Đã có quá nhiều điều được viết về R. L. Stevenson, từ khi ngài còn là một cậu bé, một người đàn ông trưởng thành, cho đến một nhà văn; cả chính ông và những người khác cũng đã viết rất nhiều, đến mức tôi chẳng thế kỳ vọng bổ sung thêm được điều gì thực sự cốt lõi vào sự hiểu biết của thế giới về nhân cách cũng như sự trân trọng đối với thiên tài của ông. Những gì tinh túy nhất đã được Sir Sidney Colvin đúc kết một lần là mãi mãi trong phần "Ghi chú và Lời giới thiệu" cho tập "Thư gửi Gia đình và Bạn bè" của R. L. S. Tôi chỉ có thể đóng góp những góc nhìn cá nhân của một người từng biết, yêu mến và kính trọng người em kim cổ ấy — nay đã trở thành một bậc kinh điển — nhưng chưa từng thuộc vòng thân cận cốt lõi của ông. Tuy nhiên, chúng tôi có chung một sự thấu cảm với thiên tài của ông, bởi ông không đến nỗi khờ khạo để cho rằng, hay ngớ ngẩn đến mức giả vờ cho rằng, phần lớn tác phẩm của mình không hề xuất sắc. Truyện ngắn "Thrawn Janet" của ông "thật hay," ông đã viết như vậy trong một bức thư, với sự chân thực sánh ngang ngang lời Thackeray khi thốt lên "đó là thiên tài," lúc miêu tả sự ngưỡng mộ của Becky dành cho cách đối xử của Rawdon với Lord Steyne trong vụ ẩu đả tại phố Curzon, dẫu cường độ có phần kém hơn một chút. Về tác phẩm của những người khác, từ tiểu thuyết gia cho đến thi sĩ, chúng tôi hầu như luôn có chung một góc nhìn; chúng tôi đồng quan điểm về vị danh tướng Charles Gordon vĩ đại. Người viết tiểu sử của ông từng nói rằng: "Ông cũng tràn đầy nhiệt huyết dành cho Jeanne d'Arc, một lòng tôn kính cùng với sự ngưỡng mộ điềm tĩnh mà ông chẳng bao giờ đánh mất." Trong một bức thư, ông dẫn lời Byron cho rằng Jeanne "là một ả đàn bà cuồng tín và đồi phong suy tục," để rồi ngài thi sĩ cao quý ấy phải cất lời chê trách. Ông từng lên kế hoạch viết một bài tiểu luận về Nữ Thánh, một tác phẩm không nằm trong "phần may mắn được cứu rỗi khỏi những thứ mất mát."

Vì thế, chúng tôi có quá nhiều điểm chung trong tâm tưởng, theo rất nhiều cách, nên tôi hy vọng mình có thể bàn về Stevenson với sự đồng cảm, dẫu không phải lúc nào cũng với sự thấu hiểu trọn vẹn. Giống như một người Xéc-tốt đích thực, ông quan tâm đến cội nguồn và dòng dõi của mình; xem Robert Fergusson, nhà thơ trẻ người Xéc-tốt qua đời khi tuổi đời còn quá trẻ trong một nhà thương điên, như người cha tinh thần của mình, đồng thời hy vọng gắn kết bản thân với một nhánh của Hoàng tộc Clan Alpine, nhà MacGregor, như gốc gác của dòng họ Stevenson. Ở tuổi thiếu thời, ông mang sự thất thường của Fergusson, niềm yêu thích các quán rượu và những câu chuyện bên ly rượu, sự hoài niệm lẫn chút đắng cay đối với những con hẻm cổ kính của Edinburgh cũ, một chút liều lĩnh và hơn hết là sức mạnh tạo hình mà Burns từng vô cùng ngưỡng mộ nơi Fergusson.

Nhưng nghiên cứu gia phả cho thấy Stevenson chẳng hề mang dòng máu nào từ gia tộc MacGregor bị truất phế ấy, một thị tộc từng gánh chịu quá nhiều bất công từ thời Robert Bruce, và cũng quá đỗi quen thuộc với việc gây bất công cho kẻ khác. Alan Breck không thích "nhà Gregara," ngoài lòng dũng cảm của họ, và vào thời của Alan, họ không phải là những kẻ tuân thủ lề lối.

Theo những gì người ta có thể tìm hiểu, Stevenson không hề có dòng máu Xelt; hay ít ra là không có dòng máu nào có thể truy nguyên: ông mang thuần chất người vùng Đất Thấp hơn cả Sir Walter Scott. Dòng dõi bên nội của ông có thể truy nguyên về một Stevenson ở miền Tây từ năm 1675; có lẽ là một tá điền, sống cùng thời với cuộc nổi dậy của phái Giao ước (Whig) tại cầu Bothwell, vụ ám sát Tổng Giám mục Sharp, cùng Claverhouse và Sir George Mackenzie, kẻ được mệnh danh là "Vị Biện lý đẫm máu." Là một độc giả tận tụy của cuốn "Lịch sử về những đau khổ" do ông Wodrow biên soạn, Louis không tìm thấy cái tên "James Stevenson ở Nether Carsewell" giữa vô số các vị tử đạo có tên trong cuốn sách vàng Libre d'Or của Phong trào Giao ước sót lại. Nhưng ông đã có một "tuổi thơ thấm đẫm tinh thần Giao ước"; thân phụ ông, cụ Thomas Stevenson, vẫn trung thành với những lập trường của John Knox (về mặt thần học); và lớn lên trong bầu không khí ấy, Louis đã sớm nếm trải — khi những giáo lý của Calvin không còn thuyết phục được lý trí của ông nữa — những gì mà những người không thuộc phái Giao ước từng phải chịu đựng dưới tay những kẻ sùng đạo vào thời kỳ đắc thế của họ.

Năm mươi năm trước, bất kỳ đứa trẻ theo Trưởng lão giáo nào cũng bắt buộc phải quen thuộc với tín điều Giơ-ne-vơ, được thể hiện trong "Sách Giáo lý Ngắn," nhưng hầu hết bọn trẻ đều xem văn bản ấy như một thứ tai ương vừa cần thiết vừa khó hiểu — nỗi buồn bám riết lấy ngày Chủ nhật. Tôi thuộc làu làu cuốn sách ấy, từ Lời kêu gọi hiệu nghiệm cho đến tất cả những phần khác, nhưng chẳng thể nhận ra nó mang lại ý nghĩa hay giá trị thực tế nào. Chẳng có ai nhẫn tâm đến mức đi giải thích ý nghĩa của những câu hỏi và câu trả lời ấy; thế nhưng, đã có ai đó giải thích chúng cho Stevenson, hoặc chính thiên tài sớm bộc lộ đã giúp ông tự mình khám phá ra tất cả những điều đó nói về cái gì, như ông từng kể với tôi một lần, và có vẻ như xu hướng của nền thần học ấy mang lại sự chán chường khủng khiếp. Một ảnh hưởng lành mạnh hơn, dẫu mang màu sắc thần học ít nhiều, mà ông tìm thấy trong tuổi thơ mình chính là những cuộc phiêu lưu và gian truân của phái Giao ước. Thật kỳ lạ (và điều đó cho thấy giáo dục thuở nhỏ có sức mạnh lớn nhường nào) khi ông chưa bao giờ là một tiểu vương gia ủng hộ Hoàng gia: trái tim ông, cũng giống như Lockhart — điều chẳng kém phần kỳ lạ — luôn hướng về những người thuộc phong trào Giao ước chân chính thuần túy. Tôi không thể nhớ nổi bất kỳ bằng chứng nào cho thấy ông bị cuốn hút bởi sự vĩ đại của Montrose.

Như ai cũng rõ, vào khoảng năm mười sáu tuổi, ông đã biến một cuốn tiểu thuyết lãng mạn do chính mình chắp bút mang tên "Hackston of Rathillet" (một kẻ cuồng tín ở Fife) thành một chuyên khảo: "Cuộc nổi dậy Pentland, một trang lịch sử," được xuất bản năm 1866. Người ta thà giữ lại cuốn tiểu thuyết thuở ấy thì hơn.

Stevenson xuất thân từ dòng họ Balfour ở Pilrig, mang dòng máu quý tộc từ đằng ngoại. Một nữ tổ tiên bên dòng họ mẹ của ông là cháu gái của Sir Gilbert Elliot (từng là một "lãnh chúa pháp viện," hay thẩm phán, tức Lord Minto), nhờ vậy ông có thể tự hào thốt lên: "Ta từng giương giáo nơi biên ải tranh chấp, và hô vang tiếng hò reo của nhà Elliots": có lẽ là câu "Và kẻ nào dám bén mảng đến ta!" Trong "Weir of Hermiston," ông lại quay về với "nhà Elliots hào hùng thuở cũ" bằng tất cả sự hào hứng. Có lẽ ông không hề hay biết rằng, qua một người tổ tiên xa xôi nào đó bên ngoại, ông "mang dòng máu của dòng họ Harden," nhờ đó tôi và ông có chung một bậc tổ phụ với Sir Walter Scott, và là anh em họ đời thứ bao nhiêu đó của nhau nếu tính theo cách nguyên thủy qua đường hậu duệ nữ. Từ những vị tổ tiên vùng biên ải ấy, Louis thừa hưởng lòng dũng cảm; ông là một con người không biết sợ hãi, nhưng người ta khó lòng quy thiên tài của ông về "Thi sĩ xứ Rule," một người mang họ Elliot có biệt danh "Sữa Ngọt," kẻ từng bị sát hại trong một trận đấu gươm bởi một nghệ sĩ chơi đàn khác vào khoảng năm 1627.

Thiên tài là thứ không thể truy nguyên; trí tuệ sắc bén như đá granite của các bậc tổ tiên làm nghề kỹ sư vĩ đại bên họ Louis — nhà Stevenson — không hề mang âm hưởng du dương như của ông: dẫu thân phụ ông là một người giàu trí tưởng tượng, hay tự giải trí bằng những giấc mơ ban ngày; và người bác của ông, Alan Stevenson, kiến trúc sư xây dựng ngọn hải đăng Skerryvore, cũng từng đắm chìm trước sức hấp dẫn của Nàng Thơ tôn giáo. Một tập thơ chính là minh chứng cho mối tình thoáng qua ấy. Thân phụ ông, người đã truyền cho ông sự thản nhiên vui tươi trước những bất tiện cùng tinh thần sẵn sàng cho những chuyến phiêu lưu, cũng là người từng đọc cho ông nghe rất nhiều tác phẩm văn học hay khi còn nhỏ; bởi mãi cho đến năm lên tám tuổi, ông mới là một độc giả chủ động — điều thật kỳ lạ. Toàn bộ biên niên sử về cuộc đời ông, kể từ tháng thứ mười tám, là một chuỗi những cơn sốt và bệnh tật, được gạt bỏ bằng một nghị lực anh dũng phi thường. Người vú em thân thiết của ông, Alison Cunningham, có vẻ giống như một tín đồ phái Cameronian hoan hỉ nào đó. Dẫu căm ghét "nhà hát," nhưng những lời bà ngâm thánh ca lại vô cùng "hùng hồn và kịch tính." Có một bài thánh ca mang tên "Jehovah Tsidkenu" mà ông vô cùng yêu thích; và cũng chẳng có gì lạ, bởi điệp khúc "Jehovah Tsidkenu chẳng là gì đối với tôi" vang lên dồn dập với tiếng móng ngựa phi nước đại của câu:

"Kìa tung bay những chiếc mũ của vùng Bonny Dundee!"

Tuy nhiên, tôi đã xác minh được rằng khúc ca thần học này không được hát theo giai điệu "Tiếng kỵ binh phi nước đại của Bonny Dundee." Khi thử nghiệm điều đó, kết quả mang lại thật kỳ lạ đến mức không thể diễn tả bằng lời.

Chẳng cần phải nói nhiều, chính Stevenson đã kể cho chúng ta nghe qua cả thơ ca lẫn văn xuôi rằng trong thời thơ ấu "toàn bộ thiên chức của ông chỉ là sự bắt chước không có hồi kết." Ông từng đóng vai thợ săn, cướp biển rồi quốc vương — dặt để trí tưởng tượng của mình một cách vô cùng nghiêm túc vào từng vai diễn, dù việc hình dung trong đầu chưa bao giờ biến thành ảo giác thực sự đối với ông, như trường hợp của một vài đứa trẻ khác. Ông không hề có những người bạn tưởng tượng vô hình mà đối với một số đứa trẻ lại hiện hữu và chân thật. Ông kém thành công hơn Shelley trong việc nhìn thấy những bóng ma; nhưng những giấc mơ mà ông từng kể cho Mr. Frederic Myers nghe lại là những minh chứng kỳ thú về các hoạt động tiềm thức của ông — những vị "Brownies" (tiểu yêu), như cách ông gọi chúng. Chúng kể cho ông nghe những câu chuyện mà chính ông cũng không thể đoán trước được hồi kết; có câu dẫn đến một mối tình bị cấm đoán ngay cả bởi luật ngoại hôn (với dòng dõi nam giới và hệ thống phân nhánh phụ), và thế là một cốt truyện hay đã bị hủy hoại.

Xuyên suốt cuộc đời mình, ông luôn đóng trọn vai diễn của bản thân, y như thuở nhỏ, với đầy đủ ý thức và hiệu ứng hình ảnh sống động, hệt như vị danh tướng Montrose vĩ đại và các Đô đốc người Anh — những người mà ông từng ghi nhận nét đặc trưng mang tính kịch này. Ông không hề làm dáng; ông đơn giản là nhận thức một cách nhạy bén về bản thân và về cuộc sống như một loại nghệ thuật. Khi còn là một cậu bé tóc xoăn mặc áo tunic bằng nhung, ông từng đọc "Những đứa trẻ phục vụ" và khao khát được trở thành một đứa trẻ phục vụ. Một cơ hội dường như đã bày ra trước mắt; tầng lớp trẻ con thường bị gọi là "keelies" bởi những đứa trẻ khá giả hơn ở Edinburgh, vẫn hay chơi đùa trên đường phố ngay dưới cửa sổ ngôi nhà của cha ông. Có một cậu bé thợ lò, con của một người làm bánh, chỉ có thể đứng nhìn. Đây chính là cơ hội để làm người phục vụ! Louis, với trái tim đập rộn ràng, bước ra ngoài với sứ mệnh thiên thần của mình.

"Cậu bé ơi, cậu có muốn chơi cùng tớ không?" cậu hỏi.

"Cậu cút đi cho khuất mắt!" là câu trả lời từ người con trai độc lập của bác thợ làm bánh gan góc.

Thật khó để rời bước khỏi tuổi thơ đầy mê hoặc của đứa trẻ vĩnh cửu này, với những trò chơi trí tưởng tượng trong mọi thứ, chỉ bị ngắt quãng bởi những cơn sốt mà trong đó những giấc mơ chính là cơn ác mộng của một thiên tài vô thức. Ông đã kể lại tất cả những điều này theo cách mà chỉ duy nhất ông mới có thể kể.

Thời niên thiếu, bất chấp việc học hành bị gián đoạn, ông đã đặt những nền móng vững chắc cho việc học tiếng Pháp và tiếng Đức, học tiếng Latinh, và không hề giống như cậu bé nọ từng kêu lên khi thấy Euclid, Euclide viso, cohorruit et evasit. Ông là một nhà toán học! Tôi vô cùng tiếc nuối khi phải nói rằng ông chưa từng chơi cricket, và niềm đam mê bóng đá thuở nhỏ cũng sớm phai nhạt. Ông chẳng chơi golf, và một ngày câu cá hồi suôn sẻ — nơi ông quên mất việc phải đập chết từng con cá ngay khi bắt được — đã mang lại sự cắn rứt lương tâm, khiến ông từ bỏ trò tiêu khiển mang tính chiêm nghiệm của tuổi trẻ. Chèo thuyền, cưỡi ngựa và đi bộ là những bài tập thể chất của ông. Ông đọc những cuốn sách hay không bao giờ phai mờ sức hút — Scott, Dumas, Shakespeare, "Nghìn lẻ một đêm"; khi còn rất nhỏ, ông đã say mê "Sách về những kẻ hợm hĩnh"; ông cũng đọc Mayne Reid và "Ballantyne can đảm," cùng bất kỳ câu chuyện nào chứa đựng phong cách Skelt, áo choàng, gươm giáo, những màn hỗn chiến, cướp biển và những cuộc phiêu lưu vĩ đại. Ông sống trong văn chương, vì Sự lãng mạn.

Những việc làm của ông tại Đại học Edinburgh, cùng tư cách là một kỹ sư tập sự, đã được ông ghi chép lại; ông từng tham gia vào những cuộc hỗn chiến ném tuyết, các cuộc tranh luận của Hội Speculative, và những buổi biểu diễn kịch nghệ tư gia do người đàn ông lớn tuổi hơn cũng là bạn ông, Giáo sư Fleeming Jenkin, tổ chức. Việc "hóa trang" trong những bộ trang phục cổ luôn làm ông thích thú. Có lần ông tình cờ ca ngợi diễn xuất của một cô bé mười four tuổi, để rồi trong vòng tay gia đình, cô bé đã thốt lên: "Có lẽ khi tôi già đi, giống như người phụ nữ trong thơ của Ronsard, tôi sẽ nói rằng 'R. L. Stevenson đã ca ngợi ta'." Những cuộc vui đùa của ông "cùng vị Hoàng tử hoang đàng và Poins" không phải là không được ghi lại. Đó chính là những năm tháng mang đậm phong cách Fergusson của ông. Có lẽ ông đã có thể diễn tả sự trân trọng của Burns đối với "tầng lớp những kẻ được gọi là vô lại," xét về mặt tính cách không tuân theo lề thói chung của họ. Ông đã chứng kiến rất nhiều khía cạnh đa dạng của cuộc đời; giống như Scott ở vùng Liddesdale, "ông tự tôi rèn chính mình trong suốt quãng thời gian ấy." Cùng với người anh họ R. A. M. Stevenson, Walter Ferrier, Mr. Charles Baxter và Sir Walter Simpson (một tay đánh golf cừ khôi và chơi gậy bóng chày không tệ), ông đã thực hiện những "hành vi báng bổ," đồng thời thảo luận về mọi thứ trong vũ trụ. Ông vừa hoang dại vui tươi, vừa sâu sắc nghiêm nghị, ông mang sự nhiệt thành của tín đồ phái Giao ước khi đưa ra những phỏng đoán ít nhiều mang tính dị giáo. Chẳng cần phải bàn nhiều về sự căng thẳng do những lý tưởng thần học của ông gây ra với một người cha yêu thương nhưng mang bản tính Calvin vô cùng khắc nghiệt — người mà lòng hiếu thảo của ông luôn hướng về bằng sự trung thành.

Những điều này tất yếu đã sinh ra nỗi u sầu, và nỗi u sầu ấy được gột rửa bằng một sự quan tâm gần như chưa từng có, không chỉ đối với văn chương mà còn đối với kỹ thuật hành văn, cùng cấu trúc của những câu văn và đoạn văn. Rất ít những lời bộc bạch của ông nổi tiếng hơn những chia sẻ về thời kỳ học việc viết văn của ông với các bậc đại văn hào trong quá khứ. Ông đã dấn thân vào trường phái của Hazlitt, Lamb, Wordsworth, Sir Thomas Browne, Defoe, Hawthorne, Montaigne, Baudelaire, William Morris và Obermann (De Senancour).

Ông làm điều đó khi độ tuổi vừa tròn mười tám, khi những thanh niên khác đang bận rộn tập viết văn xuôi tiếng Latinh theo phong cách của Cicero, Livy hay Tacitus (Tacitus theo một cách nào đó là dễ bắt chước nhất), và làm thơ Latinh theo Ovid, Horace hay Virgil. Họ làm những điều đó bởi nó là "một phần của chương trình học," như lời một vị Nam tước người Xéc-tốt từng nói về trường học và đại học. Nhưng tôi chẳng thể nhớ nổi bất kỳ giai thoại nào về những cậu thiếu niên khác có thiên tài về văn xuôi tiếng Anh lại chủ động tự rèn luyện để nắm bắt nghệ thuật hành văn trước khi họ cho rằng mình có điều gì đặc biệt muốn nói.

Khi viết các bài luận tiếng Anh tại trường đại học, một thanh niên có thể được gia sư dặn dò là đừng bắt chước Carlyle hay Macaulay: việc cố gắng lặp lại âm điệu của Thackeray là điều dễ xảy ra nhất đối với tuổi trẻ. Nhưng việc nhắm tới — giống như Stevenson khi còn là sinh viên Đại học Edinburgh — "sự lựa chọn nốt nhạc cốt lõi cùng từ ngữ chuẩn xác," trong những bài tập viết để tự trau dồi bản thân, lại là một điều vô cùng độc đáo khiến tôi không khỏi kinh ngạc. Giống như phần lớn chúng ta, tôi vẫn luôn nghĩ, cùng với Mr. Froude khi được hỏi rằng ông đã học được phong cách viết văn của mình như thế nào, rằng một con người cứ ngồi xuống rồi nói những gì mình cần nói, và thế là chấm hết. Giờ đây chúng ta không thể viết như Clarendon nữa, ngay cả khi chúng ta muốn; những câu văn của chúng ta phải thật ngắn gọn. Sẽ là một sự làm hàng nếu ta viết như Sir Thomas Browne, dù có thể; hay như de Quincey; và chẳng ai có thể viết giống như Mr. Ruskin khi ông giản dị, hay như cố Viện trưởng Balliol, Mr. Jowett.

Người ta có thể thấy Stevenson đã đạt được thành công trong việc theo đuổi phong cách viết văn ở mức độ nào và từ sớm ra sao qua các tác phẩm "Tuổi trẻ" (Juvenilia) của ông: đơn cử như bài tiểu luận về Người làm vườn già. Nhưng người ta có xu hướng nghĩ rằng ông thành công là bởi ông sở hữu một trực giác tự nhiên vô cùng nhạy bén đối với vạn vật, là một người quan sát cực kỳ tỉ mỉ, biết rõ từ ngữ nào sẽ mang lại hiệu quả, nói cách khác, ông sở hữu một thiên tài của riêng mình; và rằng những nét tao nhã ấy đến với ông một cách tự nhiên, dẫu chính ông bảo rằng không phải vậy. Ông từng kể cho chúng ta nghe về việc ông đã viết và viết lại bao nhiêu lần cho một số chương, một số cuốn sách của mình. Chúng ta chưa từng thấy bản thảo sơ thảo (prima cura) của ông; có lẽ nó cũng hay chẳng kém gì bản thảo đã được trau chuốt kỹ lưỡng nhất của ông. Thậm chí "Hoàng tử Otto" đôi chỗ còn khiến tôi có cảm giác hơi bị dụng công quá đà. Đôi khi ông suýt chạm phải tảng đá ngầm của sự điệu đà chữ nghĩa, dẫu rất hiếm khi con thuyền của ông đắm trên rạn san hô ấy. Đối với một độc giả tinh tế, văn phong của ông là một bữa tiệc vĩnh cửu, "một món quay béo ngậy," và văn phong ấy là thứ không thể bắt chước được. Tôi chưa từng thấy một bản nhại nào đến gần nổi với trò đùa mà nó nhắm tới, ngoại trừ một bài trào phúng nhại lại điệu bộ cố tình làm cao trong tác phẩm "Nghìn lẻ một đêm mới" của ông. Thành công vang dội này do Mr. Walter Pollock tạo ra.

Văn phong của Stevenson quá ư phù hợp với nội dung đến mức không thể nhại lại: bởi chẳng ai có thể tái hiện lại nội dung lẫn tính sống động trong cách hình dung của ông. Khi nhân vật của ông là người Xéc-tốt, dù ở vùng Đất Thấp hay vùng Cao, tôi thấy rằng văn phong của họ chẳng có đối thủ nào sánh kịp ngoại trừ trong lời ăn tiếng nói của đồng bào Sir Walter Scott. Một nhà nghiên cứu tỉ mỉ từng quen biết Stevenson đã kể cho tôi nghe rằng ông từng gợi ý dùng từ "chafts" (quai hàm), trong khi Louis viết là "cheeks" (má) hoặc "jaws" (hàm), và sự sửa đổi ấy đã được chấp nhận, nhưng những người Xéc-tốt trong tác phẩm của ông luôn dùng "từ ngữ chuẩn xác," và (trong văn xuôi) tôi nghĩ họ không bao giờ nói "tae" thay cho "to." Ngôn ngữ của họ chính là thứ tiếng Xéc-tốt hay ho.

Có lẽ sự hoài nghi của tôi về tính hữu ích trong sự kiên trì viết đi viết lại của ông xuất phát từ sự tiếc nuối khi thấy ông đã phá hủy quá nhiều tác phẩm lãng mạn vì cho rằng chúng không xứng tầm với mình, và điều đó khiến tôi có phần thiên kiến. Tục ngữ nước chúng ta có câu: "Cám của nhà vua còn ngon hơn ngô của kẻ khác." Vào thời của ông, tôi từng khiến ông phiền lòng khi giục ông viết nhiều hơn nữa, và viết nhanh hơn; ông chưa bao giờ có thể trở thành kẻ tầm thường, ông chưa bao giờ kém hơn mức xuất sắc. Nhưng lương tâm của ông cứng như sắt đá: chẳng có ai ít mang bản chất của một kẻ ứng tác đến thế, may thay Scott lại là người như vậy; nếu không có Scott, đã chẳng có ngần ấy bộ tiểu thuyết Waverley.

Stevenson khá khắt khe với Scott, người từng viết văn theo cách khá giống với chính ông thời niên thiếu. "Tôi quên mất không nói," nhân vật chính trong truyện của Stevenson thời trẻ nhận xét sau khi miêu tả một ngày đầy ắp những cuộc phiêu lưu với thổ dân da đỏ người Red Indian, "rằng tôi đã tỏ tình với một thiếu nữ xinh đẹp." Có một nét tương đồng mong manh với sự sơ suất này trong một câu văn dài của "Guy Mannering" — tác phẩm từng bị Stevenson chỉ trích; nhưng "Guy Mannering" được viết chỉ trong khoảng sáu tuần, nhằm "làm tươi mới lại cỗ máy." Bản thân là một kẻ vô cùng kén chọn, tận tụy với phong cách viết văn đến mức gần như thành tật, niềm vui của Stevenson lại nằm ở những tiểu thuyết diễm tình của Xavier de Montépin và Fortuné du Boisgobey, những cái tên gợi nhớ đến

"Những hiệp sĩ thập tự chinh già dặn, nghiêm cẩn,

Từng sát cánh bên nhà vua Louis."

Khi đã đọc quá nhiều Dumas, Scott và có lẽ cả Mrs. Radcliffe, Louis lại tìm đến Fortuné và Xavier, và không nghi ngờ gì nữa, cả người khai sinh ra dòng văn học ấy là Gaboriau. Không một ai trong số những ân nhân của nhân loại này từng là học trò của nghệ thuật văn chương, nhưng họ đã mang lại cho ông điều mà Thackeray yêu thích, những câu chuyện "nóng hổi, kèm theo," như cách nói ngắn gọn nhưng đầy đủ của ông.

Tất cả chúng ta đều được dẫn dắt, giống như dân tộc Israel cổ đại xưa kia, như toàn thể nhân loại, bằng một con đường ta chẳng thể ngờ, và một lối đi ta chẳng thể hiểu thấu. Nếu một vị thần nhân từ nào đó, kẻ thấu hiểu những phẩm chất và thiên tài của Stevenson, có thể định hướng con đường sự nghiệp cho ông, thì linh hồn ấy sẽ giáo dục ông ra sao nhỉ?

Vì một lý do nào đó khó hiểu, ông bị giới hạn tiền tiêu vặt ở mức năm si-lông mỗi tuần cho những nhu cầu vặt vãnh (menus plaisirs) của mình, cho đến tận năm ông hai mươi ba tuổi. Ông chưa bao giờ là một kẻ tiêu xài hoang phí (trừ việc phóng tay ban phát, nơi ông chẳng biết đến sự dè dặt nào); những chiếc áo khoác nhung ưa thích, những đôi giày màu vàng, những chiếc áo sơ mi đen với chiếc cà vạt làm từ một mảnh thảm cắt ra, theo lời ông kể (tôi chẳng thể đoán nổi bản chất của nó), chẳng có gì là xa hoa cả. (Lần cuối cùng tôi nhìn thấy ông mặc chiếc áo khoác nhung huyền thoại ấy cũng là khoảnh khắc duy nhất tôi diện kiến đấng sinh thành ra ông. Hoàn cảnh lúc ấy mang đậm màu sắc kịch nghệ hoang đường nhất, nhưng câu chuyện đó sẽ chẳng bao giờ được kể ra; dẫu xét trên mọi phương diện, nó đều mang lại tiếng thơm cho tất cả những ai có liên quan. Chẳng một ai trong chúng tôi buông ra nổi một tiếng cười.)

Nhưng một thanh niên ở vị thế của ông lại thích làm rất nhiều điều vô hại mà chẳng thể thực hiện nổi với năm si-lông mỗi tuần, thế nên ông bắt đầu lui tới những chốn "kẻ trộm và thợ quét ống khói!" theo lời ông kể, và làm những bài thơ son-nét ở những chốn ẩn náu khuất tất ấy, nơi ở Xéc-tốt có lẽ được gọi là "shebeens" (quán rượu lậu). Tại sao lại gọi là "shebeens"? Có phải từ này là một từ Gaelic bị viết sai chính tả không? Những vụ phạm pháp liên quan đến "shebeening" thường được đưa ra xét xử trước các quan tòa Edinburgh, và như lời ông nói "vòng tròn quan hệ của tôi liên tục thay đổi nhờ sự can thiệp của các quan tòa cảnh sát," có lẽ vòng tròn của ông chính là một vòng tròn chuyên la cà quán rượu lậu.

Một thanh niên khác bằng tuổi ông, cách đó chừng tám mươi năm, cũng có sở thích tương tự đối với các quán rượu và những bộ quần áo cũ. "Chúng đủ tốt để uống rượu cơ mà," Walter Scott từng nói khi Erskine, hoặc một người bạn nào đó, cả gan đứng ra can ngăn. Scott, cũng giống như Stevenson, quen biết những con người kỳ lạ, biết rõ những kẻ ăn mày — nhưng chẳng phải đã từng có một kẻ trong số họ được bắt tay với Hoàng tử Charles đấy sao? Quả thực, sau khi Scott gặp gỡ Green Mantle, và che chở cho nàng khỏi cơn mưa dưới chiếc ô của mình khi nàng từ nhà thờ bước ra (một vật dụng mà chắc chắn Stevenson chẳng bao giờ sở hữu), ông đã vứt bỏ những bộ quần áo cũ và bước chân vào giới thượng lưu. Nhưng R. L. S. chẳng hề lấy làm thích thú với tầng lớp thượng lưu ở thị trấn quê hương mình; ông cũng chẳng đếm xỉa gì đến thứ y phục câu nệ chuẩn mực cho những buổi tối. Chẳng có bóng dáng Green Mantle nào xuất hiện cả, theo những gì chúng ta được biết. Người viết tiểu sử đã viết một cách vô cùng thẳng thắn rằng ông không được lòng giới trẻ đồng trang lứa ở quê nhà; và họ cũng thẳng thắn nói với tôi điều tương tự, dẫu bản thân họ đều là những chàng trai tốt.

Từ thuở nhỏ, ông đã tận hưởng mọi sự nuông chiều dành cho một đứa con độc tôn và mang thân bệnh; để rồi giờ đây ông bị "chặn đứng lại," kèm theo đó là những cuộc tranh cãi tôn giáo với một người cha mà ông vô cùng kính yêu. Khí hậu của thị trấn lãng mạn quê nhà (tệ hại nhất trên đời này) lại chính là kẻ thù của ông; tinh thần lang thang trong dòng máu vẫy gọi ông hướng về phương Nam và ánh nắng mặt trời; ông từng kể về những tháng ngày chẳng có nổi một sinh linh nào để trò chuyện cởi mở khi người anh họ Bob đi vắng; ông chìm trong bất hạnh; ông lạc lõng giữa môi trường sống của mình.

Vị thần nhân từ kia sẽ làm gì cho ông nhỉ? Cả hai trường đại học lớn của Anh quốc đều không phù hợp với sở thích của ông; kẻ nổi loạn trong ông chắc chắn sẽ đá văng những buổi cầu nguyện ban sáng, những bài giảng, mũ áo cử nhân, các giám thị, hay những câu chuyện về "tay chèo" và "tay vợt"; hiển nhiên Balliol không phải là chốn dành cho R. L. S., dẫu ông có thể đã rất vui vẻ khi kết giao với người bạn cùng thời John Churton Collins. Tôi nhớ rằng — ngay cả chiếc áo khoác nhung — gã ấy cũng giống như Stevenson, và là một kẻ nổi loạn. Grant Allen cũng là người cùng thời với ông — kẻ duy nhất ở Oxford say mê Herbert Spencer, triết gia mà Stevenson cũng từng đọc với vô số sự chiêm nghiệm ích lợi.

Tuy thế, rõ ràng là Stevenson không nên bị giam cầm trong căn biệt thự gia đình ở Heriot Row. Vị thần nhân từ có lẽ nên dịch chuyển ông đến một trường đại học của Đức, có lẽ là Heidelberg.

Dis aliter visum (Trời xanh có ý định khác), và kết quả mang lại cho chúng ta chính là cuốn sách vô song của ông về Edinburgh. Nhìn thấy một bản in của tác phẩm ấy là muốn cầm lên và đọc ngấu nghiến từ đầu đến cuối; mỗi lần đọc lại là mỗi lần nó hay hơn.

Năm 1871, ông ngỏ lời với cha mình rằng nghề kỹ sư không dành cho ông. Ngành Luật Xéc-tốt (1874-1875) cũng chẳng có gì hấp dẫn hơn, và vào năm 1873, cuộc gặp gỡ của ông với Mr. (nay là Sir) Sidney Colvin (lúc bấy giờ là Giáo sư Mỹ thuật Slade tại Cambridge, và đã nổi tiếng với tư cách là một nhà phê bình), cùng một người phụ nữ, Mrs. Sitwell — người mà rất nhiều bức thư thuở trẻ được chăm chút kỹ lưỡng nhất của ông gửi gắm đến — có lẽ đã đóng đinh cuộc đời Stevenson vào con đường văn chương.

Ông đã để lại dòng ghi chú này về tương lai của mình:

"Tôi nghĩ rằng giờ đây, vào ngày mùng 5 hoặc mùng 6 tháng Tư năm 1873 này, tôi đã có thể nhìn thấy cuộc đời tương lai của mình. Tôi nghĩ nó sẽ trôi qua ngày một tĩnh lặng hơn qua từng năm tháng; một sự tồn tại rất đỗi yên bình, nghiên cứu tản mạn. Nếu Chúa chỉ ban cho tôi một sức khỏe tạm ổn, giờ đây tôi nghĩ mình sẽ vô cùng hạnh phúc; công việc và khoa học làm dịu tâm trí và ngăn chặn sự gặm nhấm trong đại não; và vì tôi vui mừng nhận ra rằng mình sẽ chẳng bao giờ trở thành một vĩ nhân, tôi có thể bình thản bước vào một hành trình nhỏ bé hơn; với niềm hy vọng sẽ đến được quán trọ trước khi màn đêm buông xuống.

O dass mein Leben

Nach diesem Ziel ein ewig Wandeln sey!

ĐIỀU MONG ƯỚC

I. Sức khỏe tốt

II. Hai đến ba trăm một năm

III. Ôi Chúa nhân từ, những người bạn!

AMEN

Robert Louis Stevenson"

Gã lãng du bẩm sinh này từng viết một bài báo mang tựa đề "Những con đường," được P. G. Hamerton nhận đăng trên tạp chí "Portfolio," nhưng vào tháng 11 năm 1873, "sự kiệt quệ thần kinh, kèm theo nguy cơ mắc bệnh lao," đã khiến ông nhận được lệnh "Phải đi Nam điều trị" đến Mentone — một cuộc lưu đày cô độc. Tại đây, ông hội ngộ với Mr. Colvin, và trong căn phòng của Mr. Colvin, vì tôi cũng nhận được "lệnh đi Nam điều trị," tôi lần đầu tiên chạm trán nhân vật gây kinh ngạc này. Thời đi học của chúng tôi vừa vặn lướt qua nhau; cậu ấy là một "gyte" (đứa trẻ ở lớp thấp nhất; chúng tôi thường gọi là "lớp"), khi tôi đang ở lớp cao nhất, nhưng tôi chưa từng gặp cậu ấy, cũng chưa từng nghe danh.

Trong một vài vần thơ sáng tác vào những năm cuối đời, khi họa sĩ Count Nerli đang vẽ chân dung cho ông, Louis đã viết:

"Ôi, hắn sẽ vẽ ta theo lối ta ưa, hay xinh xắn tựa một tiểu thư,

Hay biến ta thành một gã chó má xấu xí; và khốn kiếp thay ngài Nerli?"

Khi chúng tôi lần đầu gặp gỡ, trông cậu ấy thực sự "xinh xắn tựa một tiểu thư"; với khuôn mặt bầu bĩnh, đôi má ửng hồng, đôi mắt nâu to tròn và rạng ngời, cùng mái tóc dài mang vẻ lãng mạn hơn là chuẩn mực. Cậu khoác chiếc áo choàng xanh rộng thùng thình, với một vẻ duyên dáng phảng phất giữa một nhà thơ Ý và một tên cướp biển thời kỳ đầu.

Chỉ cần trò chuyện đôi điều là người ta không thể không nhận ra cậu ấy vô cùng thông minh, nhưng, giống như lời một cô gái từng nhận xét về cuộc gặp đầu tiên với một cô gái khác, "Chúng tôi nhìn nhau bằng ánh mắt trừng trừng đầy săm soi và không ưng thuận." Tôi cứ ngỡ cậu ấy đang làm dáng ra vẻ nhà thơ, còn trong mắt cậu ấy, tôi lại mang một vẻ đạo mạo gia trưởng của một vận động viên thể thao Anh quốc. Sau này cậu ấy bảo rằng tôi từng phàn nàn về Monsieur Paul de St. Victor rằng lão ta "chẳng phải là một vận động viên thể thao," dẫu văn phong rực rỡ chói lọi.

Thật bất hạnh làm sao khi chúng tôi hiếm khi có dịp gặp lại nhau, bởi khi ấy tôi đang sống cùng một gia đình mà cậu ấy đáng lẽ sẽ rất hạnh phúc nếu được ở bên: toàn những người trẻ tuổi, tốt bụng, giản dị, xinh đẹp, và đều yểu mệnh. Khi ấy Stevenson đang lâm trọng bệnh, quả thực một quãng đường đi bộ ngắn cũng khiến cậu mệt nhoài.

Tin tức tiếp theo tôi nhận được về cậu là qua bài tiểu luận "Phải đi Nam điều trị," viết về những xúc cảm, sự thờ ơ và niềm vui của một thanh niên nghĩ rằng những ngày tháng đời mình đã được đếm ngược, nơi bờ biển đẹp như cổ tích thời bấy giờ. Sau khi đọc bài viết này, tôi hoàn toàn bị thuyết phục rằng, trong số các nhà văn thuộc thế hệ chúng ta, Stevenson đứng ở vị trí dẫn đầu, tựa như con chiến mã Eclipse, còn tất cả những người khác đều phải hít khói ở đằng xa. Chẳng có ai đáng để nhắc đến khi đặt cạnh một nhà văn như cậu. Không chỉ riêng phong cách viết văn — văn phong của Pater từng làm tôi mê mẩn trong cuốn sách đầu tay của ông — mà chính sức sống ẩn sâu bên dưới văn phong ấy mới là điều làm nên Stevenson.

Cậu trở về nhà, tìm thấy sự bình yên nơi gia đình cùng một khoản trợ cấp đỡ còm cõi hơn, và đóng một tấm biển bằng đồng khắc dòng chữ "R.L. Stevenson, Biện lý" lên cánh cửa ở Heriot Row. Nhưng công việc hành nghề luật chỉ là một trò đùa. Một vài vị niên trưởng tìm đến giao du với cậu, những người bạn cũ vẫn sát cánh bên cậu; các bài báo của cậu được Mr. Leslie Stephen chào đón trên "Tạp chí Cornhill" và được một số ít người mong ngóng từng ngày. Dưới sự chỉ dẫn của Mr. Stephen, cậu tìm gặp Mr. Henley tại Bệnh viện Edinburgh, và tình bạn ấy bắt đầu, để lại sức ảnh hưởng vô cùng lớn lao đối với cuộc đời và sự nghiệp của cậu.

"Sức mạnh cụt ngủn," nguồn năng lượng bị cản trở của Mr. Henley, thậm chí cả mái tóc vàng dựng ngược cùng "bộ râu bù xù," nghị lực chẳng màng than vãn trước những thử thách nghiệt ngã nhất, cùng sự tươi mới thẳng thắn trong các câu chuyện về con người và sách vở của ông đã chinh phục hoàn toàn trái tim Stevenson.

Ở Luân Đôn, thỉnh thoảng Stevenson lại xuất hiện tại Câu lạc bộ Savile, lúc bấy giờ đang trú ngụ trong một ngôi nhà nhỏ khá u ám ở phố Savile. Các hội viên phần lớn có liên quan đến khoa học, văn học, báo chí và sân khấu, và Stevenson đã trở nên thân thiết với rất nhiều người trong số họ, đặc biệt là đội ngũ nhân viên và phó tổng biên tập (vào những năm ấy) của tờ "The Saturday Review," Mr. Walter Pollock; cùng Mr. Saintsbury, Mr. Traill, Mr. Charles Brookfield, Sir Walter Besant; và muộn hơn một chút là Mr. Edmund Gosse — người mà cậu yêu quý nhất trong cộng đồng nhỏ bé này. Bên cạnh những lời châm chọc của các nhà phê bình tờ "Saturday," cậu còn thích thú thưởng thức những câu chuyện của Giáo sư Robertson Smith, Giáo sư W. H. Clifford và Giáo sư Fleeming Jenkin.

Theo tôi được biết, Stevenson chưa từng viết bài cho tờ "The Saturday Review"; báo chí chưa bao giờ là thứ "định hình thiên tài của cậu." Vì một lý do trong vô vàn lý do, văn phong của cậu mang tính cá nhân quá đậm nét vào thời đại mà các bài viết đều không ký tên ấy. Cậu cần tiền, cậu muốn được độc lập về tài chính, nhưng trên mặt trận báo chí, sự độc lập ấy không thể đạt được như những gì cậu mong muốn. Cậu không cầm ngòi bút nhanh nhẹn và đúng giờ như kẻ mà Lockhart đã mỉa mai gọi bằng cái tên "gã quý ông mặt chai mày đá trần trụi lông lá của làng báo."

Những câu chuyện trò của cậu trong bữa trưa và sau bữa trưa tại Câu lạc bộ là niềm vui của tất cả mọi người, nhưng vì nhiều lý do khác nhau, tôi hiếm khi có mặt. Tôi chỉ nhớ mãi một buổi chiều khi tôi có riêng cậu cho chính mình, nhưng đó là chuyện về sau. Cậu tuôn trào những câu chuyện về những chuyến phiêu lưu trên đất Mỹ, bao gồm cả giai thoại về một quán trọ cô lập đầy rẫy tội ác, do những người Xéc-tốt làm chủ, những kẻ có máu mủ chuyên nghề ám sát. Cậu chẳng biết gì về những chiến tích của bọn chúng ở quê nhà, nhưng ngay lúc đó hoặc sau này, tôi đã nghe kể lại từ một người chèo thuyền trên hồ Loch Awe. Mụ mẹ của bọn chúng chính là một mụ phù thủy!

Vào giai đoạn này, Stevenson thường xuyên có mặt ở Paris, sống một mình hoặc cùng người họ học Bob ở Barbizon và những khu rừng ẩn náu của giới họa sĩ. Biên niên sử về những ngày tháng vui tươi này được ghi lại trong những chương đầu của cuốn "Kẻ phá hoại tàu thuyền" (The Wrecker).

Trong lĩnh vực văn chương, cậu đang "tự tìm lấy chính mình" qua các bài tiểu luận, nhưng thế giới không dễ dàng hay sớm nhận ra cậu.

Lịch sử thu hút cậu rất nhiều, hệt như Thackeray — người từng nói: "Tôi thích lịch sử, nó rất ra dáng quý ông." Nhưng nó chỉ có thể được viết bởi những quý ông có tài chính độc lập. Thời kỳ ưa thích của Stevenson chính là nước Pháp thế kỷ mười lăm, và sau đó ông đã nghiên cứu một số khía cạnh của thời kỳ này qua các bài tiểu luận về Charles d'Orleans, qua bức tranh xuất sắc về Villon với tư cách là một con người và một nhà thơ, và đặc biệt là trong "Một đêm trọ" cùng "Cánh cửa của Lãnh chúa Malétroit," khép lại trong một đêm lộng gió vào tháng sau khi Nữ thánh thất bại tại Paris (tháng 9 năm 1829).

Những truyện ngắn vô tiền khoáng hậu này thực sự đã hé lộ Stevenson với tư cách là một người kể chuyện, con đường của ông đã trải rộng thênh thang phía trước. Nhưng ngay cả những người bạn của ông khi ấy cũng chia rẽ quan điểm; một số người thích các bài tiểu luận và hai cuốn sách du lịch mang màu sắc tình cảm của ông hơn, gồm "Một chuyến du hành nội địa" (1878) và "Hành trình cùng lừa" (1879). Quả thực, chúng vô cùng xuất sắc về mặt văn phong, sự hài hước, miêu tả và tình tiết, nhưng trí tưởng tượng sáng tạo trong những câu chuyện về đêm của Villon và cánh cửa của Lãnh chúa Malétroit, nghệ thuật khắc họa nhân cách, sự lãng mạn cùng tính sống động, lại đáng giá hơn rất nhiều so với ngần ấy tập sách. Những phác thảo du lịch ấy được báo chí đón nhận nồng nhiệt, nhưng, như Monsieur Got từng viết trong "Nhật ký" (1857) của ông: "Thành công của những kẻ tinh tế, ngay cả khi chúng được thiết lập, thì cũng quá chậm chạp để có thể đứng vững. Đám đông đã bị bình dân hóa đến mức chẳng thể có sự cứu rỗi nào nếu người ta không dùng những nhát búa thô bạo để đập thẳng vào mặt họ." Sự thô bạo cần thiết ấy đã không được áp dụng cho đến khi Stevenson "giáng một đòn chí mạng" với tác phẩm "Jekyll và Hyde."

Thế giới rộng lớn đến nhường nào, nên dẫu một vài bài tiểu luận, hai ba truyện ngắn trên một tạp chí, một cuốn sách nhỏ phác thảo bằng văn xuôi có thể là những kiệt tác theo ba hướng khác nhau, thì chúng vẫn lẩn khuất khỏi tầm mắt của tất cả mọi người ngoại trừ một vài nhà am tường ít ỏi. Cú giáng của Mr. Kipling mạnh bạo hơn rất nhiều; người ta không thể làm ngơ trước ông ấy được. Stevenson không thể tạo dựng tên tuổi của mình bằng những bài tiểu luận về Burns và Knox, dẫu chúng được thực hiện độc lập đến đâu đi nữa.

Liên quan đến những nhân vật kiệt xuất này, Scotland có một góc nhìn riêng biệt của chính mình, và không ai được phép phá vỡ nó; không ai được phép kể về Knox những sự thật bị các Giáo sư Lịch sử Giáo hội phớt lờ. Quả thực, việc nghiên cứu lại Knox đòi hỏi một công cuộc khảo cứu mà Stevenson không có cơ hội thực hiện. Khía cạnh phái Giao ước trong bản tính của ông lộ diện qua nghiên cứu về mặt đạo đức của Burns; đôi bàn chân bằng đất sét của ông. Ai nấy đều đồng thuận rằng chúng ta phải che giấu đôi bàn chân bằng đất sét ấy. Như Lockhart từng kể, Scott đã khiến Mr. Alexander Peterkin nổi giận lôi đình khi nhận xét rằng Burns "không hề hào hiệp." Stevenson còn đi xa hơn thế, và chọc giận những kẻ mang tư tưởng Peterkin thời bấy giờ. Nhiệm vụ của ông đòi hỏi lòng dũng cảm: và thứ đó chưa bao giờ thiếu.

Năm 1877, Stevenson có một lối đi mới, dẫu vô cùng hẹp. Một người bạn của ông ở Đại học Edinburgh, một thanh niên tên là Caldwell Brown (đó là cái tên Stevenson dùng khi kể với tôi; tên thật của anh ta hình như là Glasgow Brown), đã đến thủ đô vĩ đại để sáng lập một tờ tuần báo mang khuynh hướng Bảo thủ. "London" là tên của nó, nhưng bản chất của nó lại là Edinburgh, cùng cái gốc gác của nó, nếu như nó thực sự có gốc có gác. Chủ biên của tờ báo là một kẻ "trên mây"; hắn chẳng biết gì về công việc kinh doanh cùng những khó khăn của nó; chẳng biết gì về những gì mà công chúng Bảo thủ, với sáu xu trong túi, có thể muốn đọc. Hắn tiếp cận một số bạn bè của Stevenson, và cống hiến cho đảng Bảo thủ hàng loạt bài thơ ballad, villanelle và rondeau vô cùng sinh động. Chúng thật rực rỡ. Stevenson không chịu nói cho tôi biết tên tác giả; hóa ra đó chính là Mr. Henley — người đã đến thành phố và, sau cái chết của Mr. Brown, lên làm chủ biên của tờ báo ế ẩm này. Nơi đây có những mẩu tin vắn về "Giới thượng lưu," dẫu những chốn lui tới của Mr. Henley chẳng hề dính dáng gì đến loại xã hội ấy, và một cộng tác viên thỉnh thoảng có dịp viết bài đã đánh bạo phàn nàn về những lời bàn tán nhảm nhí xoay quanh các "mỹ nhân chuyên nghiệp" của thời đại xa xôi ấy.

Tập "Nghìn lẻ một đêm mới," với toàn bộ sự hài hước, nỗi kinh hoàng, tinh thần trí tuệ sảng khoái cùng sự phi lý ngông cuồng, đã được Stevenson trút vào tờ báo Tory côi cút lất phất bay này, mang lại niềm vui lớn cho một số cộng tác viên vô cùng bất kham. (Đó là một tờ báo trung thực — các cộng tác viên của nó đều nhận được thù lao đàng hoàng.)

Rồi tờ "London" cũng chết yểu, và ngay sau đó, sự nghiêm túc thực sự đã bước vào cuộc đời của nhà văn chuyên viết chuyện Ả Rập của chúng ta. Vào tháng 8 năm 1879, ông biến mất; ông đến nước Mỹ để kết hôn với người phụ nữ mà ông từng gặp lần đầu ở Fontainebleau, người mà ông đã làm lễ cưới tại San Francisco (1880) và đem lòng yêu thương bằng cả trái tim mình.

Làm hòa với cha mình, ông trở về Scotland. Sức khỏe của ông lại một lần nữa suy kiệt bởi những phiền muộn và thiếu thốn, và quãng đời còn lại của ông ở Cựu Thế giới bị chiếm trọn bởi một chuỗi bệnh tật, những cuộc lang thang vô ích để tìm kiếm khí hậu phù hợp, cùng công việc nặng nhọc liên tục bị ngắt quãng.

Kể từ thời thơ ấu cho đến mãi sau này, một đội quân bệnh tật đã vây quanh ông, phong tỏa ông, cắt đứt đường lui của ông mỗi khi, trong một giờ phút khỏe mạnh nào đó, ông dám mạo hiểm thực hiện một chuyến xuất kích nào đó; nhưng chúng chưa bao giờ đánh gục được nghị lực sắt đá của ông. Ông giống như lời một trong những tác giả cổ điển yêu thích của ông viết về vị hoàng đế nào đó mà tôi quên mất tên, "một kẻ tiếp đãi vận mệnh theo từng ngày," tận dụng tối đa từng khoảnh khắc nắng ấm, và sống trọn vẹn nhất cho từng giờ trôi qua dưới bóng đen của cái chết cận kề. Tôi nhớ rằng, chẳng lâu sau khi kết hôn, ông đang lưu trú tại Luân Đôn trong nhà của một người bạn. Khi đến thăm ông, tôi nhận thấy vẻ mặt ông có chút lo âu, và tôi chẳng có gì ngạc nhiên về điều đó! Mr. Henley đang ngồi trên một chiếc ghế bành lớn, toàn bộ khuôn mặt từ phần mắt trở xuống được quấn chặt trong một chiếc khăn tay lụa màu đỏ thẫm khổng lồ, với phần chóp che khuất cả bộ râu vàng óng của ông ta.

Căn phòng rất rộng, và khi Louis bay nhảy xung quanh nó theo phong cách quen thuộc của mình (more suo), cậu đã kịp thì thầm cho tôi biết rằng Henley đang bị cảm lạnh rất nặng, và chính bản thân cậu thì cứ hễ ở trong bán kính gần bất kỳ ai bị cảm là kiểu gì cũng lây bệnh. Quả nhiên cậu đã bị lây trận cảm lạnh đó, tôi nghe ngóng được thế, và một khi vị khách không mời mà tới ấy xâm nhập vào cơ thể cậu, chẳng ai biết đoạn kết sẽ ra sao. Phổi của cậu thường là bộ phận chịu trận; những cơn ho ra máu diễn ra liên tục và thường gây ra sự hoảng hốt. Trong một lần phát bệnh như thế, không thể cất thành lời, cậu đã viết lên giấy: "Đừng hoảng sợ. Nếu đây là đoạn kết thì nó đến thật nhẹ nhàng."

Từng có rất nhiều mẩu giấy nhỏ do chính tay cậu viết trong những hoàn cảnh như thế; một số trong số chúng, dù ngắn ngủi, lại đong đầy sự hùng biện giản dị của lòng phẫn uộ.

Gần như chẳng có thứ khí hậu nào mang lại điều tốt lành cho cậu: trong giai đoạn 1880-1881, cậu chủ yếu phải chịu đựng đau đớn tại Davos, và trong những trận bão cuồng phong tháng Chín ở Braemar. Tại Davos, cậu có rất ít niềm an ủi ngoại trừ bầu bạn với Mr. J. A. Symonds (nhân vật Opalstein trong bài tiểu luận "Về chuyện trò và những kẻ hay nói" của ông) cùng gia đình ông ấy. Cậu vẫn gắn bó với Nàng Thơ Lịch sử nghèo túng: ấp ủ dự định viết một "Lịch sử vùng Cao nguyên," và một cuốn sách khác về một đề tài bị giẫm đạp tơi tả mang tên "Hiệp ước Liên minh năm 1707." Khi nghĩ đến những số liệu thống kê thương mại vốn là thứ bắt buộc đối với một nhà nghiên cứu Hiệp ước — chỉ riêng việc nhìn vào khía cạnh ảm đạm ấy thôi — tóm lại, "tôi đã từng trải qua và đời nào thèm bén mảng tới nữa." Theo lẽ tự nhiên, cuốn Lịch sử Hiệp ước ấy rồi sẽ biến thành một tiểu thuyết diễm tình, với gã phiêu lưu trơ trẽn, thú vị Ker xứ Kersland cùng đám tín đồ phái Giao ước hoang mang của hắn đóng vai chính: với Hamilton kẻ dao động, Lockhart xứ Carnwath đen tối đầy mỉa mai, và Daniel Defoe trong vai trò kẻ bàng quan người Anh. Việc nghiên cứu lịch sử vùng Cao nguyên đã dẫn dắt cậu đến việc đọc bản án tử hình của James ở Glens, rồi cuộc truy tìm vô vọng đối với Alan Breck, và từ đó sinh ra "Bị bắt cóc."

Stevenson cảm nhận và miêu tả sự phấn khích của những buổi sáng trên dãy Alps, nhưng ngòi bút của ông cũng nhạy cảm y hệt như hệ thống phế quản của mình, và ông tuyên bố rằng khi ông cố gắng viết, văn phong sẽ bị ảnh hưởng bởi thứ "sự sưng phồng nổi bọt," trong khi những đêm dài của ông bị ám ảnh bởi những cơn ác mộng thời thơ ấu.

Sự thay đổi tiếp theo đưa cậu đến một ngôi nhà nhỏ gần Pitlochry, nơi cậu viết thư cho biết mình đang bận rộn sáng tác những câu chuyện "rợn tóc gáy" (crawlers). Câu chuyện đầu tiên và cũng là hay nhất trong số đó, "Thrawn Janet," chính là (cùng với nhân vật "Tod Lapraik" trong "Bị bắt cóc") tác phẩm đối trọng duy nhất sánh ngang với "Câu chuyện của gã lang thang Willie" của Scott, viết bằng phương ngữ miền Bắc. Câu chuyện ấy có một lượng độc giả hạn chế; chẳng người phương Nam nào có thể trân trọng hết thảy những giá trị tuyệt vời của nó, bởi nó quá đỗi đậm đà bản sắc Xéc-tốt; đặc biệt là bầu không khí trong truyện. Cậu từng nói rằng nó "đúng với một giáo xứ miền đồi núi ở Scotland thuở xưa, chứ không đúng với nhân loại và thế giới." Thật may mắn làm sao khi được làm kẻ sinh ra tại một giáo xứ miền đồi núi ở Scotland!

"Những người đàn ông vui vẻ," dưới dạng "một bản khúc tưởng tượng hoặc ảo ảnh về biển cả," là một tác phẩm xuất sắc; còn gã nô lệ da đen tội nghiệp thì, đối với cá nhân tôi, chưa bao giờ tạo được sự "thuyết phục." Tuy nhiên, am hiểu gu thẩm mỹ nghệ thuật của Stevenson, tôi đã thiết kế riêng cho cậu, theo phong cách Skelt, một minh họa (có màu) vẽ gã nô lệ da đen đang rượt đuổi người chú độc ác (mặc váy ngắn truyền thống philabeg) trên đỉnh núi Ben Mor, Mull.

Bước xuống từ những đỉnh cao ấy, Stevenson, giống như bất kỳ một gã mọt sách Xéc-tốt nào, đã "nhắm tới" một chiếc ghế giáo sư — bộ môn "Lịch sử và Luật Hiến pháp" tại Đại học Edinburgh.

Cuộc bầu cử diễn ra vào mùa đông, vị chuyên gia pháp lý kiêm sử gia này dành trọn mùa thu để sáng tác nửa phần đầu của "Đảo giấu vàng" (ban đầu có tên là "Đầu bếp tàu").

Ai nấy đều rõ câu chuyện này: cách mà Stevenson, trong lúc chơi đùa với con trai riêng của vợ, đã phác họa bản đồ của một hòn đảo — một hòn đảo trông giống như một con rồng đang ngồi (dragon seyant); suy ngẫm về các hang động, đồi núi và dòng suối, rồi hình dung nơi chốn ấy như một hang ổ của lũ hải biển tiện ích này, những kẻ luôn chôn giấu chiến lợi phẩm nhọc nhằn kiếm được của chúng tại những hòn đảo hoang vắng và chết chóc xa xôi, nơi chúng cẩn thận tránh quay trở lại. Những giai thoại về các kho báu cất giấu của Thuyền trưởng Kidd đã ám ảnh trí tưởng tượng từ lâu; ý tưởng về Kho báu bị giấu kín mang một sức hút vĩnh cửu, và câu chuyện về nó đã được kể một lần là mãi mãi bởi Poe. Chẳng lâu sau khi "Đảo giấu vàng" xuất hiện, một cuộc săn tìm kho báu thực sự đã diễn ra. Kho báu ấy, theo như tôi được thông báo, được "chôn bởi một gã người Phần Lan," và Mr. Rider Haggard cùng tôi thực chất đang bỏ tiền ra (ít nhất là Mr. Haggard đã gửi cho tôi một tấm séc) để mua cổ phần trong mẻ làm ăn đầy cám dỗ này, thì tôi hay tin gã người Phần Lan (Fin? một người gốc Phần Lan) đã cướp phá nhà thờ của một thánh đường Tây Ban Nha nào đó ở châu Mỹ. Biết được điều đó, tôi đã gửi trả lại tấm séc cho Mr. Haggard; thật may mắn làm sao, bởi hòn đảo ấy chính là sân chơi của những trận động động đất non trẻ, thứ đã làm biến dạng đất đai và các mốc giới đến mức gã nhà thám hiểm quý tộc đành phải quay về — tay trắng (bredouille)! Tôi hy vọng Stevenson không dính líu gì đến vụ đó.

Trong ngôi nhà nhỏ ở vùng Cao nguyên, giữa những trận mưa không dứt, cậu tự khuây khỏa bằng cách viết câu chuyện của mình, y như cách mà Shelley, Byron, Polidori và Mary Godwin từng tự tiêu khiển trong những ngày mưa gió ở Thụy Sĩ với những câu chuyện ma của họ, "Frankenstein," và khúc dạo đầu hay ho cho một tác phẩm lãng mạn về ma cà rồng của Byron.

Những vị khách ghé thăm — Mr. Colvin, Mr. Gosse và Dr. Japp — họ đều vô cùng thích thú khi câu chuyện được đọc to lên từng chương một, và nó được đem ra chào hàng cho một tờ báo tuần định giá bằng xu dành cho giới trẻ. Lẽ ra một thị trường tốt hơn thế đã có thể dễ dàng tìm thấy; quả thực, Stevenson đã "lãng phí những ân huệ của mình." Cậu được trả thù lao chẳng khác nào một kẻ vô danh tiểu tốt nghèo hèn; thậm chí chẳng có lấy một hình minh họa nào được trao cho cuốn tiểu thuyết phiêu lưu vô danh đang chạy dài trên những trang giấy mờ ảo ở phần ruột của tờ báo, và có vẻ như, đúng như lời biên tập viên của Théophile Gautier từng nói về một tác phẩm của ông, "bạn đọc đã cảm thấy phát chán vì văn phong."

Đó là một hành động vô cùng táo bạo đối với một kẻ có sức khỏe bấp bênh và nguồn cảm hứng ngắt quãng như Louis, khi gửi đi một nửa bản thảo với ý định sẽ gửi phần còn lại sau từ Davos. Biết đâu thể chất cậu không cho phép viết tiếp — nguồn cảm hứng có thể bốc hơi mất — trong khi John Addington Symonds thì đang nóng lòng chờ cậu viết về "Các nhân vật" của Theophrastus! Cậu thà viết về "Các nhân vật" của Sir Thomas Browne — thứ có lẽ ít xa lạ hơn với tầm hiểu biết của công chúng Anh so với tác giả người Hy Lạp — thì còn hơn.

Nếu bất kỳ thanh niên nam nữ nào không sở hữu tài chính độc lập đang đọc những dòng này của tôi, hãy xem đó là lời cảnh tỉnh, và vứt bỏ lịch sử, đạo đức, tiểu luận, tiểu sử, đồng thời tránh xa nhân chủng học như tránh cá trích muối hay quỷ sứ, mà chỉ bám lấy tiểu thuyết hư cấu thôi!

Thể loại tiểu sử cũng từng mê hoặc Stevenson — gu thẩm mỹ văn chương suýt chút nữa đã hủy hoại cuộc đời cậu; ở Davos, cậu từng muốn viết "Cuộc đời của Hazlitt," và tại Bournemouth là tiểu sử của Arthur, Công tước xứ Wellington. Nhưng thời gian và sức lực không cho phép; chúng ta cũng chẳng có được những đánh giá chín muồi của R. L. S. về chiến lược và chiến thuật của vị anh hùng trận Assaye. Nàng Thơ chuyên chuyện cướp biển lại quay về, và cuối cùng "Đảo giấu vàng" cũng cập bến, chẳng nhận được chút tiếng tăm nào trên tờ báo dành cho thiếu nhi.

Vào tháng Năm năm sau, nhà xuất bản Cassell đề nghị ấn hành "Đảo giấu vàng" dưới dạng sách, chắc là nhờ sự thúc đẩy của Mr. Henley — người khi ấy đang biên tập cho họ tờ "Tạp chí Nghệ thuật," nơi Stevenson từng viết hai ba bài báo. (Tôi nhớ rằng một bức thư của chính tôi gửi cho "Ngài Chủ biên," theo cách ký tên đầy tự hào của Mr. Henley, lại tự động rơi vào tay Tổng Biên tập, một mục sư, nếu tôi nhớ không lầm, và những nhận định của tôi về Nghệ thuật của Người nguyên thủy, khi rơi vào sai đối tượng, đã nảy mầm và suýt bóp nghẹt Mr. Henley.) Stevenson lúc bấy giờ đã là nạn nhân của gã cướp biển người Yankee, kẻ mà sự siêng năng ít ra cũng giúp cho tên tuổi cậu — dẫu bị viết sai chính tả — được biết đến bởi cộng đồng, những người về sau đã trả cho cậu những khoản thù lao hậu hĩnh cho tác phẩm của mình, đồng thời bày tỏ niềm nhiệt thành ngưỡng mộ đầy yêu mến.

Năm 1884, cậu miệt mài làm việc với tác phẩm "Hoàng tử Otto" đã qua nhiều lần viết lại, đồng thời viết một cuốn sách kiếm tiền "Mũi tên đen" — thứ làm vừa lòng độc giả nhí của tờ báo hơn rất nhiều so với "Đảo giấu vàng." Khoảng thời gian từ tháng 1 năm 1883 đến tháng 5 năm 1884, cậu sinh sống tại Hyères. Cuối tháng Mười một, "Đảo giấu vàng" được xuất bản dưới dạng sách, và được báo giới cùng những người bạn của tác giả — những kẻ vẫn còn giữ lại đôi chút hơi hớm tuổi trẻ, ít nhất là trong thư từ — nồng nhiệt chào đón. Nó được tung hô, kiểu như "Cậu phải đọc nó đi, làm ơn đấy," lan truyền cả đến bạn bè của bạn bè, và cứ thế qua từng đợt sóng nối tiếp nhau, dẫu vậy nó vẫn chưa chạm tới một vòng độc giả rộng lớn: năm sáu nghìn bản được bán ra trong năm đầu tiên. Đó là một thất bại trong mắt nhiều tiểu thuyết gia của chúng ta, những người có phong cách văn chương không hề làm phiền lòng những độc giả dễ dãi. Stevenson, khi viết một bài báo cho tạp chí về "Cuốn sách đầu tay" của mình, đã chọn "Đảo giấu vàng," bởi những cuốn sách không phải tiểu thuyết chẳng được tính là sách. Ông nói về sự kinh hoàng như là động cơ và mối quan tâm của câu chuyện; nỗi sợ hãi của từng người và tất cả mọi người trước một cuộc binh biến do kẻ phản bội tàn nhẫn được ông yêu thích, John Silver, cầm đầu. Quả thực, sự kinh hoàng, dù gây ra bởi những cơn cuồng nộ kỳ quặc của lão thủy thủ William Bones, hay của gã mù Pew đáng sợ với cây gậy gõ nhịp, xuyên suốt tác phẩm như một động cơ chủ đạo. Nhưng có rất nhiều thứ khác nữa: vô vàn phong cảnh, thật đa dạng và sống động; sự hài hước của vị Bác sĩ và viên Địa chủ; sự phong phú trong tính cách của đám thủy thủ; Gã đàn ông trên đảo với cơn thèm khát một miếng phô mai; trên hết thảy, chính là John Silver. Gã thật đáng sợ, một Odysseus vùng Thái Bình Dương lạnh lùng tàn độc, xảo quyệt và đầy uy quyền. Người sáng tạo ra gã rất quý mến gã, nhưng tôi có thể nhìn thấy Silver thối rữa trên giá treo cổ ở Bến tàu Hành hình, hay bị treo lơ lửng trên xà dọc, mà chẳng hề rơi lấy một giọt nước mắt cảm thương nào. "Một tên cướp biển giống quái vật hơn là con người," một nhà phê bình trẻ tuổi từng viết trong "Đứa trẻ loài người," và tôi không tài nào nuốt trôi việc Silver hoan hỉ trước viễn cảnh tra tấn Trelawny. Dẫu sao đi nữa, gã vẫn là một sáng tạo độc đáo, một điềm báo kỳ diệu trong một cuốn sách dành cho thiếu nhi.

Những trận ốm nghén dữ dội hơn dưới nhiều hình thái đã đẩy Stevenson đến Bournemouth; khi có sức khỏe, cậu lao vào viết những vở kịch (hợp tác cùng Mr. Henley) — thứ chứng minh rằng cậu không hề có thứ năng lực huyền bí chuyên viết kịch cho sân khấu. "Tôi hy vọng Mr. Henley đã viết phần lớn nó," một nữ quý tộc thốt lên khi bước ra khỏi nhà hát nơi bà vừa xem vở "Phó tế Brodie" được trình diễn. Giá như Phó tế Brodie là Đại phó tế Brodie, thì sự tương phản trong "cuộc đời kép" của lão sẽ càng trở nên cay đắng hơn biết bao.

Ý tưởng về cuộc đời kép của mỗi con người đã ám ảnh Stevenson từ lâu. Cậu từng kể với tôi một lần rằng cậu định viết một câu chuyện "về một gã nhưng thực chất là hai gã," nghe qua thì cách nói ấy có vẻ không phải là một ý tưởng hay ho cho lắm. Tuy nhiên, thật may mắn, cậu vẫn tiếp tục suy nghĩ về Hyde và Jekyll, dẫu chưa biết cách xoay sở ra sao. Một đêm nọ, sau khi ăn thỏa thích bánh mì phết mứt, cậu gặp một cơn ác mộng; cậu nhìn thấy Hyde, khi bị truy đuổi, đã trốn vào một chiếc tủ quần áo, nuốt chửng "liều thuốc như cũ" — thứ bột hoặc thứ thuốc tiên bí ẩn — và biến đổi một cách gớm ghiếc thành Jekyll.

Cậu bắt tay ngay vào việc, và chỉ trong ba ngày sốt sắng, cậu đã hoàn thành bản thảo đầu tiên của ngụ ngôn này. Trong bản thảo này, khía cạnh Hyde chỉ đơn thuần là lớp cải trang giản dị của Jekyll, được áp dụng vào những giờ phút hắn muốn nổi loạn chút đỉnh. Stevenson đã đốt bản thảo đầu tiên ấy và viết lại toàn bộ trong ba ngày.

Dường như cậu thừa biết rằng thứ thuốc bột kỳ diệu ấy là một lỗi sai. Người ta có thể thấy câu chuyện được xử lý theo một cách khác, với một chút gượng ép nhỏ đối với các tài liệu nghiên cứu cận tâm lý học. Nhưng dù bằng cách nào đi chăng nữa, câu chuyện cũng không thể chạm tới "sự bất khả thi có tính xác suất," thứ mà Aristotle đề cao hơn cả "sự có thể có tính bất khả lý."

Stevenson gửi bản thảo cho người bạn của tôi, Mr. Charles Longman, rồi người này lại chuyển tiếp cho tôi. Tôi bắt đầu đọc nó vào một đêm nọ, trong sự an toàn của phòng khách khiêm nhường ở Luân Đôn, và dĩ nhiên, nó cuốn hút tôi ngay từ trang đầu tiên. Rồi tôi đọc đến một trang nhất định, thứ đã tạo ra một cảm xúc mạnh mẽ đến mức tôi ném thẳng bản thảo lên ghế và hoảng hốt chuồn thẳng lên giường ngủ cho an toàn. Sau đó, một người họ hàng của tôi, kẻ hiếm khi nào đọc sách, kể rằng khi sống một mình trong một ngôi nhà lớn ở vùng Cao nguyên, ông cũng đã vứt bỏ cuốn sách in ngay tại trang đó và thực hiện cuộc tháo chạy nhục nhã y hệt. Bất cứ ai đọc cuốn sách đều biết trang sách đó nói về điều gì.

Câu chuyện được phát hành dưới dạng một cuốn sách bìa mềm trị giá một shilling, và chẳng mấy ai mảy may quan tâm cho đến khi một nhà phê bình trên tờ The Times "tóm được lỗ tai của cái đám công chúng đần độn này," như cách nói của Thackeray.

Giới giáo sĩ thuộc mọi giáo phái đã làm phần việc còn lại. Hệt như cách họ từng giảng đạo về "Pamela" một trăm bốn mươi năm trước, họ kêu gọi giáo đoàn của mình hãy chú ý đến Hyde và Jekyll. "Hyde và Jekyll là ai hỡi các anh chị em? Chính các anh chị em là Hyde và Jekyll. Ta đây là Jekyll và Hyde; mỗi chúng ta đều là Jekyll, và ôi thôi, mỗi chúng ta đều là Hyde!"

Stevenson đã "tìm thấy chính mình" từ lâu; và giờ đây, ông được công chúng tìm thấy. Tên của hai gã anh hùng đểu cá ấy (Dr. Jekyll thậm chí còn kém chất quý tộc hơn cả Hyde) đã trở thành cửa miệng của thiên hạ.

Câu chuyện ngụ ngôn rùng rợn ấy chiếm một khoảng thời gian gián đoạn trong quá trình sáng tác tác phẩm mà tôi cho là kiệt tác của ông — "Bị bắt cóc." Câu chuyện xoay quanh Vụ án mạng Appin năm 1751, thứ mà ông từng dò la khắp vùng Rannoch, nơi Alan Breck lẩn trốn sau vụ bắn chết Campbell ở Glenure tại khu rừng rậm phía nam Ballachulish. Stevenson không thể tìm hiểu được "gã đàn ông kia" là ai — kẻ sát nhân thực sự trong cuốn tiểu thuyết. Tôi biết, nhưng tôi tôn trọng bí mật của người Xéc-tốt. Khẩu súng định mệnh ấy đã được tìm thấy, rất nhiều năm sau vụ án, bởi một bà lão trong một cái hốc cây, và đó không phải là khẩu súng của James Stewart.

(Tôi có một người bạn có cụ năm đời từng đứng cạnh James xứ Glens, quan sát người ta đào khoai tây. Người ta nghe thấy tiếng một con ngựa đang phi đến với tốc độ kinh hoàng đến nỗi James phải thốt lên: "Dù kẻ cưỡi ngựa là ai đi nữa, thì con ngựa đó cũng chẳng phải của hắn." Khi phi nước đại ngang qua, kẻ cưỡi ngựa hét lớn: "Glenure bị bắn rồi!" "Ai làm thế tôi chẳng rõ, nhưng tôi mới chính là kẻ sẽ bị treo cổ vì chuyện này," James nói, thật chua chát thay, điều đó hoàn toàn chính xác.)

Về tác phẩm "Bị bắt cóc," Stevenson từng nói (giống như Thackeray đã nói về Henry Esmond và Lady Castlewood, hay Scott nói về Dugald Dalgetty) rằng, chỉ riêng trong cuốn sách này của ông, "các nhân vật đã tự vùng lên cắn rứt cương" tại một thời điểm nhất định. "Chính họ là kẻ cất lời, chính họ là kẻ viết nên phần còn lại của câu chuyện."

Chúng rất tự phát, rất có hồn. Balfour, trong sơ đồ cốt truyện ban đầu, vốn định bị bắt cóc và đưa đến các đồn điền ở châu Mỹ. Nhưng cậu ta và Alan đã "tự đi theo con đường riêng của mình." Đến đoạn cuối, người ta có thể thấy ngòi bút tuột khỏi những ngón tay mỏi mệt; họ để dang dở câu chuyện về Alan, để rồi viết tiếp trong "Catriona."

Tình yêu dành cho thời kỳ Gia-cô-bít (Jacobite), và cho quê hương của Alan Breck — Lochaber, Glencoe, Mamore — có lẽ đã khiến tôi có phần thiên kiến; nhưng trong "Bị bắt cóc," Stevenson dường như đã chạm đến đỉnh cao thiên tài trong việc kiến tạo nhân vật và phong cảnh; trong sự hài hước, đối thoại và sức mạnh sáng tạo. Giống như những câu chuyện trước đó của ông, hầu như chẳng có lấy một bóng váy phụ nữ nào thoáng qua, nhưng câu chuyện, y như Hoàng tử Charles tại Holyrood, có thể chỉ tay về phía một chiến binh gươm giáo vùng Cao nguyên và tuyên bố: "Đó chính là những tuyệt sắc giai nhân của ta." Tôi nhớ rằng Mr. Matthew Arnold vô cùng ngưỡng mộ câu chuyện này, dẫu ông chẳng hề có bất kỳ khuynh hướng thiên vị nào về phái Gia-cô-bít hay địa phương cả.

Vào tháng 5 năm 1887, Stevenson mất đi người cha kính yêu, và có chuyến viếng thăm cuối cùng đến quê hương xứ sở.

Chính trong khoảng thời gian này, có lẽ là vào năm 1886, tôi lần đầu tiên nhìn thấy Stevenson nằm liệt giường trong một trận ốm liên miên của cậu, và cũng trong dịp đó, tôi nhìn thấy cậu lần cuối cùng. Cậu gầy xơ xác đến mức (chúng ta chẳng cần phải nhắc lại thứ trông giống như "gương mặt lâm của Hippocrates" ấy), chúng ta khó lòng tin nổi rằng trước mắt cậu vẫn còn vô vàn năm tháng sống trọn vẹn cùng nguồn năng lượng tràn trề sức khỏe tương đối và mang lại niềm vui. Dẫu đại dương từ nay về sau sẽ cuộn sóng chia cắt chúng ta, ít ra cậu cũng từng nói rằng chúng ta là những người bạn tuyệt vời nhất khi ở cách xa nhau; dẫu thực tế là, chúng ta chưa bao giờ thân thiết đến mức vượt qua ranh giới của sự xã giao hữu hảo. Cậu chưa bao giờ là người đàn ông mà tôi hiểu rõ nhất; mà là thiên tài mà tôi say đắm, "vượt qua cả sự cuồng tín." Dù là trong thơ hay văn xuôi, bằng tiếng Xéc-tốt hay tiếng Anh, cậu luôn làm cho một độc giả phải hạnh phúc; bởi một thứ hòa hợp định sẵn về gu thẩm mỹ — thứ có lẽ không phải lúc nào cũng ngự trị trong những tương tác đời thường của cuộc sống hàng ngày.

Vào tháng 8 năm 1887, Stevenson rời bỏ nước Anh vĩnh viễn, đặt chân đến New York như một nhân vật lừng lẫy được săn đón bởi đám phóng viên — những kẻ mà, không nghi ngờ gì nữa, đã được cậu tiếp đón với sự nhã nhặn đường hoàng của chính vị Hoàng tử xứ Bohemia do cậu tạo ra. Có hai phiên bản Jekyll và Hyde đang được công diễn trên sân khấu; tất cả những điều này thật khác xa với sự dửng dưng tĩnh lặng ở quê nhà cậu. Có vẻ như trong phiên bản Jekyll được "Terry hóa" (theo cách nói của Scott), có sự đan xen của "yếu tố tình yêu"; tình yêu vốn xa lạ với Dr. Jekyll, hệt như vị mục tử trước khi hắn nhận ra Tình yêu là kẻ trú ngụ trên những vách đá. Sự Terry hóa ấy, ít nhất, cũng là một chiêu trò quảng cáo. Còn bản thân Stevenson thì chẳng đủ tài năng để tự quảng cáo theo kiểu hiện đại. Tôi chưa từng thấy cậu nhận phỏng vấn kiểu "Người nổi tiếng tại gia" nào bao giờ. Quả thực, cậu chẳng mặn mà gì với các tờ báo lá cải chuyên bàn chuyện đời tư, thậm chí còn đốt cả một đống lửa và nhảy múa vòng quanh nó trong khu vườn nhà mình khi một chủ biên của tờ báo loại đó bị kết án tù. Tên của kẻ đó không được nhắc đến, nhưng tôi và Stevenson đều mang trong lòng một mối hằn thù đã có từ rất lâu với hắn.

Những xấp đô-la ùn ùn đổ vào để đổi lấy tác phẩm của cậu, và tại dãy núi Adirondack, bên dòng sông đóng băng dưới bầu trời đầy sao đêm, cậu ấp ủ "một câu chuyện kéo dài qua nhiều năm tháng và xứ sở, về biển cả và đất liền, về sự dã man và nền văn minh." Cậu nhớ đến điều kỳ diệu của người da đỏ thuở xưa, trạng thái sinh tồn bị ngưng trệ của một đạo sĩ chôn vùi dưới lòng đất, nơi hạt ngô được gieo và mọc lên phía trên ngôi mộ của hắn. Cậu nghĩ về một ác nhân phải chịu đựng phương pháp này trên vùng đất băng giá của Canada. Thế nên, thứ thoạt nhìn có vẻ xa vời của một trí tưởng tượng kiệt quệ trong tác phẩm "Chủ nhân xứ Ballaltrae" thực chất lại mang bản chất cốt lõi của cuốn tiểu thuyết cay đắng ấy ngay từ phút ban đầu. Ý tưởng mới ấy khớp hoàn hảo với một câu chuyện từng được ấp ủ trên những hoang mạc Perthshire, xoay quanh những năm tháng đen tối đầy phiêu lưu của cuộc thoái vị phái Gia-cô-bít. Hoàng tử ẩn mình trong một tu viện ở Paris, hay lướt qua trong chốc lát tại đại lộ Mall, hoặc lênh đênh trên một con thuyền rách rưới đầy râu rậm ở Đức hoặc vùng Nết-đê-lân; trong khi đám bề tôi của cậu đang chiến đấu dưới màu áo quân đội Pháp, dưới quyền Montcalm hay Lally-Tolendal. Những kẻ từng xung trận sát cánh bên nhau tại Gledsmuir và Culloden, nay có thể chạm trán nhau như những kẻ thù trên đất Canada hay Ấn Độ. Bối cảnh từ năm 1750 đến 1765 có đủ chất liệu cho hàng tá tiểu thuyết, nhưng giờ đây ai còn đủ sức viết nên chúng nữa? Thế nhưng vị Chủ nhân ấy vẫn chưa bắt đầu những tội ác của mình. Con trai riêng của vợ Stevenson, Mr. Osbourne — lúc bấy giờ còn rất trẻ — tự mình viết cuốn "Quỹ hưu trí Finsbury; hay Trò chơi bịp bợm," và tôi từng được người ngưỡng mộ tận tụy của Stevenson là Mr. McClure thông báo thời điểm đó rằng cuốn sách đã được Mr. Osbourne hoàn thiện để đem đi ấn hành. Sau đó Stevenson cầm lấy bản thảo, và như lời Mr. Osbourne kể, "đã thổi hồn vào tác phẩm khiến nó sống dậy theo cách chưa từng có trước đó." Quả thực, văn phong của "Chiếc hộp nhầm lẫn" xuyên suốt chính là văn phong của Louis trong những vở kịch pha trộn nét lãng mạn như "Nghìn lẻ một đêm mới," một phong cách do chính tay ông sáng tạo nên.

Tôi hình như vẫn nhớ mình từng nhìn thấy bản thảo hoàn thiện, hoặc có lẽ là một bản in nháp của cuốn sách, và tôi chẳng mặn mà gì với nó lắm. Mr. Kipling khiến tôi có phần ngạc nhiên khi thấy nó cực kỳ buồn cười. Mr. Osbourne nói rằng câu chuyện "đến nay vẫn lưu giữ (theo tôi thấy) một cảm giác thất bại," và công chúng không mấy mặn mà với nó. Về phần mình, qua những lần đọc lại sau này, vở kịch nhỏ ấy đã khiến tôi cười đến phát cuồng trước những nỗi thống khổ của Mr. William Pitman, người thầy dạy vẽ hiền lành bị cuốn phăng vào những cuộc phiêu lưu xứng tầm với đại văn hào Fortuné du Boisgobey. Căn phòng nơi ông được miêu tả như một gã Broadwood người Mỹ, một kẻ quen thuộc với cuộc sống gia trưởng giản đơn, một sinh vật đầy những cảm xúc dữ dội; cùng với lão John bất tử trong vai trò Great Vance; và niềm vui bất tận ấy, người Chú Joseph, với cơn khát thông tin và tri thức phổ thông vĩnh cửu — những nhân vật ấy, sự "hỗn láo có học thức" này, chưa bao giờ ngừng mang lại tiếng cười. Chú Joseph không hề là một nhân vật biếm họa. Nhưng thế giới lại ưa chuộng những cuốn tiểu thuyết giật gân được viết với một sự nghiêm túc đúng mực; tóm lại, "Chiếc hộp nhầm lẫn" chỉ nhắm đến một lượng độc giả nhỏ bé nhưng vô cùng tận tụy.

Người ta thường hay hỏi những tác giả đồng tác giả rằng họ làm công việc đó như thế nào? Theo nguyên tắc chung, như một nhà văn cộng tác người Pháp từng nói, "sẽ luôn có một kẻ là nạn nhân, và kẻ đó chính là thiên tài." Điều này không hoàn toàn đúng, một cách rõ rệt, trong trường hợp của Alexandre Dumas, và nó cũng không đúng trong trường hợp của Stevenson. Theo nguyên tắc chung, một người làm việc còn người kia đứng nhìn, nhưng một lần nữa, đó không phải là cách mà Stevenson và Mr. Osbourne làm việc cùng nhau. Họ thảo luận kỹ lưỡng về cuốn sách trước, và những ý tưởng lóe lên trong sự va chạm của tư duy. Phương pháp này rất có thể sẽ mang lại kết quả vô ích, thậm chí có hại cho nhiều nhà văn; họ trở nên bối rối hơn là được trợ giúp. Sau hoặc trong quá trình trò chuyện (khi có đồng minh), hoặc sau khi suy ngẫm lúc tác chiến một mình, Stevenson thường viết ra một loạt tiêu đề các chương. Một trong số đó tôi còn nhớ là "Chủ nhân xứ Ballaltrae đến giải cứu," một tình tiết trong câu chuyện mà ông bắt đầu viết về những cuộc phiêu lưu mờ ám của Hoàng tử Charles trong giai đoạn 1749-1750. "Ballaltrae đến giải cứu" — nghe cái tựa thật đầy hứa hẹn, nhưng tôi chẳng biết ai là kẻ sẽ được vị Chủ nhân này cứu giúp nữa.

Sau khi danh sách các chương được hoàn tất, Mr. Osbourne thường viết bản thảo đầu tiên "để mở đường," rồi sau đó mỗi người tự viết và viết lại vô số lần. Văn phong, hiệu ứng chung được tạo ra, hoàn toàn là văn phong và hiệu ứng của Stevenson. "Ông thích tình đồng chí." Công sức bỏ ra cẩn trọng hơn rất nhiều so với một cuốn tiểu thuyết mà tôi và một người khác từng cùng nhau phạm phải lỗi lầm. Cộng sự của tôi từng miêu tả nhân vật Mr. Nicholas Wogan đang xoa tay sau khi một viên đạn tại Fontenoy (như lịch sử và tôi đã làm rõ rành rành) đã cướp đi của Mr. Wogan một bên tay. Chẳng hề có lỗi ngớ ngẩn nào như thế trong sử thi "Iliad," bất chấp vô số các cộng tác viên bị phát hiện bởi giới Phê bình Cấp cao.

Vào tháng 6 năm 1888, Stevenson giương buồm ra khơi hướng về vùng Thái Bình Dương để tìm kiếm sức khỏe, và lần theo bóng hình rực rỡ qua những hòn đảo và vùng biển cho đến khi ông dừng chân dựng tổ ấm cuối cùng tại Samoa. Đó là một chuyến hải trình ba năm trời lênh đênh giữa những "hòn đảo mùa hè của chốn địa đàng." Có lẽ chẳng có cuốn sách nào của Stevenson lại ít được độc giả ưa chuộng bằng tập ký sự về giông bão và tĩnh lặng, về những kẻ dạt vòm và các vị vương tử da nâu xứ Polynesia. Phong cảnh mang màu sắc quá ư ngoại lai đối với gu thưởng thức chung của đại chúng. Niềm vui và nỗi buồn của Stevenson là tìm thấy một xã hội "cũng trong tình trạng co giật và chuyển giao tương tự" như vùng Cao nguyên và Hải đảo sau năm 1745. Ông vẫn luôn bị ám ảnh, và kìm hãm sự nổi tiếng của mình, bởi Lịch sử. Ông muốn tìm hiểu về những chi tiết của phong tục dã man và tín điều mê tín, một sở thích cách xa một trời một vực so với sự phổ biến ngay cả ở những tầng lớp văn minh nhất, nơi Văn hóa dân gian (Folklore) là một danh từ gây khiếp sợ. Ông tìm thấy ở những thổ dân xứ sở này những mụ tiên nữ xứ Polynesia tai hại y hệt như những mụ trong truyện Glenfinlas mà Scott từng viết thành thơ ca. Ông tìm thấy một vị pháp sư thôi miên ông từ phía sau lưng, điều mà chưa ai ở quê nhà có thể làm được khi đối diện mặt. Ông trao đổi những câu chuyện với các thành viên thị tộc — chuyện Xéc-tốt đổi lấy chuyện Polynesia; chúng hầu như tương đồng về mặt tính cách và tình tiết. Ông đã tìm thấy, ở vùng Polynesia, lối thoát khỏi thực tại của chính chúng ta. Ông gặp gỡ một Nữ hoàng Polynesia — một Mary Stuart hoặc một Helen thành Troy đã xế bóng tuổi già. "Bà từng được truyền tay từ vị tù trưởng này sang vị tù trưởng khác; bà từng là nguyên nhân cho những cuộc chiến tranh giành và bị chiếm đoạt trong chiến trận"; một "Nữ hoàng của loài ăn thịt người, xăm trổ từ đầu đến chân." Giờ đây bà đã đặt chân đến vùng đồng bằng Elysian và một thời đại lặng gió, sống trong tôn giáo, như thể: "bà dành trọn quãng đời mình bên các nữ tu."

Bà không phải là một phụ nữ da trắng: không một ai trong số những con người lịch thiệp và tử tế này mang làn da trắng, hay bắt nhịp kịp thời đại. Ở Luân Đôn và New York, những nhà am tường không hề muốn nghe kể về họ qua những "Lức thư từ Nam Hải" của Stevenson. Stevenson "sưu tầm các bài hát và truyền thuyết": may mắn thay ông cũng miệt mài làm việc với "Chủ nhân xứ Ballaltrae," bất chấp những trận ốm hoành hành liên miên và vô số hiểm nguy trên biển. "Chủ nhân xứ Ballaltrae" được hoàn thành tại Honolulu; những chương cuối cùng là sản phẩm của một ngòi bút đã mỏi mệt.

Ông đã có một cuộc hẹn thề với một ác nhân vốn mang bản chất cốt lõi của cuốn sách, cùng một câu chuyện gớm ghiếc về lòng căm thù giữa những kẻ đồng huyết, được kể lại bởi một kẻ hèn nhát bẩm sinh. Mọi thứ đều chìm dưới bóng đen của giông bão và được soi rọi bởi những tia chớp. Một thoáng xuất hiện của Alan Breck, cùng những lời lảm nhảm của Hiệp sĩ Bourke, là những khoảng lặng cứu rỗi duy nhất. Nhưng bức tranh sinh hoạt được khắc họa rõ nét hệt như cách sinh hoạt trong các tác phẩm của Stevenson vẫn thường thế, ví dụ như lúc đồng tiền vàng bị ném xuyên qua khung cửa sổ kính màu, hay khi lão đầy tớ già cầm ngọn nến soi đường cho cuộc đấu gươm giữa hai anh em vốn là kẻ thù truyền kiếp; hoặc như trong những cảnh cuối cùng của cuộc lang thang tuyệt vọng giữa cái lạnh tuyết trắng Canada cùng đám sát nhân. Nhưng cuốn sách, như lời Sir Henry Yule từng nói, "u ám hệt như con đường dẫn đến Lucknow" — đúng như những gì nó được định hướng từ đầu.

Một chuyến hải trình mới vào năm sau đã cải thiện sức khỏe cho ông, đồng thời mang lại cho ông giai thoại về một bí ẩn hàng hải vốn là mầm mống khai sinh ra "Kẻ phá hoại tàu thuyền" (The Wrecker). Ông nhìn thấy Samoa, và mua đất ở đó — Vailima — chốn nghỉ ngơi cuối cùng và tuyệt vời nhất của ông; và tại đây, vào năm 1891, ông được đoàn tụ cùng người mẹ can trường của mình. Giờ đây ông đã là một chủ đất, một gia chủ trong dinh thự Abbotsford giản dị của riêng mình và là một "tù trưởng lớn" giữa lòng cộng đồng thổ dân, những kẻ đang bị xé nát bởi một vị vua thực quyền (de facto) và một vị vua bên kia đại dương, mang những cái tên vang dội Malietoa và Mataafa. Chính trị Samoa, những cuộc tranh giành giữa Đức, Anh và Mỹ, vô cùng rắc rối lắt léo: biên niên sử của chúng được ghi lại trong tác phẩm "Lời bạt cho Lịch sử" của ông. Những phỏng đoán của tôi về khía cạnh lãng mạn trong các mối giao dịch của ông với vị vua hợp hiến khá mơ hồ và chẳng đáng để ghi chép lại. "Cậu có thể tham gia vào một âm mưu mới mỗi ngày," một gã người Ireland từng hào hứng thốt lên như thế, nhưng những âm mưu trong tiểu thuyết bao giờ cũng hay ho hơn ngoài đời thực; và Stevenson chẳng hề mang bất kỳ tham vọng cá nhân nào, hơn nữa, ông sở hữu lượng trí khôn đời thường ngang ngửa với những gì mà Shelley từng thể hiện trong một số sự kiện cuối đời của ông. Ông quay trở lại với tác phẩm "Kẻ phá hoại tàu thuyền" hãy còn dang dở và hoàn thành nó.

Khi câu chuyện bắt đầu xuất hiện trên "Tạp chí Scribner," nó trông tràn đầy sức sống và hứa hẹn. Những cảnh mở đầu tại vùng Thái Bình Dương tựa như thiên đường, theo lời tác giả, đối với những cư dân sống ở Brixton, hay những vùng ngoại ô u tối khác của Luân Đôn. Ngôi trường tài chính nơi Loudon Dodd được giáo dục qua những cú sốt chứng khoán nghe có vẻ ít thuyết phục hơn bất kỳ giấc mơ thiên đường nào, nhưng cũng chẳng kém phần thú vị. Trở về ngôi nhà ở Edinburgh, cùng với vị sư phụ xứ Xéc-tốt chuyên xây nhà cẩu thả và làm "chân bệ cột," bầu không khí mang đậm chất Xéc-tốt thực thụ, trà bánh đủ kiểu, trong khi những hồi ức về Paris và Fontainebleau, cùng sự huy hoàng và bi lụy của "nhà điêu khắc trẻ người Mỹ gốc Paris" lại hoàn toàn mới mẻ đối với thế giới, dẫu một vài giai thoại đã quen thuộc với những bạn bè thân thiết của Stevenson. Mr. James Pinkerton là một sáng tạo đáng khen ngợi, với lòng trung thành, sự ngây thơ, sự thiếu hụt kiến thức hoàn toàn cùng gu thẩm mỹ con số không, cùng những cú bứt phá suýt chạm trần ranh giới của sự liêm chính thương mại. Tinh thần hối hả được hiện thân trong một con người ngây thơ theo những cách khác nhau, những lý tưởng chớp nhoát từ chúa mới biết là thứ tác phẩm Mỹ nào dành cho giới trẻ, cùng lòng yêu nước đầy cảm hứng, tình cảm nhiệt thành đến mức ngớ ngẩn, đã biến Pinkerton thời trẻ thành một nhân vật vừa độc đáo vừa mang tính giải trí cao.

Buổi đấu giá xác con tàu đắm, vốn theo thỏa thuận sẽ là món mồi ngon của Pinkerton, sự chống đối bí ẩn của kẻ trả giá khác, kẻ quyết tâm giành giật cho bằng được một món đồ thoạt nhìn vô giá trị, kịch tính chẳng kém gì buổi đấu giá chiếc áo khoác lông trong "Tội ác nhà hát Opera" của Boisgobey. Nhưng độc giả thì thừa biết lý do tại sao chiếc áo khoác lông ấy lại được thèm khát đến thế, trong khi tôi nhớ mình từng phát rồ vì sự tò mò về giá trị của xác tàu đắm đến mức phải viết thư cho Louis, nài nỉ được hé lộ bí mật. Cậu nhất quyết không chịu tiết lộ, và khi chuyến hải trình ra đảo cùng sự phấn khích của việc đập nát xác tàu qua đi — khi bí mật được vén màn — thì nó chẳng hề dễ chịu hay hợp lý chút nào. Việc một nhà am tường nghệ thuật vẽ màu nước người Anh hiền lành lại nhúng tay vào một vụ thảm sát những con người bị bắn không thương tiếc bằng những khẩu súng lục rẻ tiền, là một ví dụ về "sự bất khả thi có tính khả thi," và nó gây tổn hại cho niềm tin nhiều hơn cả màn biến hóa của Dr. Jekyll. Khi tôi nhẹ nhàng đưa ra lời chỉ trích này, tôi ngay lập tức nhận được phản hồi qua đường bưu điện từ một kẻ thường ngày lười biếng chẳng kém gì Wordsworth, rằng tôi chỉ là một gã rúó nhà chẳng biết gì về thế giới, và về cuộc sống đích thực của những gã đàn ông máu nóng trên những vùng biển khơi. Điều đó hoàn toàn chính xác, nhưng nhà am tường vẽ màu nước kia cũng vốn là một sinh vật hiền lành tốt bụng. "Tôi sẽ làm gì với đám thủy thủ vốn là những nhân chứng đầy tai họa và bị tàn sát ấy?" Tôi sẽ bỏ mặc họ trên đảo hoang.

"Bờ biển Falesá" là một sự bộc lộ về cuộc sống và con người đầy xa lạ, và người ta đâm ra quyến luyến lấy cô tiểu thư da nâu nhỏ bé. Lẽ ra nơi đó phải có "một yếu tố siêu nhiên," có lẽ còn hay hơn cả mưu mẹo treo những cây đàn gió Æolian trong lùm cây. "Tôi đã nắm bắt được mùi vị và diện mạo của sự việc khá nhiều rồi," cậu từng nói, và cậu đã nắm bắt được cả văn phong của gã người narrator người Anh xù xì, kẻ từng tuyên bố với nhà truyền giáo rằng, "những gì anh gọi là tội nhân, tôi gọi là một gã quét rác," nhưng đã kịp thức tỉnh hối cải trước khi quá muộn.

Một khoảng thời gian với vô số dự án nối tiếp theo sau; một dự án mang tên "Thiếu gia hiệp sĩ" có mầm mống từ "Bức thư của Henry Goring" (1749-1750), thứ mà tôi từng mang đến giới thiệu cho cậu, lúc bấy giờ chưa hề hay biết rằng nó thực chất chỉ là một cuốn tiểu thuyết tình cảm của nữ văn sĩ sung sức Eliza Heywood. Chính trong câu chuyện này, Chủ nhân xứ Ballaltrae sẽ xuất hiện để giải cứu, và tôi nghĩ rằng một tên sát thủ người Xéc-tốt (kẻ ẩn mình mờ ám trong lịch sử thực tế) cùng Mandrin, tên cướp khét tiếng người Pháp, sẽ xuất hiện, nhưng rốt cuộc chỉ có một chương được xuất bản lẫn giữa các mảnh vỡ khác. Như thực tế hiển hiện, đôi mắt của Hoàng tử Charles lúc thì xanh lúc thì nâu; màu nâu mới là màu sắc thực sự của chúng — chúng trông hệt như đôi mắt của chính Stevenson.

May thay, dự án "Thiếu gia" đã bị gác lại để nhường chỗ cho phần tiếp theo của "Bị bắt cóc," một phần hậu truyện hay không kém, hoặc — nhờ hai nữ anh hùng Catriona và Barbara Grant — thậm chí còn xuất sắc hơn cả bản gốc. Nghĩ đến nó là lại muốn với tay nhấc nó ra khỏi kệ sách và đọc lại từ đầu. Mọi thứ đều tuyệt vời, từ những phân cảnh Alan ẩn nấp dưới đống cỏ khô (lấy cảm hứng từ cuộc phiêu lưu của Hiệp sĩ Johnstone sau trận Culloden) cho đến lần gặp gỡ đầu tiên với người con gái ưu tú của dòng tộc Clan Alpine và của James Mor trở đi.

Stevenson từng chuốc lấy vô số sự căm ghét từ đám người vùng Cao nguyên nóng nảy vì nhân vật kẻ tiểu nhân Chủ nhân xứ Lovat của ông. Cho đến nay, chẳng có lý do gì để cho rằng Simon là một tên tiểu nhân cả, nhưng với tư cách là một nhân vật trong tiểu thuyết, hắn được khắc họa vô cùng cứng cáp và sắc sảo. Màn đấu gươm bất thành của Balfour với vị Thiếu úy vùng Cao nguyên — kẻ mang lòng tôn kính tột độ dành cho "Palfour" — thể hiện đúng phong cách đỉnh cao của tác giả, hệt như những ngày tháng bị giam cầm trong "nơi chốn quái gở mang tên Bass," và ông hoàn toàn có quyền tự hào về câu chuyện ma thuật xứ Tod Lapraik. Thái độ hung hăng dựng ngược của Alan Breck và James Mor (một người con trai rất đỗi hào hiệp nhưng vô cùng bất hạnh của Rob Roy) trông có vẻ là một bức tranh chính xác. Quả thực, James Mor đã được phác họa một cách chuẩn xác, có lẽ dựa trên những bức thư của ông ta được xuất bản trong cuốn "Rob Roy" của Scott. Dường như Stevenson chưa từng nhìn thấy một lượng lớn những bức thư mang vỏ bọc gián điệp của James (một tên gián điệp có vẻ như đang cẩn thận lừa bịp các ông chủ của mình) vốn nằm trong các bản thảo Newcastle tại Bảo tàng Anh quốc. Nhưng nhân vật James trong những bức thư đó chính là James của "Catriona." Những phân cảnh tranh biện với các luật sư của James ở Glens, tại Inveraray, đọc lên cứ ngốc nghếch y như thể chúng được ghi chép lại bằng tốc ký ngay tại thời điểm đó. Bản thân David, tất nhiên, vẫn là một tên đạo đức giả vùng Đất Thấp y như mục đích ban đầu của hắn, nhưng Catriona, cuối cùng, cũng là một nữ anh hùng đầy cảm xúc, dẫu Stevenson lại có phần ưu ái dành cho tiểu thư xinh đẹp Miss Grant hơn, và đã hoàn toàn vượt qua thử thách khi làm cho chúng ta cảm nhận được vẻ đẹp của nàng. Nàng Công chúa trong "Hoàng tử Otto" chỉ là một cái bóng mờ nhạt nếu đặt lên bàn cân so sánh với Miss Grant, và cuối cùng Stevenson cũng thuyết phục được phần lớn độc giả rằng nếu ông bỏ qua yếu tố tình cảm nữ nhi, thì đó không phải vì sự bất tài — dẫu có thể là do tính rụt rè.

Vào thời điểm này, chúng tôi thường xuyên nhận được thư từ của ông; ông gửi cho tôi cuốn "Vận may xứ Apemama," thứ mà ông đã mua lại một cách bất kính từ tay chủ nhân của nó. Chiếc bùa hộ mệnh này, thứ bảo vật thiêng liêng của hòn đảo, có một điểm vô cùng đặc biệt — một chiếc vỏ sò rất đỗi bình thường nằm trong một chiếc hộp hoàn toàn mới do người bản địa làm ra. Tại sao nó lại được coi là "bùa phép lớn" và bị sùng bái một cách ngu muội như vậy, thì một học giả da trắng nghiên cứu về ma thuật và tôn giáo chẳng tài nào hiểu nổi. Dẫu vậy, nó vẫn là Vận may của hòn đảo, và khi nó vượt biển đến châu Âu, một trận dịch sởi đã giáng xuống cộng đồng người bản địa. Chẳng có mối liên hệ nhân quả rõ ràng nào ở đây cả.

Những bức thư Stevenson gửi cho tôi đơn thuần chỉ là những mẩu ghi chú giống như thể chúng ta đang sinh sống cùng trong bán kính bốn dặm; thường là những ghi chú về những cuốn sách ông đang cần, luôn được làm bừng sáng bởi một câu nói đùa cợt cùng cách sử dụng tiếng lóng độc đáo. Thỉnh thoảng lại có cả thơ ca. Một bài viết về một nữ quý tộc:

"Kẻ cứ lăng xăng, lăng xăng, lăng xăng vui vẻ."

Bài khác lại có điệp khúc:

"Những đồng tiền vàng cướp từ các đảo

Chính là đô-la của xứ Peru."

Một bài thơ dài đầy sống động viết về người anh hùng Achae trong một cuốn tiểu thuyết giả tưởng do Mr. Rider Haggard và tôi chắp bút: chàng trai xứ Ithaca, kẻ chinh phạt thành trì. Stevenson đã thốt lên:

"Gã quỷ sứ khôn lỏi xứ nào,

Từ Homer sang Haggard lao đao,

Mày bước qua bao nhiêu nẻo hiểm,

Hỡi Haggard và Lang xảo quyệt sao."

Đọc giả của những trang thư từ đều biết rõ ông là một người viết thư xuất sắc đến nhường nào, và lượng thư từ ấy khổng lồ ra sao nếu xét đến khối lượng công việc và tình trạng sức khỏe của ông! Thường thì chúng rất tinh nghịch, thường thì chúng vô cùng nghiêm túc, nhưng ngoại trừ một số bức thư từ thời kỳ học việc, chúng chưa bao giờ được viết ra với tâm thế rằng ông đang nhắm tới nhà xuất bản hay biên tập viên. Những ví dụ điển hình chính là các bức thư gửi cho một nhà phê bình — người, khi phê bình ông mà chẳng hề quen biết, đã viết như thể ông hoặc là một kẻ lạc quan thể thao vô cảm, hoặc là một bệnh nhân ưa làm dáng. "Thực tế là, dù có ý thức hay không, anh vẫn hoài nghi sự trung thực của tôi... Bất kỳ người dũng cảm nào cũng có thể vạch ra một cuộc đời mang lại hạnh phúc cho chính mình, và qua đó, mang lại điều tốt lành cho những kẻ xung quanh. Và nếu anh ta thất bại, tại sao tôi phải nghe tiếng khóc than của hắn?" Tại sao lại thế chứ? Hãy nghĩ đến Mr. Carlyle mà xem! "Ta rên rỉ to, hay ta rên rỉ nhỏ hỡi Wackford?" Mr. Squeers từng hỏi thế. Mr. Carlyle rên rỉ rất to, đôi khi với những lý do hoàn toàn chính đáng. Còn Stevenson thì chẳng hề rên rỉ lấy một tiếng. Nếu ông đang làm dáng, nếu sự im lặng của ông là một màn kịch, thì đó là một màn kịch mang tính anh hùng. Nhưng tinh thần trí tuệ sảng khoái của ông gần như là thứ không gì đánh gục nổi. Nếu cầm ngòi bút trên tay, con linh hồn tinh quái (follet) của Molière sẽ dẫn dắt ngòi bút ấy. Mr. Thomas Emmett, tay đánh bóng cricket nổi tiếng người Yorkshire, từng thốt lên những lời vàng ngọc: "Tôi luôn cảm thấy hạnh phúc miễn là tôi còn đang ném bóng." Còn Stevenson, tôi nghĩ, luôn cảm thấy hạnh phúc gần như mọi lúc khi ông đang viết, khi công cụ nghệ thuật nằm gọn trong những ngón tay ông.

Hãy nhìn vào vẻ ủ dột có tính toán và tự ý thức; sự cố tình làm trầm trọng hóa mọi thứ (vốn dĩ bản thân chúng đã tồi tệ lắm rồi, tôi phải thừa nhận) — những đặc điểm đánh dấu các tiểu thuyết của những nhà văn hiện đại nổi tiếng, những kẻ phất lên nhờ chủ nghĩa bi quan giá rẻ và mang danh hiệu là những Nhà tâm lý học! Ồ hớ, hỡi các Nhà tâm lý học! Có ai cho rằng Stevenson không thể nhúng ngòi bút của mình vào vũng bùn dơ dáy, sự u ám, tâm lý học, cùng "những sự đối lập của khoa học bị gọi sai tên," như lời tiên tri đầy hình tượng của Thánh Phao-lô? "Sự xấu xí chỉ là văn xuôi của nỗi kinh hoàng," ông từng nói. "Chính khi bạn không đủ tài năng để viết 'Macbeth' thì bạn mới viết 'Thérèse Raquin' ... Dù ở bất kỳ hoàn cảnh nào, dưới bất kỳ trào lưu nào, vĩ nhân vẫn luôn tạo ra cái đẹp, sự kinh hoàng và tiếng cười, còn kẻ tiểu nhân thì sản sinh ra——" Chúng ta thừa biết những gì hắn sản sinh ra, và dẫu những cuốn sách của kẻ tiểu nhân ấy có được tung hô như thể hắn là một Sophocles thời hiện đại, thì bản thân hắn cùng tác phẩm của hắn vẫn là một sự chán ngắt đến cùng cực khi nghĩ tới.

Dẫu vậy, tôi tin rằng những kẻ tiểu nhân u sầu ấy vẫn rất hạnh phúc; họ đang tận hưởng chính mình trong lúc viết lách, trong lúc cố gắng làm cho công chúng cảm thấy khốn khổ một cách thoải mái. Nếu những tác giả ấy cởi mở được như Stevenson, họ sẽ thừa nhận rằng họ tận hưởng "những ngày tháng hoang tàn vui tươi" của mình, và rằng thế giới này rốt cuộc cũng chẳng phải là một nơi tồi tệ đến thế đối với họ. Nhưng có lẽ trước khi sự thật này có thể được chấp nhận và thú nhận bởi những bậc thầy thực hành chủ nghĩa bi quan ấy, một tia sáng hài hước phải lóe lên trong thế giới u tối của họ — và điều đó thì quá xa vời để có thể cầu nguyện. Có một câu gánh nặng trong một khúc ca Xéc-tốt, có lẽ đã từng vang lên bên tai Louis khi cuộc đời rơi vào khoảnh khắc tăm tối nhất:

"Và nếu tim ta không thanh thản, chắc ta đã chết từ lâu!"

Hoàn thành xong tác phẩm "Catriona" vào khoảng độ tuổi mà Scott từng viết cuốn tiểu thuyết đầu tay của mình, "Waverley," Stevenson lại nghĩ về "Weir of Hermiston" ("Tôi nghĩ đến Mr. Pickwick," Dickens từng nói với sự giản dị đáng ngưỡng mộ), và lao đầu vào công việc một cách cuồng nhiệt, vốn là thói quen của ông mỗi khi một chủ đề vĩ đại lóe lên trong tâm trí. Nhưng chẳng bao lâu sau, như thường lệ, cơn lạnh lùng ập đến; nguồn cảm hứng của ông vốn mang tính ngắt quãng vì một lý do nào đó chưa được tìm ra, dù là thể chất hay tâm lý. Có lẽ ông đã lường trước được khó khăn thực tế nảy sinh từ ý tưởng ban đầu của mình: rằng vị Phụ thân tàn nhẫn theo luật La Mã lại ngồi trên ghế phán xử của cơ quan tư pháp Scotland (Themis) để xét xử chính con trai mình trong một vụ án tử hình. Điều đó sẽ không bao giờ được phép xảy ra ở Scotland, ngay cả khi "Hội đồng Mười lăm" lần đầu tiên được thành lập thành một Tòa án. Nếu những cảm xúc nhân đạo không lên tiếng ngăn cấm, thì hiển nhiên một thẩm phán người Scotland nào (họ đâu phải là "những kẻ vô ơn vô lại không gia đình") lại cho phép con trai mình bị kết án có tội. Khả năng cao là tình huống đầy ức chế ấy đã hiện lên trong đầu Stevenson. Ông gác lại vị thẩm phán treo cổ trong chốc lát, và bắt đầu viết "St. Ives" như một truyện ngắn. Chính vào lúc ấy, vào đầu năm 1893, giữa một trận ho ra máu kinh hoàng, Stevenson đã đọc cho cô con gái riêng của vợ chép lại câu chuyện của mình, bằng những ngón tay, theo bảng chữ cái ra hiệu dành cho người câm. Có lẽ kỳ tích này cũng vĩ đại ngang ngửa với việc Scott đọc cho Will Laidlaw chép cuốn "Cô dâu xứ Lammermoor" trong cơn đau đớn quằn quại (in tormentis).

Chúng ta thấy bệnh tật bám riết lấy Stevenson như hình với bóng ngay cả tại Samoa, nơi sức khỏe của ông đã cải thiện một cách đáng kinh ngạc, cho phép ông thực hiện những hoạt động phi thường. Sau chuyến viếng thăm Sydney, ông quay trở lại với "Thủy triều rút" (The Ebb-Tide) — tác phẩm viết chung với Mr. Osbourne, người mà bản thảo những chương đầu tiên đã được ông nhiệt liệt tán dương. Đây không phải là một trong những thành công vang dội nhất của ông. Ngòi bút của ông đẫm trong sự u ám đạo đức, nhưng ngay cả với gã vô lại người Cockney đáng ghét Huish, sự khoan dung mang tinh thần Shakespeare của ông vẫn ban phát cho y đức tính kiên cường bất khuất. Ông không thể kìm lòng được việc nhồi nhét vào cuốn sách nguồn sinh lực dồi dào cùng khả năng quan sát tinh tế đối với các hòn đảo và đám dạt vòm. Tác phẩm ấy, nếu dùng một từ lóng đã lỗi thời, chính là vécu (đã trải nghiệm thực tế). Vẫn còn đó những dự án khác, rất nhiều trong số đó, từng lóe lên rực rỡ sắc hồng rồi phai nhạt vào màu xám bạc; cùng với đó là lượng thư từ phong phú dồi dào được ghi mốc từ Vailima. Chắc hẳn bạn bè của ông, khi nghe tin về sức khỏe tốt của ông thỉnh thoảng qua loa, đã vô cùng hy vọng được nhìn thấy lại gương mặt ông; tiếng chim cu gáy trên những ngọn đồi quê hương đang cất lời gọi vĩnh cửu: Hãy quay về! Hãy quay về!

Stevenson, bản thân là một người có thể sống thỏa nguyện với rất ít của cải, lại là một con người hào phóng nhất, rộng lượng và vui tươi nhất trong việc cho đi; và dù là đối với người Samoa trong những thời buổi khốn khó, hay những kẻ khác tìm đến sự giúp đỡ của ông, hầu bao của ông chưa bao giờ khép lại, trong khi sự hiếu khách của ông chẳng khác nào Sir Walter. Có lẽ, trong những giờ phút thành công rực rỡ nhất của mình, ông chưa từng lọt vào danh sách "những tác giả có sách bán chạy nhất." Nhưng mọi lo lắng tài chính từng vây hãm ông đã được xoa dịu, và trái tim ông được nâng đỡ mạnh mẽ nhờ thành công của bộ "Phiên bản Edinburgh" tuyệt đẹp cho các tác phẩm của ông — một ý tưởng được kiến tạo và thực hiện bởi năng lượng của người bạn cũ thuở ở Edinburgh, Mr. Charles Baxter.

Tác phẩm cuối cùng của ông là "Weir of Hermiston"; sự trọn vẹn của thiên tài rực sáng trong từng trang giấy. Chính bản thân ông cũng nghĩ rằng đây là tác phẩm hay nhất của mình; và xét theo phần bản thảo dở dang đồ sộ còn sót lại, ông đã hoàn toàn đúng đắn. Chẳng có chút non nớt nào, chẳng có chút gì mang hơi hướng tuổi trẻ ở đây; trong câu chuyện của mình, ông đang tiến đến một điểm nút định mệnh của niềm đam mê và thảm họa; các nhân vật của ông, đặc biệt là người phụ nữ lớn tuổi, người vú em, hoàn toàn mang tính con người, không hề vương vấn chút tính khí thất thường nào; tất cả bọn họ đều sống những cuộc đời riêng biệt trong ký ức chúng ta. Rồi đoạn kết ập đến. Một khoảnh khắc ý thức mơ hồ — để rồi chìm vào vô thức và cái chết. Vài tháng trước đó, ông từng viết cho tôi một bức thư đẫm đầy những lo âu về số phận của Scott và Swift; dù được cảnh báo bởi một trải nghiệm cảnh tỉnh nào đó, hay chỉ đơn thuần là ông tình cờ suy ngẫm về hai vĩ nhân từng sống thọ hơn cả hào quang của chính mình. Đối với ông, cái chết đến gần như một người bạn khi phong độ của ông vẫn đang ở đỉnh cao viên mãn; chẳng hề có chút yếu đuối hay tàn tạ nào, và ông được tiễn đưa trong nỗi tiếc thương vô hạn tựa như một vị vua bởi những người dân Samoa, bởi gia đình, bởi tất cả những ai từng quen biết ông, và bởi hàng ngàn hàng vạn con người chưa từng một lần diện kiến dung nhan. Nỗi tiếc thương bao trùm quê hương Scotland (nơi chúng tôi vẫn nuôi hy vọng mong manh rằng tin dữ ấy là sai sự thật), nước Anh, châu Âu, châu Mỹ, Úc châu và các hải đảo. Con người từng là "một nhà văn vô cùng thân thiện" ấy, kẻ từng tạo ra cho chúng ta biết bao nhiêu người bạn qua các nhân vật của ông, đã tự thiết lập cho mình nhiều bạn bè hơn, những người bạn ngày càng đa dạng về độ tuổi, chủng tộc, gu thẩm mỹ, tính cách và tâm tính, hơn bất kỳ nhà văn Anh quốc nào kể từ thời Dickens. Ông bị cướp đi khỏi chúng ta khi tuổi đời chưa trọn; niềm hy vọng mãnh liệt của chúng ta vào những món quà tương lai từ thiên tài của ông đã tan vỡ, và nỗi đau ấy không hề giống với sự ra đi bình yên trong tuổi già sức yếu, sự khôn ngoan và vinh quang trọn vẹn của một bậc bất tử như Tennyson.

Bất kỳ nỗ lực nào của một người cùng thời nhằm "định vị" Stevenson, nhằm xếp ông vào "hạng mục" nào trong văn học Anh, đều sẽ là một sự ngớ ngẩn. Tương lai sẽ tự đưa ra phán xét của riêng mình, và nếu chúng ta có thể đánh giá gu thẩm mỹ của tương lai qua hiện tại, thì công chúng đọc sách sẽ chẳng mấy khi nhìn lại những ấn phẩm mới nhất ngay trong thời đại của họ. Nhưng những bậc am tường (les délicats) sẽ nhìn lại Stevenson hệt như cách họ nhìn lại Fielding hiện nay — người, theo suy nghĩ đơn giản của tôi, vẫn giữ vững ngôi vị không có đối thủ với tư cách là một tiểu thuyết gia; và hệt như cách họ hướng về Lamb và Hazlitt với tư cách là những nhà tiểu luận. Tất nhiên, nhà thơ ở đỉnh cao phong độ sẽ là bất tử — thời gian chẳng thể làm phai mờ Beowulf, hay những thi sĩ vô danh thế kỷ thứ mười bốn, hay Chaucer, hay Spenser, và cũng thế với những người còn lại, la mort n'y mord (cái chết chẳng thể chạm đến). Nhưng chính với tư cách là một nhà văn viết văn xuôi, Stevenson mới là người phải được tưởng nhớ. Nếu ông không phải là bậc thầy tiểu luận Anh quốc của nửa cuối thế kỷ XIX, thì tôi thực sự chẳng thể tưởng tượng ra cái tên nào khác xứng đáng hơn để thay thế. Sự sống động, sinh khí, những suy ngẫm độc đáo về cuộc đời, cùng văn phong cá nhân đầy mê hoặc đã khẳng định chiếc vương miện thuộc về ông. Có lẽ chẳng ai xếp ông ngồi ngang hàng với Lamb, và ông cũng chẳng mộng mơ sánh ngang danh tiếng với Hazlitt, trong khi tôi cho rằng ông mang tính đồng cảm phổ quát hơn Mr. Pater — người sở hữu một vị trí biệt lập, một lãnh địa hoàn toàn thuộc về riêng ông. Khi chúng ta nghĩ về Stevenson với tư cách là một tiểu thuyết gia, có một điểm trừ nổi cộm thế này, đó là ông chưa từng viết một cuốn tiểu thuyết nào xoay quanh các nhân vật và bối cảnh thuộc dòng chảy chính của cuộc đời đương thời với chính ông. Do đó, ông không cạnh tranh với Thackeray và Dickens, Mr. Hardy và Mr. Meredith, nhưng Scott cũng chẳng phải là đối thủ cạnh tranh nào cả.

"Giếng St. Ronan" là cuốn tiểu thuyết duy nhất của Scott đề cập chính xác đến cuộc đời đương thời, và "Giếng St. Ronan" lại giống như một khúc sông tù đọng; câu chuyện về một khu nghỉ dưỡng suối nước khoáng đương thời hẻo lánh, về những tiểu điền chủ địa phương, cùng một thảm kịch bị bóp méo để chiều lòng James Ballantyne. Scott không thường xuyên mạo hiểm bước ra khỏi những âm vang cuối cùng của "tiếng kèn túi tấu khúc cho hoàng tử Charlie," và dẫu hiểu biết của ông về cuộc đời đương thời rộng lớn hơn Stevenson vô vàn, chúng ta vẫn thấy rất nhiều lý do chính đáng cho việc ông kiềm chế không sử dụng vốn hiểu biết ấy. Ví dụ, hiển nhiên là ông không thể cố gắng viết một tác phẩm lãng mạn về Cuộc chiến trên Bán đảo, hay về cuộc sống ở Luân Đôn, chẳng hạn thế, trong khi Wellington đang giữ vững phòng tuyến Torres Vedras. Ngay cả trong số những dự án bị Stevenson bỏ dở, tôi nghĩ, cũng chẳng có lấy một dự án nào đả động đến giới thượng lưu Anh trong những năm thập niên '80. Tình trạng sức khỏe cùng lối sống lang thang đã áp đặt lên ông những giới hạn mà gu thẩm mỹ của ông không hề chống lại, bởi gu thẩm mỹ ấy dẫn dắt ông về với quá khứ, và đến với những cuộc phiêu lưu trong một hiện tại không mang tính Anh quốc, mà mang sắc màu ngoại lai. Ông không cùng chung một chiến tuyến, có thể nói vậy, với Richardson và Fielding, Dickens và Thackeray, Mr. Hardy và Mr. Meredith; và chiến tuyến của họ, thế giới sống động vĩ đại của thời đại họ, chính là thứ mà độc giả đại chúng muốn các tiểu thuyết gia khai thác theo cách tốt nhất có thể.

Shakespeare, dĩ nhiên, cũng chẳng viết vở kịch nào về thời đại Elizabeth ở nước Anh; chúng ta phải tìm đến Heywood và Ben Jonson để thưởng thức kịch nghệ về thế giới đương thời của ông. Vô số hoàn cảnh đã khiến Stevenson, khi ở đỉnh cao phong độ, trở thành một tiểu thuyết gia lịch sử, và ông chính là tiểu thuyết gia lịch sử xuất sắc nhất mà chúng ta có được kể từ thời Scott và Thackeray.

Cộng thêm tất cả những điều này, đó là sự nổi bật đáng chú ý của ông trong các truyện ngắn; trong các bài tiểu luận, dù viết về đời sống hay văn chương, vô cùng đa dạng và độc đáo, tao nhã và mạnh mẽ; hãy cộng thêm cả những ảo ảnh trong các ngụ ngôn của ông, và ghi nhớ rằng hầu như mọi thứ ông làm đều xuất sắc — thiết nghĩ, chúng ta phải trao cho Stevenson một vị trí vô cùng cao quý trong nền văn học thế kỷ của ông.

Cho đến nay tôi chưa hề đả động gì đến thơ ca của ông, và tôi không nghĩ rằng nếu chỉ viết riêng thơ ca, vị trí của ông sẽ trở nên quá đỗi lừng lẫy. Tập "Khu vườn thơ của trẻ thơ" của ông là một kiệt tác nhỏ trong một thể loại do chính ông sáng tạo nên. Những vần thơ viết bằng tiếng Xéc-tốt của ông tràn ngập sự hài hước, và ông hoàn toàn nắm vững thứ tiếng Anh cổ miền Bắc vùng Đất Thấp. Những sáng tác thơ ca mang tính nghiêm túc hơn của ông thường chứa đựng những ý tưởng cùng sự biểu đạt tâm trạng mà tôi nghĩ ông đã xử lý tốt hơn trong văn xuôi của mình. Ngay cả câu chuyện "Ticonderoga" tôi vẫn thích được đọc nó qua ngòi bút văn xuôi của ông hơn là dưới hình thức thơ ballad. Có lẽ tôi có phần thiên kiến đôi chút bởi sự bướng bỉnh của ông khi giao vai người anh hùng hào hiệp cho một thành viên tộc Cameron; giữ trọn lời hứa, bất chấp khao khát trả thù cho người anh em, cùng lời cảnh báo được lặp đi lặp lại ba lần của người đã khuất. Không phải tôi tiếc nuối bất kỳ vinh quang nào dành cho những người con của Lochiel, một thị tộc, theo đánh giá của Tướng Wolfe, là dũng cảm nhất trong những kẻ dũng cảm, một thị tộc mang lòng trung thành kiên định và vô hạn. Nhưng ngay trong phần chú thích của Stevenson dành cho bài thơ của mình, nhân vật anh hùng tộc Cameron lại "thề trên thanh kiếm của mình và ngọn Ben Cruachan," trong khi "Cruachan" lại là khẩu hiệu chiến trận của nhà Campbell. Thực tế rành rành là, người anh hùng ấy thực chất là một Campbell thuộc xứ Inverawe. Stevenson từng tuyên bố: "Giữa cái tên Cameron và cái tên Campbell, Nàng Thơ sẽ chẳng bao giờ phải do dự." Một cái tên mang ý nghĩa "Miệng méo," cái tên còn lại mang ý nghĩa "Mũi khoằm"; xét cho cùng, lựa chọn của Nàng Thơ thật quá nghèo nàn! Nhưng câu chuyện ấy là câu chuyện về nhà Campbell, về Clan Diarmaid, và Nàng Thơ buộc phải tuân thủ sự thật lịch sử.

Bài tiểu luận này không được phép khép lại bằng một sự bất đồng quan điểm xung quanh các sự kiện lịch sử — một nốt trầm lạc điệu.

Vẫn còn đó rất nhiều điểm trong tính cách và quan điểm của Stevenson mà tôi chưa hề chạm đến; chẳng hạn như quan điểm tôn giáo của ông. Ông chưa bao giờ đả động đến chủ đề tôn giáo khi có mặt tôi; chính những trang viết được in thành sách mới là nơi độc giả phải tìm đến, và họ không thể không nhận ra rằng Stevenson sở hữu một bản chất vô cùng sùng đạo. Gắn liền với đức tin của ông, dù tín điều của nó có là gì đi nữa, chính là một lương tâm hoạt động đầy khắc khoải; ý thức trách nhiệm của ông. Điều này dường như đã định hướng cho cuộc đời ông; và trên thực tế cũng chính là ý thức danh dự của ông. Lương tâm, theo quan điểm của tôi, chính là, mượn một cụm từ của Aristotle, bổn phận "khoác trên mình một lớp sương mai."

Những độc giả đọc Thư từ của ông, cùng cuốn Tiểu sử do người họ hàng Mr. Balfour biên soạn; những ai đọc các bài tiểu luận và tiểu thuyết của ông, chắc chắn sẽ thấy rằng ông cực kỳ quan tâm đến những tình huống trắc nết lương tâm; về con đường đúng đắn cần phải chèo lái khi đối mặt với một sự xung đột hiển nhiên giữa các bổn phận. Cho rằng lý thuyết về con đường đúng đắn của ông, trong một tình huống giả định, luôn trùng khớp với lý thuyết của chính tôi, thì hóa ra tôi đang lạm dụng lòng tin của độc giả. Giống như nhận định của Preston-grange: "Tôi sẽ chẳng bao giờ gánh vác lương tâm thay cho cậu David; và nếu cậu có thể quẳng một phần trong số đó (trên đường đi qua) xuống một bãi lầy rêu phong, cậu sẽ thấy mình cỡi ngựa nhẹ nhàng hơn rất nhiều," và có lẽ, không phải lúc nào cũng di chuyển sai hướng. Có một tình huống trắc nết lương tâm trong cuốn "Kẻ phá hoại tàu thuyền," đại loại là về vấn đề buôn lậu thuốc phiện, cùng lương tâm của Mr. Loudon Dodd (một nhân vật mang đậm chất Balfour), thứ mà tôi từng nghiền ngẫm dưới sự hỗ trợ của các nhà đạo đức học khác trong suốt một ngày hè. Chúng tôi chưa bao giờ có thể đồng thuận xem tình huống ấy thực sự là gì, đâu mới là vấn đề luân lý cốt lõi.

Môn đạo đức học ứng dụng (casuistry) có lẽ không phải là thế mạnh của tôi. Tôi từng thấy mình đứng giữa những nhân vật có thẩm quyền không kém gì một Vị Đại Chưởng ấn Anh quốc và một vị Tu sĩ Dòng Tên thông thái, cả hai người mà tôi từng nghĩ chắc chắn sẽ đồng tình với quan điểm của tôi về một tình huống hành xử vô cùng kỳ lạ. Một vị giáo sĩ nọ, trong lúc thực thi các nhiệm vụ giáo hội, đã tình cờ nghe được một lời nói thốt ra một cách vô thức bởi một người khác; người mà vốn chẳng hề có ý định lên tiếng hay muốn bị nghe lén. Vị giáo sĩ hành động dựa trên thông tin đó, với những hệ quả gây đau khổ cho một đôi tình nhân chân chính. Tôi khăng khăng rằng ông ta đã hành động sai trái. "Chẳng có bất kỳ lời thỉnh cầu nào được gửi đến trọng tài cả," tôi nói. "Chẳng có ai trên sân đấu cất tiếng hỏi 'Tình hình thế nào rồi?'" Thế nhưng vị Đại Chưởng ấn và vị Tu sĩ Dòng Tên thông thái lại đứng về phía vị giáo sĩ.

Giờ đây, tôi chưa bao giờ biết chắc chắn "lương tâm của cậu David" sẽ đưa ra quyết định thế nào, nhưng tôi nghĩ cậu ấy sẽ đứng về phía tôi trong trường hợp này, và ủng hộ Luật Lệ của Trò chơi.

Có một nét tính cách vô cùng dễ mến ở Stevenson mà có lẽ không bộc lộ rõ trong phần lớn các tác phẩm của ông; đó chính là tình cảm sâu sắc dành cho trẻ em. Trong "Khu vườn thơ của trẻ thơ," dù nó vô cùng tuyệt vời và không thể đọc mà không dâng trào "một nỗi xúc động chực trào nước mắt," đứa trẻ trong đó chính là bản thân ông, đứa trẻ "đã qua đi." Thế nhưng, trong một bức thư thời trẻ, ông từng viết: "Lũ trẻ mới là thứ làm tôi bận tâm... Trẻ con tốt đến mức khó lòng tin là có thật." Bản thân ông mang một sự si mê tự nhiên, có thể nói vậy, đối với trẻ em với tư cách là trẻ em — điều mà rất nhiều nhà văn vượt qua chẳng mấy khó khăn. Ông không tài nào vượt qua nổi điều đó; những cậu bé và cô bé chính là niềm vui của ông, và ông cũng là niềm vui của chúng. Tại Molokai, Hòn đảo Bệnh phong, ông chơi cờ croquet với những cô bé nhỏ nhắn; từ chối đeo găng tay, vì sợ làm chúng nhớ lại tình trạng bệnh tật của mình. Dù mang một cơ thể nhạy cảm và yếu ớt, nhưng bản lĩnh của ông chẳng hề thua kém Đô đốc Nelson. Một phẩm chất khác cũng đặc trưng chẳng kém ở ông, đó là sự hào phóng, khi ông tặng hẳn một cây đàn dương cầm lớn cho những đứa trẻ mắc bệnh phong ấy.

Ông từng viết:

"Nhưng những người bạn gần gũi nhất chính là những người bạn lâu năm nhất,

Và nấm mồ là chốn để tìm kiếm họ."

Tôi chưa từng nằm trong số những người bạn gần gũi và lâu năm nhất của ông, nhưng chẳng có mấy người bạn, dẫu có gần gũi và lâu năm đến đâu, lại khiến nỗi niềm mong mỏi (desiderium) của tôi hướng về thường xuyên đến thế; đơn giản là bởi hầu như mỗi ngày trôi qua đều mang đến những điều mới mẻ được học hỏi hay thấu hiểu, những thứ mà chắc chắn sẽ thu hút mạnh mẽ bề dày kiến thức, sự quan tâm cùng lòng đồng cảm vô song của ông.

ANDREW LANG.

[Trang 1]