Lúc bấy giờ, tôi đang tiến đến gần Cassagnas, một cụm mái nhà đen sẫm nằm sườn đồi trong thung lũng hoang dã này, giữa những khu vườn hạt dẻ, dưới sự dõi theo của biết bao đỉnh núi đá giữa bầu trời quang đãng. Con đường dọc theo sông Mimente vẫn còn mới, và dân sơn cước vẫn chưa hết bàng hoàng kể từ khi chiếc xe ngựa đầu tiên đặt chân đến Cassagnas. Dẫu nằm tách biệt khỏi dòng chảy thương mại của người đời, thôn xóm này từ lâu đã ghi dấu ấn trong lịch sử nước Pháp. Ngay cạnh đó, ẩn trong các hang động trên núi, từng là một trong năm kho vũ khí của lực lượng Camisard; nơi họ tích trữ y phục, lúa mì và gươm giáo cho những lúc cần thiết, rèn lê cùng kiếm bã trầu, tự chế thuốc súng bằng than củi liễu và diêm tiêu nấu trong vạc. Cũng tại những hang động ấy, giữa bộn bề công việc, thương binh và người bệnh được đưa lên để cứu chữa; được thăm khám bởi hai y bác sĩ Chabrier và Tavan, đồng thời được những người phụ nữ trong vùng tận tình chăm sóc trong bí mật.

Trong số năm quân đoàn của lực lượng Camisard, đây là đạo quân lâu đời nhất và ít tên tuổi nhất lại đặt kho tàng của mình tại Cassagnas. Đó là băng nhóm của Spirit Séguier; những kẻ từng cất cao tiếng hát cùng ông trong Thánh Vịnh thứ 68 khi họ hành quân trong đêm để truy lùng vị đại linh mục xứ Cévennes. Séguier nay đã về cõi vĩnh hằng, kế nhiệm ông là Salomon Couderc, kẻ được Cavalier nhắc đến trong hồi ký với tư cách là tuyên úy trưởng của toàn bộ quân đội Camisard. Ông là một nhà tiên tri, một kẻ thấu tận tâm can, người cho phép hay từ chối các tín đồ tham gia bí tích thánh thể chỉ bằng cái nhìn "xoáy sâu vào tâm can" từng người; và ông thuộc nằm lòng phần lớn Kinh Thánh. Quả là một điều may mắn biết bao; bởi trong một cuộc tập kích vào tháng 8 năm 1703, ông đã mất đi con lừa, túi tài liệu cùng cuốn Kinh Thánh của mình. Chỉ lạ một điều là họ không bị tập kích thường xuyên hơn và bất ngờ hơn; bởi quân đoàn Cassagnas này mang tư tưởng chiến tranh hết sức thuần phu, cắm trại mà không hề cắt cử lính canh, phó thác nhiệm vụ ấy cho các thiên sứ của vị Thượng Đế mà họ tôn thờ. Điều này không chỉ minh chứng cho đức tin của họ, mà còn cho thấy sự hiểm trở của vùng đất hoang vu nơi họ ẩn náu. Ngài de Caladon, trong một lần đi dạo trời thanh gió mát, cứ thế vô tình bước thẳng vào giữa doanh trại của họ như thể đi lạc vào "một bầy cừu giữa đồng bằng", để rồi bắt gặp kẻ ngủ người thức đang ngân nga hát thánh vịnh. Kẻ phản bội chẳng cần đến bất kỳ sự bảo lãnh nào để len lỏi vào hàng ngũ của họ, ngoại trừ "khả năng hát thánh vịnh"; và ngay cả nhà tiên tri Salomon cũng "dành cho hắn một tình cảm đặc biệt." Cứ thế, giữa những ngọn đồi chằng chịt lối đi, toán quân nhà nông ấy vẫn tồn tại; và lịch sử chẳng thể ghi nhận chiến công nào của họ ngoài các thánh vịnh và những phút giây xuất thần.

Những con người mang dòng máu gan góc và giản dị này, như tôi vừa đề cập, sẽ chẳng bao giờ dao động trong tôn giáo; họ cũng chẳng bao giờ tiến gần đến sự bội giáo hơn là một sự tuân thủ hình thức bên ngoài giống như Naaman trong ngôi đền của Rimmon. Khi vua Louis XVI, trích theo lời sắc phong, "bị thuyết phục bởi sự vô ích của một thế kỷ đàn áp, và xuất phát từ sự cần thiết hơn là lòng trắc ẩn", cuối cùng cũng ban hành ân xá khoan dung của hoàng gia, Cassagnas vẫn theo Kháng Cách; và cho đến tận ngày nay, toàn bộ dân làng vẫn giữ vững điều đó. Quả thực, nơi đây có một gia đình không theo đạo Kháng Cách, nhưng cũng chẳng theo Công giáo. Đó là gia đình của một linh mục Công giáo đã hoàn tục, người đã rước một nữ giáo viên về sống chung dưới một mái nhà. Và điều đáng chú ý là hành động của ông lại không hề được lòng những dân làng theo đạo Kháng Cách.

"Đó là một ý tồi khi một kẻ," một người dân làng nói, "lại nuốt lời thề của chính mình."

Những người dân làng mà tôi gặp có vẻ khôn khôn theo kiểu nhà quê, ai nấy đều có tác phong mộc mạc và đường hoàng. Bản thân là một tín đồ Kháng Cách, tôi được đối đãi rất nhã nhặn, và sự hiểu biết của tôi về lịch sử càng mang lại cho tôi thêm sự kính trọng. Bởi chúng tôi đã có một cuộc tranh luận mang hơi hướng tôn giáo ngay trên bàn ăn, khi một hiến binh và một thương gia – những người cùng tôi dùng bữa – đều là người phương xa và theo đạo Công giáo. Những thanh niên trong nhà đứng vây quanh ủng hộ tôi; và toàn bộ cuộc thảo luận diễn ra trong bầu không khí hào hiệp, khiến một kẻ lớn lên giữa những bất đồng nhỏ nhặt và đầy hiềm khích ở Scotland phải ngạc nhiên. Vị thương gia quả thực có hơi nóng giận, và tỏ ra kém hào hứng hơn những người khác trước vốn hiểu biết lịch sử của tôi. Nhưng anh chàng hiến binh thì lại tỏ ra vô cùng thoải mái về chuyện đó.

"Đó là một ý tồi khi một kẻ thay đổi lập trường," anh ta nói; và nhận định đó đã nhận được tràng pháo tay đồng tình của số đông.

Đó không phải là quan điểm của vị linh mục và người lính tại Our Lady of the Snows. Nhưng đây là một cộng đồng khác; và có lẽ chính tinh thần cao thượng từng giúp họ kháng cự ngày trước, nay lại cho phép họ bất đồng quan điểm trong một bầu không khí tử tế. Bởi lòng dũng cảm luôn tôn trọng lòng dũng cảm; nhưng ở đâu mà đức tin bị vùi dập, ở đó ta chỉ có thể tìm thấy một cộng đồng ti tiện và hẹp hòi. Công lao thực sự của Bruce and Wallace chính là sự thống nhất giữa các quốc gia; chứ không phải để họ tiếp tục đứng tách rời thêm một thời gian, đụng độ lác đác nơi biên ải; mà để khi thời điểm chín muồi, họ có thể hòa làm một với lòng tự trọng.

Vị thương gia vô cùng hứng thú với hành trình của tôi, và cho rằng việc ngủ lại ngoài trời là điều nguy hiểm.

"Nào là sói dữ," anh ta nói; "rồi người ta lại biết anh là người Anh. Người Anh lúc nào cũng lắm tiền nhiều của, và rất có thể sẽ có kẻ nảy sinh ý đồ xấu với anh vào một đêm nào đó."

Tôi bảo anh ta rằng tôi không quá sợ những tai họa kiểu ấy; và dù sao đi nữa, việc cứ bận tâm đến những nỗi sợ hay tính toán từng mối nguy hiểm nhỏ nhoi trong cách sống là điều không khôn ngoan. Bản thân cuộc sống, theo tôi, vốn đã là một canh bạc quá rủi ro để mà phải bận tâm đến từng chi tiết nguy hiểm cỏn con. "Có thứ gì đó," tôi nói, "có thể phát nổ trong bụng anh bất cứ ngày nào trong tuần, và thế là chấm dứt cuộc đời anh, dẫu cho anh có khóa kỹ phòng mình với ba vòng ổ khóa đi chăng nữa."

"Cependant," anh ta nói, "coucher dehors!"

"Thượng Đế," tôi đáp, "hiện diện ở khắp mọi nơi."

"Cependant, coucher dehors!" anh ta lặp lại, và giọng điệu ngập tràn vẻ kinh hãi.

Anh ta là kẻ duy nhất trong suốt chuyến hành trình của tôi nhìn thấy sự liều lĩnh trong một việc đơn giản đến thế; dẫu cho nhiều người cho rằng đó là điều thừa thãi. Ngược lại, chỉ có duy nhất một người tỏ ra vô cùng thích thú với ý tưởng này; đó chính là tín đồ phái Plymouth của tôi, khi nghe tôi kể rằng đôi khi tôi thích ngủ dưới bầu trời đầy sao hơn là trong một quán rượu chật chội và ồn ào, ông đã thốt lên: "Giờ thì tôi thấy anh thực sự thấu hiểu Chúa rồi đấy!"

Vị thương gia xin một tấm danh thiếp của tôi khi tôi chuẩn bị rời đi, vì ông bảo rằng tôi sẽ là một nhân vật đáng để bàn tán trong tương lai, đồng thời yêu cầu tôi ghi lại lý do cũng như thỉnh cầu của ông; một mong muốn mà giờ đây tôi đã thực hiện.

Hơn hai giờ chiều một chút, tôi băng qua sông Mimente, bước lên con đường mòn gập ghềnh hướng về phía nam ngược sườn đồi phủ đầy đá dăm và những khóm thạch nam. Đến đỉnh dốc, đúng theo thói quen của chốn này, con đường biến mất; tôi để cô lừa gặm cỏ thạch nam, còn mình một mình tiến lên phía trước để tìm đường.

Lúc này, tôi đang đứng trên ranh giới phân thủy của hai lưu vực sông rộng lớn; phía sau tôi, mọi dòng suối đều đổ về sông Garonne và Đại Tây Dương; trước mặt tôi là lưu vực sông Rhone. Từ đây, cũng như từ đỉnh Lozère, vào những ngày trời quang mây tạnh, bạn có thể nhìn thấy ánh lấp lánh của vịnh Lyons; và biết đâu từ chốn này, những binh sĩ của Salomon từng ngóng chờ những cánh buồm đỉnh của Sir Cloudesley Shovel, cùng sự viện trợ đã hứa hẹn từ lâu bên nước Anh. Bạn có thể coi dãy núi này nằm ngay giữa trái tim của xứ sở Camisard; bốn trong số năm quân đoàn đã cắm trại bao bọc xung quanh và gần như nằm trong tầm mắt – Salomon và Joani ở phía bắc, Castanet và Roland ở phía nam; và khi Julien hoàn thành công trình lừng lẫy của hắn, đó là cuộc tàn phá miền Thượng Cévennes kéo dài suốt tháng Mười và tháng Mười Một năm 1703, trong đó bốn trăm sáu mươi làng mạc và thôn xóm đã bị thiêu rụi và san bằng hoàn toàn bằng lửa cùng xà beng, một kẻ đứng trên đỉnh cao này khi ấy sẽ phóng tầm mắt ra một vùng đất tĩnh lặng, không một bóng khói và hoang tàn không một bóng người. Thời gian và sự chăm chỉ của con người nay đã hàn gắn những đổ nát ấy; Cassagnas một lần nữa ngập tràn tiếng cười dưới những mái nhà khói bếp lơ thơ bay; và trong những khu vườn hạt dẻ, tại những góc khuất ngập tràn lá rợp, biết bao người nông dân thị vượng lại trở về bên con cái và ánh lửa hồng ấm áp khi ngày dài khép lại. Dẫu vậy, đây có lẽ vẫn là khung cảnh hoang dã nhất trong toàn bộ chuyến hành trình của tôi. Đỉnh nối tiếp đỉnh, dãy núi này nối tiếp dãy núi khác cuồn cuộn đổ về phương nam, bị bào mòn và chạm trổ bởi những dòng suối mùa đông, phủ kín thảm lá hạt dẻ từ đầu đến chân, để rồi thỉnh thoảng lại bùng lên thành một vành đai vách đá dựng đứng. Ánh mặt trời, lúc ấy vẫn còn cách xa thời khắc lặn, rải một lớp vàng mờ ảo qua những đỉnh đồi, nhưng các thung lũng thì đã chìm khuất trong bóng râm sâu thẳm và tĩnh mịch.

Một lão mục đồng rất già, lê bước trên đôi nạng gỗ và đội chiếc mũ tự do màu đen, trông như thể đang kính cẩn trước ngưỡng cửa của cõi chết, đã chỉ đường cho tôi đi St. Germain de Calberte. Có cái gì đó u tịch trong sự cô độc của sinh linh già cỗi và yếu đau này. Lão sống ở đâu, làm sao lão leo lên được sườn núi cao chót vót này, hay làm cách nào lão định xuống lại phía dưới, là những điều vượt quá trí tưởng tượng của tôi. Không xa lắm về phía tay phải tôi là Plan de Font Morte nổi tiếng, nơi Poul cùng thanh gươm Armenia của hắn từng chém giết những tín đồ Camisard của Séguier. Ta tự hỏi, phải chăng đây chính là một lão Rip van Winkle của cuộc chiến thuở nào, kẻ đã lạc mất đồng đội khi tháo chạy trước sự truy sát của Poul, và cứ thế lang thang mãi trên những ngọn núi từ đó đến nay? Hẳn sẽ là tin tức mới mẻ đối với lão nếu biết rằng Cavalier đã đầu hàng, hay Roland đã gục ngã chiến đấu với lưng tựa vào gốc ô-liu. Và trong lúc tôi đang mải miết thả hồn theo trí tưởng tượng, tôi nghe tiếng lão gọi với lại bằng giọng ngắt quãng, và thấy lão vẫy vẫy một trong hai chiếc nạng ra hiệu cho tôi quay lại. Tôi đã đi qua lão một đoạn; nhưng rồi lại bỏ dở việc dắt Modestine, quay bước trở về.

Than ôi, hóa ra đó chỉ là một chuyện vô cùng tầm thường. Cụ ông đã quên không hỏi người bán rong xem hắn bán gì, và muốn quay lại để bù đắp sự thiếu sót ấy.

Tôi lạnh lùng đáp: "Không bán gì cả."

"Không gì cả ư?" lão kêu lên.

Tôi lặp lại "Không gì cả", rồi rảo bước bỏ đi.

Nghĩ lại thật kỳ lạ, biết đâu chính vì thế mà tôi lại trở thành một kẻ khó hiểu đối với lão già, y như cách lão từng khiến tôi bối rối vậy.

Con đường trải dài dưới những tán hạt dẻ, và dẫu tôi có nhìn thấy vài thôn xóm thấp thoáng bên dưới thung lũng cùng rất nhiều ngôi nhà đơn độc của những người trồng hạt dẻ, đó vẫn là một cuộc hành trình vô cùng cô độc suốt cả buổi chiều; và màn đêm buông xuống từ sớm bên dưới vòm lá. Nhưng rồi tôi nghe văng vẳng tiếng một người phụ nữ đang hát một khúc ballad buồn bã, cổ xưa và dài dằng dặc đâu đây. Bài hát dường như kể về tình yêu và một bel amoureux, người tình điển trai của nàng; và tôi ước gì mình có thể cất lời họa theo, vừa đi vừa đáp lời nàng trên lối đi rừng u tịch, tự đan cài suy nghĩ của bản thân vào giai điệu ấy giống như nàng Pippa trong bài thơ. Tôi có thể kể cho nàng nghe điều gì nhỉ? Chẳng đáng là bao; nhưng lại là tất cả những gì trái tim hằng khao khát. Rằng thế gian này hợp tan vô thường, đưa những kẻ yêu nhau xích lại gần nhau chỉ để rồi chia lìa họ đến những chân trời xa lạ và xứ sở xa xôi; nhưng tình yêu chính là chiếc bùa hộ mệnh vĩ đại biến thế gian thành một khu vườn; và "niềm hy vọng, thứ luôn đến với tất cả mọi người", sẽ chiến thắng mọi biến cố của cuộc đời, vươn vái đôi bàn tay run rẩy vượt qua cả nấm mồ và cái chết. Thật dễ để thốt lên những lời đó: vâng, nhưng ơn Chúa, việc tin vào điều ấy cũng thật dễ dàng và đầy biết ơn biết bao!

Cuối cùng chúng tôi cũng bước lên một con đường cái quan rộng thênh thang trải đầy lớp bụi mờ lặng lẽ. Đêm đã buông xuống; vầng trăng đã treo lơ lửng rọi sáng ngọn núi đối diện từ lâu; khi rẽ qua một khúc cua, tôi và con lừa bước thẳng vào vùng ánh sáng của trăng. Tôi đã trút hết chỗ rượu mạnh ở Florac, bởi tôi không tài nào chịu nổi thứ đồ uống đó, và thay vào đó bằng một ít rượu Volnay nồng đượm ngát hương; và giờ đây, tôi nâng ly chúc tụng uy quyền linh thiêng của ánh trăng dọc theo đường đi. Chỉ vài ngụm nhỏ; thế nhưng từ khoảnh khắc ấy, tôi hoàn toàn quên mất cảm giác mỏi mệt ở chân tay, và dòng máu trong người tuôn chảy rạo rực đến đê mê. Ngay cả Modestine cũng được truyền cảm hứng bởi thứ ánh sáng ban đêm thanh tân ấy, và nhấc những chiếc móng nhỏ tung tăng theo một nhịp điệu rộn ràng hơn. Con đường uốn lượn và hạ độ cao nhanh chóng giữa những tán hạt dẻ bạt ngàn. Bụi nóng bốc lên từ bước chân chúng tôi rồi tan loãng vào không trung. Hai chiếc bóng của đôi ta – bóng tôi thì cồng kềnh vì chiếc ba lô, bóng con lừa thì trông đến buồn cười vì đống hành lý trên lưng – lúc thì trải dài rõ nét phía trước trên mặt đường, lúc lại, khi chúng tôi rẽ qua khúc cua, tan biến vào cõi xa xăm ảo ảnh, lướt ngang qua sườn núi tựa những đám mây. Thỉnh thoảng, một cơn gió ấm áp lại rì rào thổi xuống thung lũng, làm những tán hạt dẻ rung rinh thả xuống từng chùm lá và quả; âm thanh thì thào lấp đầy thính giác, và những chiếc bóng nhảy múa nhịp nhàng theo gió. Để rồi ngay khoảnh khắc tiếp theo, cơn gió thoảng qua, và khắp thung lũng chẳng còn gì chuyển động ngoại trừ bước chân lữ hành của chúng tôi. Trên sườn dốc đối diện, những gờ đá khổng lồ và các khe xói mòn của ngọn núi mờ ảo hiện hình dưới ánh trăng; và cao tận đỉnh đầu, trong một ngôi nhà đơn độc nào đó, một ô cửa sổ đang thắp đèn le lói, một đốm sáng đỏ vuông vức giữa cánh đồng bạt ngàn sắc màu đêm u buồn.

Đến một khúc ngoặt nào đó trên hành trình xuống dốc, khi tôi đang liên tục bẻ lái qua những góc cua gắt, vầng trăng khuất sau ngọn đồi; và tôi tiếp tục dò dẫm bước đi trong màn đêm đặc quánh, cho đến khi một ngã rẽ khác bất ngờ đưa tôi thình lình bước vào St. Germain de Calberte. Nơi đây chìm trong giấc ngủ ngàn thu, tĩnh lặng và vùi mình trong bóng tối mịt mùng. Chỉ từ một cánh cửa duy nhất đang mở toang, chút ánh đèn hắt ra mặt đường để cho tôi biết mình đã quay trở lại chốn ngụ cư của con người. Hai mụ hàng xóm cuối cùng trong đêm, vẫn đang rem rém trò chuyện bên bức tường vườn, đã chỉ đường cho tôi tới quán trọ. Bà chủ quán đang lùa bầy con đi ngủ; ngọn lửa đã tàn từ lúc nào, và bà đành phải nhóm lại với vẻ đầy càu nhàu; chậm nửa tiếng nữa thôi là tôi đứt bữa tối mà lên giường đi ngủ rồi.