Hôm sau là Chủ nhật, và những quả chuông nhà thờ dường như chẳng có lấy một phút ngơi nghỉ; quả thực, tôi không nghĩ nơi nào khác lại có nhiều lựa chọn về các buổi lễ đến thế dành cho những người sùng đạo. Và trong khi tiếng chuông đổ rộn ràng dưới ánh nắng ban mai, thì tất cả mọi người, dắt theo cả chó cưng, đều đổ ra đồng để săn bắn giữa những luống củ cải và cải dầu.
Vào buổi sáng, một kẻ bán hàng rong và vợ hắn ta chậm rãi đi dọc con phố, cất tiếng hát theo một giai điệu rất chậm rãi và ai oán: "Hỡi nước Pháp, tình yêu của ta." Khúc hát kéo tất cả mọi người ra cửa; và khi bà chủ nhà trọ gọi người đàn ông vào để mua lời bài hát, thì ông ta đã bán sạch chẳng còn một bản nào. Bà không phải là người đầu tiên hay thứ hai bị bài hát ấy làm cho mê mẩn. Có một điều gì đó vô cùng bi cảm trong tình yêu của người dân Pháp, kể từ sau chiến tranh, dành cho thứ âm nhạc ái quốc thê lương. Tôi từng quan sát một người kiểm lâm gốc Alsace khi có ai đó đang hát bài "Những bất hạnh của nước Pháp" trong một bữa tiệc rửa tội vùng lân cận Fontainebleau. Ông đứng dậy khỏi bàn và kéo con trai ra một góc ngay gần chỗ tôi đang đứng. "Hãy nghe, hãy nghe cho kỹ," ông vừa nói vừa tì tay lên vai cậu con trai, "và hãy ghi nhớ điều này, con trai ta." Chẳng bao lâu sau, ông đột ngột bước ra khu vườn, và tôi có thể nghe thấy tiếng ông thổn thức trong bóng tối.
Sự sỉ nhục của quân đội cùng nỗi mất mát Alsace và Lorraine là một thử thách vô cùng khắc nghiệt đối với sức chịu đựng của dân tộc nhạy cảm này; và trái tim họ vẫn còn sục sôi căm hận, không phải đối với nước Đức cho bằng đối với Đế chế. Ở đất nước nào khác mà bạn có thể bắt gặp một khúc ca ái quốc kéo toàn bộ dân chúng ra đường? Nhưng đau khổ càng làm sâu sắc thêm tình yêu; và chúng ta sẽ không bao giờ nhận ra mình là người Anh cho đến khi chúng ta mất đi Ấn Độ. Nước Mỹ độc lập vẫn là nỗi đau dai dẳng trong đời tôi; tôi không thể nghĩ đến vị Vua George Nông phu mà không cảm thấy căm ghét; và chưa bao giờ tôi cảm thấy tình cảm gắn bó với quê hương mình sâu sắc hơn lúc nhìn thấy lá cờ sọc sao, và nhớ lại đế chế của chúng ta đáng lẽ đã có thể vĩ đại nhường nào.
Cuốn sách nhỏ của người bán hàng rong mà tôi mua được là một sự pha trộn kỳ lạ. Sách đặt sóng đôi bên cạnh những lời lẽ ngớ ngẩn, xấc láo của các quán trà ca nhạc Paris là rất nhiều khúc ca điền viên, mà tôi nghĩ không thiếu nét thơ mộng, đồng thời thấm đượm tinh thần độc lập đầy kiêu hãnh của tầng lớp nghèo khó ở nước Pháp. Ở đó, bạn có thể đọc thấy người tiều phu tự hào thế nào về chiếc rìu của mình, và người làm vườn khinh bel việc phải hổ thẹn vì chiếc cuốc. Thứ thơ ca lao động ấy không được viết hay cho lắm, nhưng sự can đảm trong tình cảm đã bù đắp cho những chỗ yếu kém hoặc rườm rà trong cách diễn đạt. Trái lại, những khúc ca hào hùng và ái quốc lại toàn là những tác phẩm đẫm lệ và yểu điệu. Nhà thơ dường như đã bước qua những Cổng Caudine nhục nhã; ông cất tiếng hát cho một đội quân đến thăm lăng mộ của chiến tích huy hoàng thuở trước với súng đảo ngược; và hát không phải về chiến thắng, mà là về cái chết. Có một bài trong tập thơ của người bán hàng rong mang tựa đề "Những tân binh Pháp", có lẽ xếp vào hàng những bài thơ phản chiến ám ảnh nhất từng được ghi lại. Sẽ chẳng thể nào chiến đấu nổi với một tâm thế như thế. Người tân binh dũng cảm nhất cũng phải tái mặt nếu một khúc ca như vậy vang lên bên cạnh vào buổi sáng ra trận; và toàn bộ các trung đoàn sẽ buông súng trước giai điệu ấy.
Nếu Fletcher xứ Saltoun đúng về ảnh hưởng của các bài ca dân tộc, hẳn bạn sẽ nói rằng nước Pháp đã lâm vào bước đường cùng. Nhưng sự việc rồi sẽ tự tìm cách chữa lành, và một dân tộc có trái tim kiên định cùng lòng dũng cảm cuối cùng cũng sẽ mệt mỏi với việc sụt sùi trước những thảm họa của chính mình. Paul Déroulède đã kịp viết ra một số vần thơ quân ngũ đầy nam tính. Có lẽ trong đó không có nhiều âm hưởng tiếng kèn để khuấy động tâm can con người; chúng thiếu đi sự thăng hoa trữ tình và chuyển nhịp khá chậm rãi; nhưng chúng được viết bằng một tinh thần trang nghiêm, cao thượng và khắc kỷ, thứ tinh thần có thể đưa những người lính tiến xa trong một chính nghĩa. Người ta cảm thấy muốn trao gửi niềm tin ở Déroulède cho một điều gì đó. Thật may mắn nếu ông có thể truyền ngọn lửa ấy cho đồng bào mình để họ có thể tự chủ lấy tương lai của chính họ. Và trong lúc này, đây chính là liều thuốc giải cho "Những tân binh Pháp" cùng vô số sáng tác vần vệu thê lương khác.
Chúng tôi đã gửi lại những chiếc thuyền qua đêm cho một người mà chúng tôi sẽ gọi là Carnival. Tôi không nghe rõ tên hắn, và có lẽ điều đó cũng không có gì là bất hạnh đối với hắn, bởi tôi chẳng ở vị thế nào để có thể lưu danh hắn với hậu thế một cách vẻ vang. Chúng tôi tản bộ đến cơ ngơi của nhân vật này trong ngày và bắt gặp cả một phái đoàn nhỏ đang săm soi những chiếc xuồng. Có một quý ông mập mạp rất am hiểu về dòng sông, và ông tỏ ra vô cùng hăng hái muốn truyền đạt kiến thức ấy. Lại có một quý ông trẻ tuổi vô cùng bảnh bao trong bộ com-lê đen, dắt túi dăm ba chữ tiếng Anh, lập tức lái câu chuyện sang cuộc đua thuyền giữa Oxford và Cambridge. Rồi còn có ba cô thiếu nữ xinh đẹp độ tuổi từ mười lăm đến hai mươi; cùng một cụ ông mặc áo blouse, gần như rụng hết răng và mang thổ âm vùng quê đặc nặng. Quả là những gương mặt ưu tú nhất của Origny, tôi đoán vậy.
Cigarette có một vài việc bí ẩn cần phải xử lý với hệ thống chằng đếm trên chiếc xuồng của anh ấy trong nhà xe, thế nên tôi bị bỏ lại để một mình chịu đựng màn dạo đầu. Tôi bỗng thấy mình ra dáng một người hùng tự khi nào chẳng hay, dù muốn hay không. Các cô gái tỏ ra vô cùng sợ hãi trước những hiểm nguy của cuộc hành trình chúng tôi. Và tôi nghĩ sẽ thật là kém ga-lăng nếu không nương theo cảm xúc ấy của các nàng. Tai nạn của tôi ngày hôm qua, khi được kể lại một cách dửng dưng, đã tạo ra một hiệu ứng sâu sắc. Câu chuyện chẳng khác nào vở Othello tái hiện, chỉ có điều có tới tận ba nàng Desdemona và rải rác vài vị nguyên lão đồng cảm ở phía sau. Chưa bao giờ những chiếc xuồng lại được ca tụng nhiều đến thế, hoặc được nịnh nọt một cách khéo léo đến thế.
"Trông nó giống hệt một chiếc vĩ cầm!" một cô gái thốt lên trong vẻ ngây ngất.
"Anh xin cảm ơn lời nhận xét ấy, thưa tiểu thư," tôi đáp. "Nhất là khi có những kẻ cứ la oai oái vào mặt tôi rằng nó trông giống một cỗ quan tài."
"Ôi không, nhưng nó thực sự giống một chiếc vĩ cầm mà. Nó được hoàn thiện tinh xảo y như vĩ cầm vậy," nàng tiếp lời.
"Và được đánh bóng cũng như vĩ cầm," một vị nguyên lão bổ sung.
"Chỉ cần căng dây lên nữa thôi," một người khác kết luận, "rồi tùng-tùng-tăng..." — anh ta hào hứng bắt chước âm thanh phát ra.
Đó chẳng phải là một sự hoan nghênh nhỏ nhặt đầy duyên dáng hay sao? Tôi không thể tưởng tượng nổi loài người nơi đây đã tìm ra bí quyết của những lời lẽ ngọt ngào ấy ở đâu; trừ phi cái bí quyết ấy chẳng có gì khác ngoài một mong muốn chân thành làm vui lòng người khác! Chỉ có điều ở Pháp, chẳng có sự hổ thẹn nào gắn liền với việc ăn nói khéo léo cả; trong khi ở Anh, ăn nói trôi chảy như sách in lại được coi như một lời xin từ chức trước xã hội.
Cụ ông mặc áo blouse lén bước vào nhà xe, và có phần lạc đề khi thông báo với Cigarette rằng ông là cha của ba cô gái kia cùng bốn đứa nữa: quả là một chiến tích đáng nể đối với một người Pháp.
"Ông thật là may mắn," Cigarette lịch sự đáp lại.
Và cụ ông, sau khi xem như đã đạt được mục đích, lại lủi thủi bước ra ngoài.
Tất cả chúng tôi nhanh chóng trở nên vô cùng thân thiết. Các cô gái ngỏ ý muốn khởi hành cùng chúng tôi vào ngày mai, xin thưa là vậy đấy! Và nói đùa ngoài đời thực, ai nấy đều sốt sắng muốn biết giờ giấc lên đường của chúng tôi. Giờ thì, khi bạn chuẩn bị lết vào chiếc xuồng của mình từ một bến hạ thủy tồi tàn, một đám đông, dù có thân thiện đến mấy, cũng là điều không mong muốn; thế nên chúng tôi bảo họ là không trước mười hai giờ, nhưng trong thâm tâm lại quyết định sẽ chuồn từ mười giờ là muộn nhất.
Khoảng chập tối, chúng tôi lại ra ngoài để gửi dăm bức thư. Tiếng lành, không khí mát mẻ và dễ chịu; ngôi làng dài vắng tanh vắng ngắt, ngoại trừ một hai đứa trẻ tò mò bám theo chúng tôi như thể chúng đang theo dõi một gánh xiếc thú; những ngọn đồi và ngọn cây ngó nghiêng từ mọi phía qua bầu không khí trong vắt; và tiếng chuông nhà thờ lại đang ngân lên cho một buổi lễ nữa.
Bỗng nhiên, chúng tôi trông thấy ba cô gái đang đứng cùng một người chị em thứ tư trước một cửa hàng nằm trên khoảng đất rộng ven đường. Chẳng phải cách đây ít lâu chúng tôi hãy còn rất vui vẻ với họ đó sao. Nhưng phép xã giao ở Origny ra sao đây? Nếu đây là một con đường làng, dĩ nhiên chúng tôi đã chào hỏi họ; nhưng ở đây, dưới con mắt của bao kẻ nhiều chuyện, liệu chúng tôi có nên làm đến mức ngả mũ chào hay không? Tôi quay sang hỏi ý kiến Cigarette.
"Nhìn kìa," anh nói.
Tôi nhìn theo. Bốn cô gái vẫn ở nguyên vị trí cũ; nhưng giờ đây cả bốn tấm lưng đều quay về phía chúng tôi, vô cùng thẳng thắn và đầy ý thức. Binh đoàn Phép tắc đã hạ lệnh, và đội tiền tiêu kỷ luật ấy đã lập tức quay ngoắt một trăm tám mươi độ như thể chỉ có một người duy nhất. Họ giữ nguyên đội hình đó suốt khoảng thời gian chúng tôi còn trong tầm mắt; nhưng chúng tôi nghe thấy tiếng họ khúc khích cười với nhau, và cô gái mà chúng tôi chưa từng gặp thì cười ngoác cả miệng, thậm chí còn ngoái đầu nhìn lại phía "kẻ thù". Tôi tự hỏi rốt cuộc đó có hoàn toàn là sự đoan trang hay không? Hay một phần là một kiểu khơi gợi chọc ghẹo của thôn quê?
Khi đang trên đường trở về quán trọ, chúng tôi nhìn thấy một vật gì đó đang lững lờ trôi giữa khoảng trời hoàng hôn vàng rực mênh mông, phía trên những vách đá phấn và hàng cây mọc dọc theo đỉnh đồi. Nó quá cao, quá lớn và quá vững chãi để có thể là một con diều; và vì trời vẫn còn sáng, nó chắc chắn không phải là một vì sao. Bởi cho dù một ngôi sao có đen kịt như mực và sần sùi như quả óc chó đi chăng nữa, thì mặt trời cũng ban phát ánh hào quang cho bầu trời rực rỡ đến mức nó vẫn sẽ lấp lánh như một điểm sáng đối với chúng ta. Ngôi làng rải rác bóng người với những cái đầu ngẩng cao hướng lên trời; và lũ trẻ đang nhốn nháo chạy dọc suốt con phố lẫn đoạn đường thẳng tắp leo lên triền đồi, nơi chúng tôi vẫn có thể nhìn thấy chúng đang chạy thành từng nhúm tản mác. Hóa ra đó là một quả khinh khí cầu, chúng tôi được biết vậy, vừa bay lên từ St. Quentin lúc năm giờ rưỡi chiều hôm đó. Phần lớn người lớn tỏ ra vô cùng bình thản trước cảnh tượng ấy. Nhưng chúng tôi là người Anh, và chẳng mấy chốc đã cùng đám đông chạy ào lên đồi với nhiệt huyết cao nhất. Bản thân cũng là những kẻ lữ hành dạo chơi theo kiểu tiểu ngạch, chúng tôi rất đỗi ao ước được chứng kiến những vị lữ hành kia hạ cánh.
Cuộc biểu diễn đã kết thúc khi chúng tôi leo lên đến đỉnh đồi. Toàn bộ ánh vàng đã lụi tàn khỏi bầu trời, và khinh khí cầu cũng đã biến mất. Đi về đâu nhỉ? Tôi tự hỏi; bị cuốn lên tầng trời thứ bảy chăng? Hay đã hạ cánh an toàn xuống đâu đó ở vùng khoảng cách mờ ảo nhấp nhô phía xa, nơi con đường cái quan uốn lượn rồi chìm khuất trước mắt chúng tôi? Có lẽ các nhà khí cầu học đang sưởi ấm bên ống khói của một trang trại nào đó rồi, vì người ta bảo ở những vùng trời xa lạ ấy trời lạnh lắm. Màn đêm buông xuống thật nhanh. Những hàng cây bên đường cùng những kẻ ngắm cảnh hụt hẫng đang lủi thủi trở về qua các đồng cỏ, hiện lên đen sẫm nổi bật trên nền ráng chiều đỏ rực thấp thoáng ở chân trời. Quay mặt về hướng ngược lại có vẻ dễ chịu hơn, thế là chúng tôi đi xuống đồi, với một vầng trăng tròn vành vạnh có màu của quả dưa gang đang lơ lửng ở tầm cao trên thung lũng ngập tràn cây cối, còn những vách đá trắng phía sau thì ánh lên sắc đỏ mờ ảo từ ánh lửa của các lò nung vôi.
Những ngọn đèn đã được thắp lên, và các món rau trộn đang được chuẩn bị tại Origny Sainte-Benoîte bên dòng sông.
