Chặng đầu tiên của chúng tôi là từ Compiègne xuôi về Pont Sainte Maxence. Sáng hôm sau, tôi ra ngoài từ lúc hơn sáu giờ. Không khí căm căm, đượm mùi giá rét. Tại một khoảng sân rộng, khoảng vài chục người phụ nữ đang lớn tiếng tranh mua bán ngoài chợ; âm thanh mặc cả nghe mỏng mảnh và càu nhàu chẳng khác nào tiếng lũ chim sẻ trong một buổi sáng mùa đông. Lác đác vài vị khách qua đường xuýt xoa hà hơi vào lòng bàn tay, giậm chân lọc cọc trong đôi giày gỗ để máu lưu thông. Phủ đầy đường phố là những vệt bóng râm lạnh buốt, dẫu trên đầu những chiếc ống khói vẫn đangả khói trong ánh nắng vàng rực. Nếu bạn thức dậy đủ sớm vào thời điểm này trong năm, có lẽ vào tháng Mười hai bạn sẽ thấy mình đang ăn sáng trong tiết trời tháng Sáu.

Tôi tìm đường đến nhà thờ; bởi ở đó lúc nào cũng có những thứ đáng ngắm, dù là những giáo dân còn sống hay những ngôi mộ của người đã khuất; bạn sẽ tìm thấy ở chốn ấy sự thành kính tột cùng lẫn sự dối trá trống rỗng nhất; và ngay cả khi nó không mang giá trị lịch sử, thì thế nào cũng rò rỉ ra đôi điều chuyện phiếm thời đương đại. Trong nhà thờ lạnh chẳng kém gì bên ngoài, nhưng trông có vẻ còn buốt giá hơn thế. Gian giữa trắng toát lạnh lẽo như vùng Bắc Cực; và sự diêm dúa rẻ tiền của một bàn thờ xứ lục địa càng trở nên thê lương hơn giữa chốn tĩnh mịch cùng bầu không khí tiêu điều. Hai vị linh tụng đang ngồi trong cung thánh, đọc sách và chờ đợi những hối nhân; còn ngoài gian giữa, một bà cụ già hom hem đang chăm chú cầu nguyện. Thật đáng kinh ngạc làm sao bà vẫn có thể lần từng hạt chuỗi trong khi những người trẻ tuổi khỏe mạnh đang phải hà hơi vào lòng bàn tay và đấm ngực sưởi ấm; nhưng dẫu điều đó có làm tôi bận tâm, tôi còn cảm thấy chán nản hơn bởi tính chất những nghi thức của bà. Bà đi từ chiếc ghế này sang chiếc ghế khác, từ bàn thờ này tới bàn thờ nọ, chu du một vòng quanh nhà thờ. Đến mỗi điện thờ, bà đều dâng một số lượng hạt chuỗi như nhau và dành một khoảng thời gian như nhau. Giống như một nhà tư bản thận trọng với cái nhìn có phần hoài nghi về viễn cảnh thương mại, bà muốn gửi gắm những lời cầu xin của mình vào vô vàn loại "chứng khoán" trên thiên đàng. Bà chẳng chịu mạo hiểm một xu nào vào uy tín của bất kỳ vị thánh bầu chữa đơn lẻ nào. Trong số toàn bộ các thánh thần và thiên thần, không một ai là không được mặc nhiên xem như vị cứu tinh của bà trong Ngày Phán Xét Cuối Cùng! Tôi chỉ có thể coi đó là một thứ trò ảo thuật tẻ nhạt, thô thiển, bắt nguồn từ một niềm tin vô thức.

Bà là một bà cụ già cỗi khô héo nhất mà tôi từng thấy; chẳng khác nào bộ xương khô khoác lên lớp da thuộc cũ kỹ, được ghép nối lại một cách kỳ lạ. Đôi mắt bà, thứ dùng để dò xét tôi, trống rỗng không một chút hồn vía. Tùy thuộc vào việc bạn định nghĩa thế nào là nhìn ngắm, mà có khi người ta sẽ bảo bà đã mù. Có lẽ bà từng biết yêu: từng sinh con đẻ cái, cho chúng bú mớm và gọi chúng bằng những cái tên trìu mến. Nhưng giờ đây, tất cả những điều đó đã trôi qua, chẳng đọng lại cho bà chút hạnh phúc hay khôn ngoan nào; và điều tốt đẹp nhất bà có thể làm với những buổi sáng của mình là lết đến cái nhà thờ lạnh lẽo này để mưu cầu một góc thiên đàng. Phải nuốt nghẹn một cục tủi thân, tôi mới trốn thoát ra được ngoài đường phố và bầu không khí buổi sáng buốt giá. Buổi sáng ư? Chà, đến tối thì bà sẽ thấy mệt mỏi với nó nhường nào! Và nếu đêm đến bà chẳng thể chợp mắt, thì sẽ ra sao đây? Thật may mắn làm sao khi không có nhiều người trong chúng ta bị lôi ra công khai để phán xét cuộc đời mình ở cái mốc tuổi cổ lai hy; may mắn thay khi biết bao kẻ đã kịp thời lăn ra chết ngỏm khi đang ở cái gọi là độ tuổi rực rỡ nhất của cuộc đời, để rồi đi nơi khác chịu đựng những lỗi lầm của mình trong âm thầm. Bằng không, giữa những đứa trẻ ốm đau và những cụ già bất mãn, chúng ta có lẽ sẽ mất hết mọi hảo cảm về cuộc đời này.

Tôi đã phải huy động mọi phương pháp vệ tinh cho bộ não trong suốt buổi chèo thuyền hôm ấy: hình ảnh mụ tín đồ già cứ mắc kẹ nghẹn đắng trong cổ họng tôi. Nhưng chẳng mấy chốc tôi đã chìm đắm vào cõi thần tiên của sự lú lẫn; chẳng còn biết gì ngoài việc có ai đó đang khua mái chèo trên chiếc xuồng, trong khi tôi ngồi đếm từng nhịp chèo của anh ta, rồi quên bẵng đi cả trăm nhịp. Đôi khi tôi từng sợ rằng mình sẽ nhớ lại những trăm nhịp ấy; điều đó sẽ biến một cuộc dạo chơi thành một thứ lao dịch cực nhọc; nhưng nỗi sợ ấy thật hão huyền, chúng tự động bay biến khỏi tâm trí tôi như thể bị bỏ bùa, và tôi chẳng còn ý thức gì về công việc duy nhất lúc bấy giờ hơn cả chú cuội trên cung trăng.

Tại Creil, nơi chúng tôi dừng chân ăn trưa, chúng tôi để lại những chiếc xuồng ở một nhà giặt nổi khác; vào lúc chính ngọ, nơi này đông nghẹt những mụ thợ giặt với đôi bàn tay đỏ ứng và giọng quát tháo oang oang; và có lẽ những mụ ta cùng những trò đùa tục tĩu của họ là tất cả những gì tôi nhớ về nơi này. Tôi hoàn toàn có thể tra cứu các cuốn sách lịch sử, nếu bạn quá tha thiết, để kể cho bạn nghe một vài mốc thời gian; bởi nơi đây từng đóng vai trò khá lớn trong các cuộc chiến tranh với người Anh. Nhưng tôi thích nhắc đến một trường nội trú nữ sinh hơn, nơi thu hút sự chú ý của chúng tôi đơn giản vì nó là một trường nội trú nữ sinh, và vì chúng tôi tưởng tượng rằng mình cũng khá được các cô chú ý. Ít ra thì—có những thiếu nữ lảng vảng ngoài khu vườn; còn chúng tôi thì đang ở trên sông; và đã có nhiều hơn một chiếc khăn tay vẫy theo khi chúng tôi lướt qua. Điều đó khiến lòng tôi rộn lên những xao xuyến; thế mà ngẫm lại, chúng tôi—những thiếu nữ kia và tôi—sẽ thấy chán ngấy và coi thường nhau đến nhường nào nếu chạm mặt nhau trong một bữa tiệc croquet! Nhưng tôi lại thích cái kiểu này: hôn gió hoặc vẫy khăn tay chào những con người mà tôi sẽ chẳng bao giờ gặp lại nữa, được đùa giỡn với những khả năng vô định, và cắm một chiếc cọc nhỏ cho trí tưởng tượng bấu víu vào đó. Nó mang lại cho kẻ lữ hành một cú huých nhẹ, nhắc nhở hắn rằng không phải ở đâu hắn cũng là lữ khách, và chuyến hành trình của hắn chẳng qua chỉ là một giấc ngủ trưa dọc theo con đường hành trình thực sự của cuộc đời.

Nhà thờ ở Creil bên trong trông thật kỳ quặc, loang lổ những thứ ánh sáng lòe loẹt hắt qua khung cửa sổ, và được điểm xuyết bằng những bức phù điêu về Con Đường Khổ Nạn. Nhưng có một thứ dị thường dưới dạng một vật dâng cúng tạ ơn (ex voto), khiến tôi vô cùng thích thú: một mô hình chi tiết đến từng chân tơ kẽ tóc của một chiếc thuyền chở hàng trên kênh, được treo lủng lẳng từ vòm trần, kèm theo một lời nguyện viết tay cầu xin Chúa đưa con tàu Saint Nicolas xứ Creil cập bến bình an. Vật phẩm ấy được chế tác rất tỉ mỉ, hẳn sẽ làm lũ trẻ con bên bờ sông mê mẩn tột cùng. Nhưng điều khiến tôi buồn cười chính là sự nghiêm trọng của mối hiểm họa cần được cầu khấn giải trừ. Bạn hoàn toàn có thể treo mô hình của một con tàu viễn dương, điều đó chẳng có gì là lạ: kẻ phải rẽ sóng vòng quanh thế giới, ghé thăm những vùng nhiệt đới hay băng giá ở hai cực, chắc chắn phải đối mặt với những hiểm nguy đáng để dâng nến và làm lễ. Thế nhưng chiếc Saint Nicolas xứ Creil này—chỉ bị kéo lê trong khoảng mười năm bởi những con ngựa kéo kiên nhẫn dọc theo một con kênh đầy cỏ dại, với hàng cây dương xào xạc trên đầu và bác thuyền trưởng huýt sáo ngậm chuôi lái; một con tàu chỉ thực hiện những chuyến giao hàng quanh quẩn chốn đồng quê xanh ngắt, đi suốt hải trình mà không bao giờ vượt quá tầm mắt của ngọn tháp chuông làng; chà, bạn hẳn sẽ nghĩ rằng nếu có bất cứ việc gì có thể tự vận hành mà chẳng cần đến sự nhúng tay của Đấng Tối Cao, thì chính là việc đó! Nhưng biết đâu bác thuyền trưởng lại là một kẻ hài hước: hoặc giả là một nhà tiên tri, dùng vật phẩm kỳ cục này để nhắc nhở mọi người về tính nghiêm trọng của cuộc đời.

Tại Creil, cũng như ở Noyon, Thánh Joseph có vẻ là một vị thánh rất được chuộng nhờ đức tính đúng giờ. Ngày nào và giờ nào đều có thể chỉ định rõ ràng; và những con người biết ơn không hề quên ghi lại điều đó trên một tấm bia tạ ơn, một khi những lời cầu nguyện đã được ứng nghiệm một cách chuẩn xác và sòng phẳng. Bất cứ khi nào thời gian là điều đáng bận tâm, Thánh Joseph chính là vị trung gian thích hợp nhất. Tôi cảm thấy thú vị khi quan sát sự thịnh hành của ngài tại Pháp, bởi ở quê nhà tôi, vị thánh tốt bụng này đóng một vai trò vô cùng mờ nhạt. Dù vậy, tôi không khỏi lo ngại rằng, khi vị thánh được ca tụng quá mức về sự chuẩn xác, ngài cũng sẽ mong đợi nhận lại một sự biết ơn vô cùng tương xứng cho tấm bia tạ ơn ấy.

Đối với chúng tôi—những người theo phơ-mát—thì điều này thật ngớ ngẩn; và dù sao đi nữa thì nó cũng chẳng mấy quan trọng. Việc lòng biết ơn của con người đối với những ân trượng họ nhận được có được suy ngẫm khôn ngoan hay được bày tỏ một cách trọn vẹn bổn phận hay không, suy cho cùng chỉ là vấn đề thứ yếu, miễn là họ thực sự cảm nhận được lòng biết ơn. Sự ngu dốt đích thực chính là khi một người không nhận thức được rằng mình đã nhận được một ân huệ, hoặc bắt đầu huyễn hoặc rằng đó là do bản thân tự giành lấy. Kẻ tự thân lập nghiệp suy cho cùng mới chính là cỗ máy bơm phồng nực cười nhất! Có một sự khác biệt rõ rệt giữa việc ban phát ánh sáng vào cõi hỗn mang với việc bật ngọn đèn gas ở một căn phòng hậu ở thủ đô bằng một hộp diêm an toàn; và dù chúng ta có làm gì đi chăng nữa, thì luôn có những thứ được dọn sẵn ra trước tay ta, dẫu đó chỉ là những ngón tay của chính mình.

Nhưng trong nhà thờ Creil còn có một thứ tệ hại hơn cả sự ngớ ngẩn được dán yết thị rành rành. Hội Mân Côi Hằng Sống (thứ mà trước đó tôi chưa từng nghe tới) chính là thủ phạm cho chuyện này. Theo như tờ quảng cáo in sẵn, hội này được thành lập bởi sắc lệnh của Giáo hoàng Gregory XVI vào ngày 17 tháng Giêng năm 1832; nhưng theo một bức phù điêu tô màu, có vẻ như nó lại được thành lập vào một thời điểm nào đó khi Đức Mẹ trao một chuỗi mân côi cho Thánh Dominic, và Chúa Hài Đồng trao một chuỗi khác cho Thánh Catharine xứ Siena. Giáo hoàng Gregory tuy không mang lại cảm giác uy nghi lẫm liệt bằng, nhưng ít ra ngài còn gần gũi hơn. Tôi không thể phân định rõ ràng liệu hội này hoàn toàn thuần túy tôn giáo, hay còn nhắm đến những công tác thiện nguyện; ít nhất thì nó được tổ chức rất quy mô: tên của mười bốn vị phụ phu nhân và thiếu nữ được điền sẵn cho mỗi tuần trong tháng với tư cách là hội viên, kèm theo một người nữa, thường là phụ nữ đã có gia đình, đứng đầu với chức danh zélatrice: người nhóm trưởng. Những sự ân xá, dù là toàn phần hay tiểu phần, đều sẽ được ban phát khi hoàn thành các nghĩa vụ của hội. "Các ân xá tiểu phần được gắn liền với việc đọc kinh mân côi." Khi "đọc xong chuỗi mười kinh được yêu cầu," một sự ân xá tiểu phần sẽ lập tức theo đó mà tới. Khi con người phục vụ vương quốc thiên đàng trên tay cầm một cuốn sổ tiết kiệm, tôi luôn sợ rằng họ sẽ mang chính tinh thần thương mại ấy áp dụng vào các mối quan hệ với đồng loại, điều đó sẽ biến cuộc đời này thành một vũng lầy thương buôn buồn tẻ và nhớp nhúa.

Tuy nhiên, còn có một điều khoản nữa mang ý nghĩa tốt đẹp hơn. "Tất cả những ân xá này," theo như thể hiện, "đều có thể được chuyển nhượng cho các linh hồn nơi luyện ngục." Vì ơn Chúa, hỡi những người phụ nữ Creil, xin hãy áp dụng tất cả chúng cho các linh hồn trong luyện ngục mà đừng chần chừ gì nữa! Burns từng chẳng màng tiền công cho những khúc ca cuối đời, thà chọn phục vụ đất nước bằng một thứ tình yêu thuần khiết không vụ lợi. Giá mà các bà bắt chước ông nhân viên thuế vụ ấy nhỉ, các phu nhân ạ, và ngay cả khi các linh hồn trong luyện ngục không được nhờ vả gì mấy, thì chí ít vài linh hồn ở Creil trên dòng Oise cũng sẽ thấy mình chẳng chịu thiệt thòi gì, dù là ở đời này hay đời sau.

Khi chép lại những ghi chép này, tôi không khỏi tự hỏi liệu một người sinh ra và lớn lên theo đạo Tin Lành có ở trạng thái tâm lý phù hợp để thấu hiểu những dấu hiệu này, và đối xử với chúng một cách công bằng hay chăng; và tôi buộc phải tự đáp rằng: không hề. Chúng sẽ không thể trông có vẻ thô kệch và bần tiện trong mắt những tín điều sùng đạo như cách chúng hiện lên trước mắt tôi. Tôi nhìn thấy điều đó rõ ràng như một định đề trong hình học Euclid. Bởi những tín đồ ấy không hề yếu đuối hay độc ác. Họ có thể treo tấm bia ca ngợi Thánh Joseph vì sự mau lẹ của ngài, cứ như thể ngài vẫn chỉ là một bác thợ mộc trong làng; họ có thể "đọc cho xong chuỗi mười kinh được yêu cầu" và ngầm đút túi phần ân xá như thể vừa hoàn thành một mối làm ăn cho Thiên Đàng; rồi sau đó họ bước ra ngoài, ngước nhìn dòng sông kỳ diệu đang trôi đi mà không hề ngượng ngùng, ngước lên bầu trời đầy những vì sao lấp lánh như những mũi kim—vốn bản thân chúng cũng là những thế giới vĩ đại chứa đựng những dòng sông còn cuồn cuộn hơn cả sông Oise. Tôi xin nhắc lại rằng, tôi nhìn thấy điều đó rõ ràng như một định đề Euclid, rằng tâm trí theo đạo Tin Lành của tôi đã bỏ lỡ mất cốt lõi vấn đề, và ẩn sau những hình thái kỳ quái ấy là một tinh thần cao cả và đậm chất tôn giáo hơn nhiều so với những gì tôi từng mơ tưởng.

Tôi tự hỏi liệu những người khác có thể châm chước cho tôi giống như cách tôi cố châm chước cho họ hay không! Giống như những phụ nữ xứ Creil, sau khi đã đọc xong chuỗi kinh mân côi về lòng khoan dung của chính mình, tôi cũng đang ngóng chờ phần ân xá ngay tại chỗ.