Camisard đã rời đi. Cuộc đời của Séguier ngắn ngủi và đẫm máu. Thêm hai linh mục nữa cùng toàn bộ gia đình ở Ladevèze, từ người cha cho đến các gia nhân, đã ngã xuống dưới lưỡi gươm của y hoặc theo lệnh y; mặc dù y chỉ tung hoành ngoài vòng pháp luật có một hai ngày và luôn bị kiềm chế bởi sự hiện diện của quân đội. Cuối cùng, khi bị bắt bởi một tay lính đánh thuê khét tiếng, Đại úy Poul, y vẫn xuất hiện với thái độ bình thản trước các thẩm phán.

Tên của anh là gì?" họ hỏi.

Pierre Séguier."

Tại sao anh lại được gọi là Tinh thần?"

Bởi vì Thần khí của Chúa đang ở cùng tôi."

Nơi cư trú của anh?"

Trước kia ở chốn hoang mạc, và chẳng bao lâu nữa sẽ ở trên thiên đàng."

Anh không có chút hối hận nào về những tội ác của mình sao?"

Tôi chưa từng phạm tội nào cả. Tâm hồn tôi giống như một khu vườn ngập tràn chốn nương náu và những dòng suối mát lành."

Tại Pont de Montvert, vào ngày 12 tháng 8, bàn tay phải của y đã bị chặt đứt khỏi thân thể, và y bị thiêu sống. Và tâm hồn y giống như một khu vườn ư? Có lẽ tâm hồn của Du Chayla, vị thánh tử đạo Thiên Chúa giáo kia, cũng thế chăng. Và có lẽ, nếu bạn có thể thấu suốt tâm hồn tôi, hay tôi có thể đọc được tâm hồn bạn, thì sự bình thản của chính chúng ta cũng chẳng kém phần kinh ngạc là bao.

Ngôi nhà của Du Chayla nay vẫn còn đó, với một mái nhà mới được lợp lại, nằm bên cạnh một cây cầu của thị trấn; và nếu tò mò, bạn vẫn có thể ghé thăm khu vườn bậc thang nơi ông ta từng đu người nhảy xuống.