Chúng tôi trọ tại một khách sạn lớn và nhộn nhịp ở Compiègne, nơi chẳng ai mảy may để ý đến sự hiện diện của chúng tôi.

Chủ nghĩa quân phiệt nói chung và tư tưởng phòng bị (theo cách gọi của người Đức) đang lan tràn khắp nơi. Một doanh trại dựng những chiếc lều trắng hình chóp nằm ngoại ô trông cứ như một trang sách tranh trong Kinh Thánh; những chiếc thắt lưng kiếm treo lủng lẳng trên vách các quán cà phê, và đường phố rộn rã tiếng nhạc quân đội suốt cả ngày. Dẫu vậy, một người Anh khó lòng mà tránh khỏi cảm giác phấn chấn; bởi những người lính theo nhịp trống trông thật thấp bé và lê bước xiêu vẹo. Mỗi người ngả theo một góc độ riêng và tự xóc nảy theo ý mình khi di chuyển. Hoàn toàn không có dáng vẻ oai hùng như một trung đoàn lính cao lớn xứ Highlanders diễu hành theo tiếng nhạc, trang nghiêm và chắc nhịp như một hiện tượng tự nhiên. Nào ai đã từng chứng kiến mà có thể quên được hình ảnh quan quản trống sải bước phía trước, những chiếc áo da cọp của đội trống, tà vạt sọc sặc sỡ bay phần phật của đội kèn túi, nhịp điệu uyển chuyển kỳ lạ của cả trung đoàn bước đều tăm tắp—và tiếng trống vang dội khi dàn kèn đồng ngưng lại, để rồi những tiếng kèn túi réo rắt tiếp nối khúc tráng ca ấy?

Một thiếu nữ đang du học tại Pháp đã bắt đầu kể về một trong các trung đoàn của chúng tôi khi đang duyệt binh cho các bạn học người Pháp nghe, và cô kể với tôi rằng, khi câu chuyện tiếp diễn, ký ức ấy hiện lên quá đỗi sống động, cô trở nên tự hào biết bao vì được làm đồng hương của những người lính ấy, và lại buồn bã biết bao khi đang ở một đất nước khác, đến mức giọng cô nghẹn lại và oà khóc. Tôi chưa bao giờ quên được thiếu nữ ấy; và tôi nghĩ cô hoàn toàn xứng đáng được tạc tượng. Gọi cô là một tiểu thư, với tất cả những nét yểu điệu đi kèm, thì chẳng khác nào xúc phạm cô ấy. Cô có thể yên tâm về một điều: dẫu cô sẽ chẳng bao giờ kết hôn với một vị tướng anh hùng, chẳng bao giờ chứng kiến bất kỳ thành quả lớn lao hay tức thời nào trong đời, thì cô cũng không hề sống hoài sống phí vì quê hương xứ sở.

Nhưng dẫu lính Pháp trông có vẻ kém oai vệ trên bãi duyệt binh, thì khi hành quân, họ lại vui tươi, lanh lẹ và hăng hái chẳng khác nào một bầy săn cáo. Tôi nhớ có lần từng thấy một đại đội đi qua khu rừng Fontainebleau, trên con đường đi Chailly, đoạn giữa Bas Bréau và Reine Blanche. Có kẻ đi tít lên phía trước, cất tiếng hát một bài ca hành quân sang sảng, đầy táo bạo. Những người còn lại nhấc bổng bước chân, thậm chí còn vung cả súng theo nhịp. Một sĩ quan trẻ tuổi trên lưng ngựa phải chật vật lắm mới giữ được vẻ mặt nghiêm nghị trước những lời ca ấy. Bạn chưa từng thấy dáng đi nào phấn chấn và tự nhiên đến thế; lũ học trò đi tìm dấu vết truy hoan cũng chẳng thể hào hứng hơn; và bạn hẳn sẽ nghĩ rằng chẳng tài nào vắt kiệt sức lực của những người lính nhiệt tình nhường ấy.

Niềm vui lớn nhất của tôi ở Compiègne chính là tòa thị chính. Tôi mê mẩn tòa thị chính ấy biết bao. Đó là một công trình mang phong cách Gothic đầy vẻ bấp bênh, chi chít tháp canh, máng xối hình quái vật, những đường chạm trổ và trang trí đủ mọi ý tưởng kiến trúc kỳ lạ. Vài hốc tường được thếp vàng và sơn vẽ; còn ở một ô panel vuông lớn chính giữa, chạm nổi màu đen trên nền thếp vàng, vua Louis XII đang cưỡi trên một con ngựa đang bước thong thả, tay chống hông và đầu ngẩng cao. Toát lên sự kiêu ngạo vương giả trong từng đường nét của nhà vua; bàn chân mang ủng chìa ra đầy ngạo mạn từ khung chạm; ánh mắt sắc lạnh và kiêu hãnh; ngay cả con ngựa cũng có vẻ như đang bước đi đầy thỏa mãn trên những kẻ nô lệ đang rạp mình dưới đất, và ngực phập phồng hơi thở của tiếng kèn trận. Cứ thế, nhà vua Louis XII nhân từ, người cha của nhân dân, mãi mãi ngự trị trên mặt tiền tòa thị chính.

Phía trên đầu nhà vua, ở ngọn tháp trung tâm cao vút, là mặt đồng hồ; và ở tít trên cao nữa là ba hình nộm cơ học nhỏ xíu, mỗi hình cầm một chiếc búa trên tay, có nhiệm vụ đánh chuông điểm giờ, nửa giờ và mười lăm phút cho thần dân Compiègne. Hình nộm ở giữa mang chiếc áo giáp ngực bằng vàng; hai hình nộm kia mặc quần lửng phồng thếp vàng; và cả ba đều đội những chiếc mũ rộng vành tao nhã theo kiểu các hiệp sĩ phái bảo hoàng. Khi thời khắc điểm đến, chúng quay đầu nhìn nhau đầy ý nhị; rồi tùng tùng, ba chiếc búa giáng xuống ba chiếc chuông nhỏ bên dưới. Tiếng chuông giờ cất lên trầm ngâm và vang dội từ sâu trong lòng ngọn tháp; và những quý ông mạ vàng mãn nguyện ngơi tay sau giờ làm việc.

Tôi đã có được vô số niềm vui lành mạnh từ những chuyển động cơ học ấy, và luôn chú ý không bỏ sót bất kỳ màn trình diễn nào; rồi tôi nhận ra rằng ngay cả Cigarette, dẫu hắn ta ra điều coi thường sự hào hứng của tôi, thì bản thân hắn cũng ít nhiều là một kẻ mê mẩn chúng. Thật quá đổi nực cười khi đem phơi bày những món đồ chơi như thế trước sự khắc nghiệt của mùa đông trên nóc nhà. Chúng đáng lẽ phải hợp hơn khi nằm trong một chiếc lồng kính đặt trước chiếc đồng hồ kiểu Nuremberg. Hơn thế nữa, vào ban đêm, khi lũ trẻ đã lên giường đi ngủ, và ngay cả người lớn cũng đang ngáy khò khò dưới những chiếc chăn bông, há chẳng phải là một điều ngớ ngẩn khi để những hình nộm bằng bánh gừng ấy nháy mắt và kêu lanh canh với những vì sao cùng vầng trăng đang lững lờ trôi hay sao? Những chiếc máng xối hình quái vật có thể vặn vẹo đầu theo kiểu loài vượn một cách rất đúng điệu; vị quân vương có thể kiêu hãnh ngự trên lưng chiến mã như một tên đội trưởng lính La Mã trong bức tranh cổ của người Đức về Đàng Thánh Giá; nhưng những món đồ chơi ấy lẽ ra phải được cất gọn trong một chiếc hộp lót bông, cho đến khi mặt trời mọc, và lũ trẻ lại ra đường để tìm chút niềm vui.

Tại bưu điện Compiègne, một bưu kiện thư từ lớn đang chờ sẵn chúng tôi; và các nhân viên, chỉ vì dịp này mà thôi, đã rất lịch sự trao lại chúng ngay khi chúng tôi vừa ngỏ lời.

Xét theo vài khía cạnh, hành trình của chúng tôi có thể coi là khép lại cùng với túi thư này tại Compiègne. Phép màu đã vỡ vụn. Phần nào thì chúng tôi cũng đã trở về nhà từ khoảnh khắc ấy.

Chẳng ai nên bận tâm đến thư từ thư tín gì trong một chuyến đi cả; việc phải viết thư đã là một cực hình, nhưng việc nhận thư chính là nhát dao chí mạng giáng vào mọi cảm giác nghỉ ngơi du ngoạn.

"Xa rời xứ sở, xa rời chính tôi." Tôi chỉ muốn được đắm mình vào những không gian xa lạ trong chốc lát, như thể lao vào một dòng nước khác. Tôi chẳng muốn bận tâm đến bạn bè hay tình cảm gia đình trong lúc này; khi lên đường, tôi đã để lại trái tim mình ở nhà trong một ngăn kéo bàn, hoặc gửi nó đi trước cùng chiếc va-li để chờ tôi ở điểm đến. Sau khi chuyến hành trình khép lại, tôi chắc chắn sẽ đọc những bức thư tuyệt vời của các bạn với sự chú ý đáng có của chúng. Nhưng này các người, tôi đã tốn ngần ấy tiền, đã khua mái chèo vượt qua ngần ấy chặng đường, chẳng phải vì mục đích nào khác ngoài việc được đi đây đi đó; thế mà các người cứ giữ chân tôi ở nhà bằng những liên lạc liên tiếp chẳng dứt. Các người kéo sợi dây, và tôi lại thấy mình chẳng khác nào một con chim bị buộc dây thừng. Các người đuổi theo tôi khắp châu Âu với những nỗi phiền muộn nhỏ nhặt mà tôi đã trốn chạy để không phải bận tâm. Tôi thừa biết rằng trong cuộc chiến cuộc đời chẳng có lấy một ngày giải ngũ; nhưng há chẳng thể cho tôi lấy một tuần nghỉ phép hay sao?

Chúng tôi thức dậy từ lúc sáu giờ vào ngày lên đường. Họ chẳng mảy may để ý đến chúng tôi đến nỗi tôi cứ ngỡ họ sẽ chẳng thèm đếm xỉa đến việc lập hóa đơn. Thế nhưng họ vẫn làm, kèm theo cả một vài khoản phí lắt léo nữa, và chúng tôi thanh toán một cách văn minh cho một nhân viên dửng dưng, rồi rời khỏi khách sạn đó cùng những chiếc túi cao su, chẳng ai thèm ngó ngàng. Chẳng ai buồn bận tâm tìm hiểu về chúng tôi. Ta chẳng thể nào dậy sớm hơn cả một ngôi làng; nhưng Compiègne lại là một thị trấn lớn, thế nên nó cứ thong thả tận hưởng buổi sáng, còn chúng tôi thì đã thức dậy và lên đường khi nó vẫn còn đang mặc áo choàng tắm và mang giày đi trong nhà. Đường phố chỉ còn lại những người đang cọ rửa thềm cửa; chẳng có ai ăn vận chỉnh tề ngoại trừ các vị hiệp sĩ trên tòa thị chính; tất cả bọn họ đều được gội sạch trong sương sớm, rạng rỡ với lớp thếp vàng, và tràn đầy vẻ tinh anh cùng ý thức trách nhiệm nghề nghiệp. Tiếng tùng tùng vang lên trên những chiếc chuông điểm sáu giờ rưỡi khi chúng tôi đi ngang qua. Tôi lấy làm cảm kích trước lời chào từ biệt mà họ dành cho mình; phong độ của chúng chẳng lúc nào tốt hơn thế, ngay cả vào giữa trưa Chủ nhật.

Chẳng có ai tiễn chúng tôi ngoài những bà giặt giũ từ sáng sớm—những người luôn chăm chỉ sớm hôm—đang đứng đập vải bên trong căn nhà giặt nổi của họ trên sông. Họ tỏ ra vô cùng vui vẻ và tràn đầy năng lượng buổi sáng; mạnh dạn thọc tay vào nước mà chẳng hề cảm thấy buốt giá. Với tôi, việc bắt đầu sớm thế này cùng cái lạnh thấu xương của một ngày làm việc đầy nản lòng quả là một cực hình. Nhưng tôi tin rằng họ cũng chẳng mành mai muốn đổi ngày sống với chúng tôi, giống như chúng tôi chẳng đời nào muốn đổi cho họ vậy. Họ tụ tập ở cửa để dõi theo chúng tôi chèo thuyền khuất vào làn sương mỏng ngập nắng trên sông; và lớn tiếng hô vang chào tạm biệt cho đến khi chúng tôi chèo qua khỏi cây cầu.