Một con đường mới dẫn từ Pont de Montvert đến Florac qua thung lũng Tarn; đó là một triền cát phẳng phiu, uốn lượn lưng chừng giữa đỉnh các vách đá và dòng sông ở đáy thung lũng; và khi bước đi trên con đường ấy, tôi cứ thế đi ra đi vào từ những vũng bóng râm cho đến những mũi đất ngập nắng chiều. Đèo này giống như đèo Killiecrankie; một khe núi sâu thẳm ngoằn ngoèo giữa những ngọn đồi, với tiếng sông Tarn gầm rú trầm đục vọng lên từ tận sâu bên dưới, và những chỏm đá chông chênh đứng tắm nắng ở tận cao phía trên. Một vành đai mỏng gồm những cây tần bì mọc viền quanh các đỉnh đồi, trông như dây thường xuân bám trên một phế tích; nhưng ở các sườn dốc thấp hơn, và vươn tận lên cao ở mọi khe núi, những cây hạt dẻ Tây Ban Nha đứng thẳng hiên ngang hướng về bầu trời dưới vòm lá xum xuê của chúng. Có những cây được trồng trên từng bậc ruộng bậc thang riêng lẻ chẳng lớn hơn một chiếc giường; có những cây, đặt trọn niềm tin vào bộ rễ, tìm thấy sức mạnh để vươn lên, sinh sôi, thẳng tắp và to lớn trên những sườn dốc đứng của thung lũng; số khác, ở những khoảng đất bồi bên bờ sông, lại đứng thành hàng thẳng tắp và hùng vĩ như những cây tuyết tùng xứ Lebanon. Thế nhưng, ngay cả ở những nơi chúng mọc dày đặc nhất, người ta không thể coi chúng như một khu rừng, mà giống như một bầy những cá thể vạm vỡ; và vòm lá của mỗi cái cây đều đứng tách biệt, to lớn, tựa như một ngọn đồi nhỏ mọc lên giữa những vòm lá của các bạn cây xung quanh. Chúng tỏa ra một mùi hương dịu ngọt thoang thoảng bao trùm cả bầu không khí buổi chiều; mùa thu đã chấm phá những sắc vàng và vẻ hoen rỉ lên thảm lá xanh; và ánh nắng mặt trời chiếu xuyên qua, làm bừng sáng những tán lá rộng, khiến mỗi gốc hạt dẻ nổi bật lên trên nền của những cây khác, không phải bằng bóng râm, mà bằng ánh sáng. Một họa sĩ phác thảo khiêm tốn đến đây bèn buông bút trong tuyệt vọng.

Ước gì tôi có thể truyền tải được đôi nét về sự phát triển của những tán cây cao quý này; về cách chúng vươn ra những cành lớn như cây sồi, và rủ xuống những chùm lá uốn lượn như cây liễu; về cách chúng đứng trên những thân cột thẳng đứng có rãnh khía như cột nhà thờ; hoặc như cây ô-liu, từ cái hốc cằn cỗi nhất cũng có thể nảy ra những chồi non mượt mà, tươi trẻ, và bắt đầu một cuộc sống mới trên đống đổ nát của cái cũ. Bằng cách ấy, chúng mang trong mình bản chất của nhiều loài cây khác nhau; và ngay cả những chóp lá tua tủa của chúng, khi nhìn cận cảnh chống lại bầu trời, cũng mang một vẻ gì đó giống cây cọ gây ấn tượng mạnh cho trí tưởng tượng. Thế nhưng, tính cá thể của chúng, dẫu được cấu thành từ vô số yếu tố, lại càng trở nên phong phú và độc đáo hơn bội phần. Và việc được nhìn xuống một khoảng đất bằng phẳng tràn ngập những gò lá này, hay nhìn thấy một tộc đàn gồm những cây hạt dẻ già nua bất khuất cụm lại "như những bầy voi" trên mỏm núi, chính là lúc tâm hồn vươn lên những suy nghĩ cao cả hơn về sức mạnh tiềm ẩn trong Tự nhiên.

Giữa cái tính lề mề của con lợn Modestine và vẻ đẹp tuyệt mỹ của cảnh vật, chúng tôi chẳng tiến được bao nhiêu suốt buổi chiều hôm ấy; và cuối cùng, nhận thấy mặt trời dẫu hãy còn cách xa lúc lặn nhưng đã bắt đầu rời bỏ thung lũng hẹp Tarn, tôi bèn rảo mắt tìm một nơi để cắm trại. Việc này chẳng hề dễ dàng; các bậc ruộng thì quá hẹp, còn mặt đất ở những chỗ không làm ruộng bậc thang thì thường quá dốc để con người có thể nằm xuống. Tôi sẽ trượt chân suốt cả đêm, và thức dậy vào lúc gần sáng với đôi chân hoặc cái đầu cắm xuống dòng sông.

Sau khoảng một dặm đường, tôi nhìn thấy, cách con đường chừng sáu mươi thước Anh về phía trên, một cao nguyên nhỏ vừa đủ để đặt chiếc ba lô, và được che chắn an toàn bởi thân của một cây hạt dẻ già cỗi khổng lồ. Tại đó, với muôn vàn khó khăn, tôi vừa dỗ dành vừa đá đít con Modestine cứng đầu, rồi vội vã dỡ đồ trên lưng nó xuống. Trên cao nguyên ấy chỉ vừa đủ chỗ cho bản thân tôi, và tôi còn phải leo lên cao gần bằng ngừng ấy nữa mới tìm được một chỗ vừa đủ đứng cho con lừa. Nơi đó nằm trên một đống đá lăn, trên một bậc thang nhân tạo, tính ra chắc chắn chưa đầy năm foot vuông. Tại đây, tôi buộc nó vào một cây hạt dẻ, và sau khi cho nó ăn ngô, bánh mì cùng một đống lá hạt dẻ mà tôi nhận thấy nó rất khoái khẩu, tôi liền quay trở xuống khu trại của mình.

Vị trí này lộ liễu một cách bất tiện. Thỉnh thoảng có một vài chiếc xe ngựa đi qua trên đường; và chừng nào trời còn sáng, tôi liền ẩn nấp, hệt như một tín đồ Camisard bị săn đuổi, đằng sau công sự bằng thân cây hạt dẻ khổng lồ của mình; bởi tôi vô cùng sợ bị phát hiện và sự viếng thăm của những kẻ thích đùa vào ban đêm. Hơn nữa, tôi thấy mình phải thức dậy thật sớm; bởi những khu vườn hạt dẻ này mới hôm qua thôi hãy còn là nơi diễn ra các hoạt động lao động. Sườn dốc ngổn ngang những cành cây bị đốn tỉa, và đây đó có những bó lá lớn được chống vào thân cây; bởi ngay cả những lá cây cũng hữu dụng, và nông dân dùng chúng vào mùa đông làm thức ăn cho gia súc. Tôi nhặt nhạnh bữa ăn trong nỗi sợ hãi tột cùng, nửa nằm nửa quỳ để che giấu bản thân khỏi con đường cái; và tôi dám cá rằng mình lo lắng chẳng kém gì một tên lính trinh sát thuộc băng nhóm của Joani ở mỏm Lozère phía trên, hay của Salomon bên kia sông Tarn, trong những ngày tháng cũ của tiếng thánh ca và máu lửa. Hoặc thậm chí, có lẽ còn hơn thế; bởi những tín đồ Camisard từng đặt niềm tin mãnh liệt vào Thiên Chúa; và một câu chuyện lại hiện về trong trí nhớ tôi rằng Bá tước Gévaudan, khi cưỡi ngựa đi cùng một đội lính long kỵ binh và một viên công chứng ngồi phía trước yên ngựa để ép buộc tuyên thệ trung thành ở khắp các thôn xóm trong vùng, đã đi vào một thung lũng trong rừng, và bắt gặp Cavalier cùng những người của ông ta đang dùng bữa, vui vẻ ngồi trên thảm cỏ, với những chiếc mũ đội vòng lá nguyệt quế, trong khi mười lăm người phụ nữ đang giặt quần áo dưới dòng suối. Đó chính là một ngày hội điền viên năm 1703; vào thời điểm ấy, Antoine Watteau chắc hẳn đang vẽ những đề tài tương tự.

Đây là một chốn cắm trại hoàn toàn khác biệt so với đêm hôm trước giữa những rừng thông mát mẻ và tĩnh lặng. Trong thung lũng thời tiết ấm áp đến mức ngột ngạt. Tiếng kêu lanh lảnh của loài ếch, giống như âm tremolo của một chiếc còi có hạt đậu bên trong, vang lên từ bờ sông trước khi mặt trời lặn. Trong màn sương chiều chập choạng, những tiếng xào xạc yếu ớt bắt đầu rộn lên khắp bãi lá mục; thỉnh thoảng một tiếng chí chát hay tiếng kêu ríu rít lại lọt vào tai tôi; và chừng như có lúc tôi đã nhìn thấy bóng dáng chuyển động của một sinh vật nào đó lao đi nhanh chóng, mờ ảo giữa những tán hạt dẻ. Vô số loài kiến lớn lúc nhúc trên mặt đất; dơi vút bay qua, và muỗi vo ve trên đầu. Những cành cây dài với từng chùm lá rủ xuống bầu trời như những vòng hoa; và những cành ngay phía trên cùng xung quanh tôi mang chút dáng dấp của một giàn leo bị bão đánh tơi tả và xô ngã một nửa.

Giấc ngủ đã trốn chạy đôi mắt tôi trong một thời gian dài; và ngay khi tôi bắt đầu cảm thấy sự yên bình lan tỏa khắp chân tay, chìm dần vào tâm trí, thì một tiếng động ở sát đầu đã khiến tôi tỉnh giấc hẳn, và, tôi xin thành thật thú nhận, khiến tim tôi như muốn nhảy ra khỏi lồng ngực. Đó là thứ âm thanh mà một người phát ra khi cào mạnh bằng móng tay; nó phát ra từ bên dưới chiếc ba lô dùng làm gối của tôi, và tiếng động ấy lặp lại ba lần trước khi tôi kịp ngồi dậy và quay người lại. Chẳng có gì để nhìn thấy, chẳng có gì để nghe thêm, ngoại trừ một vài tiếng xào xạc đầy bí ẩn gần xa, và thứ âm thanh hòa tấu không dứt của dòng sông cùng lũ ếch. Hôm sau tôi mới biết rằng những khu vườn hạt dẻ này có rất nhiều chuột hoành hành; những tiếng xào xạc, chí chát và cào cấu có lẽ đều do chúng gây ra; nhưng sự kỳ bí ấy, vào khoảnh khắc đó, là điều không thể giải nổi, và tôi đành phải tự trấn an để chợp mắt hết mức có thể, trong nỗi hoang mang đầy bấp bênh về những người hàng xóm của mình.

Tôi bị đánh thức vào lúc rạng sáng (Thứ Hai, ngày 30 tháng Chín) bởi tiếng bước chân đâu đó không xa trên sỏi đá, và khi mở mắt ra, tôi nhìn thấy một bác nông dân đang đi ngang qua giữa những tán hạt dẻ theo một lối mòn mà trước đó tôi chưa từng chú ý. Ông chẳng ngoảnh đầu sang phải cũng chẳng sang trái, và chỉ vài sải bước đã khuất dạng giữa lùm lá. Thật là một phen thoát nạn! Nhưng rõ ràng đã đến lúc phải rời đi. Dân làng đã ra đồng; đối với tình cảnh dở khóc dở cười của tôi lúc bấy giờ, họ chẳng kém phần đáng sợ so với những tên lính của Đại úy Poul đối với một tín đồ Camisard bất khuất. Tôi vội vã cho Modestine ăn hết mức có thể; nhưng khi đang quay lại chỗ chiếc ba lô, tôi nhìn thấy một người đàn ông và một cậu bé đang đi xuống sườn đồi theo hướng cắt ngang đường đi của tôi. Họ cất tiếng gọi tôi bằng giọng khó hiểu, và tôi đáp lại bằng những âm thanh ngọng nghịu nhưng vui vẻ, rồi vội vã bước tới để xỏ xà cạp.

Hai người đó, trông có vẻ là cha con, chậm rãi bước lên cao nguyên, và đứng sát cạnh tôi một lúc trong im lặng. Chiếc giường lộ thiên, và tôi đầy tiếc nuối khi thấy khẩu súng lục của mình nằm phơi bày rõ mồn một trên tấm khăn len màu xanh. Cuối cùng, sau khi họ đã ngắm nghía tôi từ đầu đến chân, và sự im lặng đã trở nên ngượng ngùng đến buồn cười, người đàn ông cất giọng hỏi bằng một điệu bộ có vẻ không mấy thân thiện:—

"Anh đã ngủ ở đây à?"

"Vâng," tôi đáp. "Như ông thấy đấy."

"Tại sao?" ông ta hỏi.

"Chúa ơi," tôi thản nhiên đáp, "tôi mỏi mệt quá."

Ông ta tiếp tục hỏi tôi định đi đâu, đã ăn tối món gì; và rồi, chẳng có lấy một nhịp chuyển ý, ông nói thêm: "C'est bien, đi thôi." Và ông ta cùng con trai mình, chẳng nói thêm một lời nào nữa, quay sang cái cây hạt dẻ cách đó đúng một cây và bắt đầu tỉa cành. Mọi chuyện đã trôi qua đơn giản hơn tôi tưởng. Ông ta là một người đàn ông trang nghiêm, đáng kính; và giọng điệu không thân thiện của ông không hàm ý rằng ông nghĩ mình đang nói chuyện với một tên tội phạm, mà chỉ đơn giản là với một kẻ bề dưới.

Chẳng mấy chốc tôi đã lên đường, nhấm nháp một thanh sô-cô-la và bận rộn suy nghĩ nghiêm túc về một vấn đề lương tâm. Liệu tôi có nên trả tiền thuê trọ qua đêm không? Tôi đã ngủ không ngon, chiếc giường đầy những "con bọ chét" đội lốt kiến, trong phòng chẳng có lấy một giọt nước, ngay cả buổi sáng sớm cũng quên gọi tôi thức dậy. Tôi suýt lỡ một chuyến tàu, giả sử quanh vùng có tuyến tàu nào để mà bắt. Rõ ràng, tôi không hài lòng với dịch vụ tiếp đón này; và tôi quyết định sẽ không trả tiền trừ khi gặp một kẻ ăn xin.

Thung lũng buổi sáng trông càng đẹp đẽ hơn; và chẳng mấy chốc con đường dẫn xuống ngang mực nước sông. Tại đây, ở một nơi có rất nhiều cây hạt dẻ thẳng thớm, tốt tươi mọc tụm lại, tạo thành một lối đi giữa thảm cỏ xanh mướt của một bậc ruộng, tôi đã thực hiện việc vệ sinh buổi sáng bằng dòng nước sông Tarn. Nước trong vèo một cách kỳ diệu, mát lạnh thấu xương; những bọt xà phòng biến mất như làm phép trong dòng chảy xiết, và những hòn đá cuội trắng phau mang lại cho người ta một tiêu chuẩn về sự sạch sẽ. Được tắm rửa trong một dòng sông của Chúa giữa bầu trời khoáng đạt đối với tôi tựa như một thứ nghi lễ trang nghiêm đầy hoan hỉ hoặc một hành vi thờ cúng mang hơi hướng ngoại giáo. Việc khua khoắng giữa những xoong chảo trong một căn phòng ngủ có lẽ giúp thân thể sạch sẽ; nhưng trí tưởng tượng chẳng hề dự phần vào một sự thanh tẩy như thế. Tôi tiếp tục bước đi với một tâm hồn nhẹ nhàng, bình thản và cất cao tiếng thánh ca vang vọng trong tâm tưởng suốt dọc đường.

Bỗng nhiên một bà lão tiến lại, thẳng thừng đòi bố thí.

"Hay lắm," tôi thầm nghĩ; "người phục vụ mang hóa đơn đến đây rồi."

Và tôi đã trả tiền trọ cho đêm hôm đó ngay tại chỗ. Dù bạn nghĩ sao đi nữa, thì đây cũng là người ăn xin đầu tiên và duy nhất mà tôi gặp trong suốt chuyến hành trình của mình.

Đi thêm một bước nữa, tôi bị bắt kịp bởi một ông lão đội chiếc mũ ngủ màu nâu, mắt sáng quắc, da sạm nắng, nở một nụ cười thoảng vẻ hào hứng. Một cô bé đi theo sau ông, đang lùa hai con cừu và một con dê; nhưng con bé đi tụt lại phía sau, trong khi ông lão đi bên cạnh tôi và trò chuyện về buổi sáng và thung lũng. Lúc đó mới hơn sáu giờ một chút; và đối với những người khỏe mạnh đã ngủ đủ giấc, đó là khoảng thời gian tâm hồn rộng mở và những lời trò chuyện cởi mở, tin cậy.

"Connaissez-vous le Seigneur?" cuối cùng ông cất lời hỏi.

Tôi hỏi ông đang nhắc đến vị Seigneur (Chúa tể) nào; nhưng ông chỉ lặp lại câu hỏi với vẻ nhấn mạnh hơn cùng ánh mắt bộc lộ niềm hy vọng và sự quan tâm.

"À," tôi nói, vừa chỉ tay lên trời, "giờ thì tôi hiểu ý ông rồi. Vâng, tôi biết Ngài; Ngài là người quen tuyệt vời nhất."

Ông lão bày tỏ vô cùng sung sướng. "Này nhé," ông nói thêm, đấm ngực mình; "nó làm tôi hạnh phúc ở đây này." Có một vài người biết Chúa trong những thung lũng này, ông tiếp tục kể cho tôi nghe; không nhiều, nhưng có một vài người. "Nhiều kẻ được gọi," ông trích dẫn, "nhưng ít người được chọn."

"Thưa bác," tôi nói, "thật không dễ để biết ai là người hiểu biết Chúa; và đó cũng chẳng phải việc của chúng ta. Người theo phả hệ Tin Lành, Công giáo, và thậm chí cả những kẻ thờ phụng đá tảng, đều có thể biết Ngài và được Ngài thấu hiểu; bởi Ngài đã tạo dựng nên vạn vật."

Tôi không ngờ mình lại là một nhà thuyết giáo cừ khôi đến thế.

Ông lão quả quyết rằng ông cũng suy nghĩ giống như tôi, và lặp lại những lời bày tỏ sự vui mừng khi được gặp tôi. "Chúng tôi ít lắm," ông nói. "Người ta gọi chúng tôi là giáo phu phái Moravia ở đây; nhưng xuống tận miền Gard, nơi cũng có khá đông tín đồ, họ được gọi là phái Derbist, theo tên một mục sư người Anh."

Tôi bắt đầu nhận ra rằng mình đang đóng vai, với một gu thẩm mỹ đáng ngờ, một thành viên thuộc giáo phái nào đó mà tôi chẳng hề hay biết; nhưng tôi cảm thấy vui vì niềm vui của người bạn đồng hành hơn là cảm thấy lúng túng trước vị thế mù mờ của chính mình. Quả thực, tôi chẳng thấy có sự gian dối nào trong việc không thừa nhận một sự khác biệt; và nhất là trong những vấn đề cao cả này, nơi tất cả chúng ta đều có đủ sự cam đoan rằng, bất kể ai có thể sai lầm, thì bản thân chúng ta hoàn toàn không phải lúc nào cũng đúng. Người ta bàn tán rất nhiều về chân lý; nhưng ông lão đội mũ ngủ màu nâu này đã tỏ ra vô cùng giản dị, ngọt ngào và thân thiện đến mức tôi chẳng ngần ngại gì mà tự nhận mình là tín đồ của ông. Trên thực tế, ông là một thành viên của Hội Anh em Plymouth. Điều đó bao hàm những học thuyết gì thì tôi hoàn toàn không có ý niệm cũng như thời gian để tìm hiểu; nhưng tôi thừa hiểu rằng tất cả chúng ta đều đang dấn thân vào một thế giới đầy rắc rối, là con của cùng một Cha, và đang nỗ lực qua nhiều điểm cốt lõi để cùng hành động và trở nên giống nhau. Và dẫu cho việc ông bắt tay tôi nhiều đến thế và tỏ ra sẵn sàng tiếp nhận lời tôi nói bắt nguồn từ một chút nhầm lẫn, thì đó lại là sự nhầm lẫn mang bản chất tìm kiếm chân lý. Bởi lòng bác ái bắt đầu trong sự mù quáng; và chỉ thông qua một chuỗi những sự hiểu lầm tương tự, nó mới dần vươn lên thành một nguyên tắc vững chắc của tình yêu thương, sự kiên nhẫn, và niềm tin mãnh liệt vào tất cả đồng loại. Nếu tôi đã lừa dối ông lão tốt bụng này, thì tôi cũng sẵn sàng tiếp tục lừa dối những người khác theo cách tương tự. Và nếu cuối cùng, sau những con đường xa cách và buồn đau, tất cả chúng ta đều có thể tề tựu trong một ngôi nhà chung, tôi nuôi một niềm hy vọng, mà tôi vô cùng tha thiết bám lấy, rằng người anh em Plymouth miền núi của tôi sẽ vội vã chạy đến để bắt tay tôi một lần nữa.

Cứ thế, trò chuyện dọc đường như Christian và Faithful, tôi và ông ấy đi xuống một ngôi làng nhỏ bên sông Tarn. Đó chỉ là một chốn khiêm nhường mang tên La Vernède, có chưa đầy chục nóc nhà và một nhà nguyện Tin Lành nằm trên một gò đất. Đó là nơi ông sinh sống; và tại quán trọ ở đây, tôi đã gọi bữa điểm tâm của mình. Quán trọ do một thanh niên dễ mến quản lý, anh là một thợ đập đá trên đường, cùng với em gái anh, một cô gái xinh đẹp và duyên dáng. Người thầy giáo trong làng ghé qua để nói chuyện với người lữ khách xa lạ. Và tất cả bọn họ đều là tín đồ Tin Lành — một thực tế khiến tôi hài lòng hơn mong đợi; và điều còn khiến tôi hài lòng hơn nữa là họ đều có vẻ là những con người ngay thẳng và giản dị. Người anh em Plymouth cứ quẩn quanh bên tôi với một thứ tình cảm quyến luyến pha lẫn sự quan tâm da diết, và quay lại ít nhất ba lần để chắc chắn rằng tôi đang thưởng thức bữa ăn của mình. Cách cư xử của ông đã chạm đến sâu thẳm trái tim tôi vào thời điểm đó, và ngay cả bây giờ khi hồi tưởng lại vẫn khiến tôi xúc động. Ông sợ làm phiền, nhưng lại không đành lòng bỏ lỡ dù chỉ một khoảnh khắc được ở bên tôi; và ông dường như chẳng bao giờ thấy chán việc bắt tay tôi.

Khi tất cả những người khác đã tản đi để làm việc trong ngày, tôi ngồi gần nửa giờ đồng hồ với nữ chủ nhân trẻ tuổi của ngôi nhà, người vừa vui vẻ trò chuyện bên khung cửi về vụ thu hoạch hạt dẻ, về vẻ đẹp của dòng sông Tarn, và những tình cảm gia đình truyền thống dẫu có lúc phân tán khi tuổi trẻ rời xa quê hương nhưng vẫn luôn tồn tại bền bỉ. Tôi chắc chắn rằng cô ấy sở hữu một tâm hồn ngọt ngào, mang sự mộc mạc của miền quê nhưng ẩn chứa bên trong là vô vàn nét tinh tế; và bất kỳ ai rước được cô ấy về làm vợ chắc hẳn sẽ là một người đàn ông may mắn.

Thung lũng phía dưới La Vernède càng lúc càng làm tôi say đắm hơn khi tôi bước tiếp. Lúc thì những ngọn đồi áp sát từ hai phía, trơ trọi và lở lổ, ôm trọn dòng sông giữa những vách đá dựng đứng; lúc thì thung lũng mở rộng ra và ngập tràn sắc xanh. Con đường dẫn tôi đi qua lâu đài Miral cổ kính nằm trên một vách dốc; qua một tu viện có kiến trúc pháo đài từ lâu đã bị bỏ hoang và biến thành một nhà thờ cùng nhà xứ; và qua một cụm mái nhà đen nhánh, ngôi làng Cocurès, nằm ẩn mình giữa những vườn nho, cánh đồng cỏ và những vườn cây trái trĩu quả táo đỏ, nơi dọc theo quốc lộ, người ta đang dùng gậy đập những quả óc chó rơi xuống từ những cây bên đường để thu gom chúng vào bao tải và giỏ. Những ngọn đồi, dẫu thung lũng có mở rộng đến đâu, vẫn cao vút và trơ trọi, với những chiến lũy bằng vách đá cùng đây đó những chỏm nhọn; và dòng Tarn vẫn réo rít chảy qua những hòn đá với âm thanh vang dội của núi rừng. Tôi từng được những tay buôn dã ngoại có tâm hồn lãng mạn dặn dò rằng mình sẽ phải đối mặt với một vùng đất rùng rợn đúng gu của Byron; nhưng đối với đôi mắt Scotland của tôi, nơi đây lại trông thật tươi cười và trù phú, khi thời tiết vẫn mang lại cảm giác của những ngày giữa hè cho thể xác Scotland của tôi; dẫu cho những quả hạt dẻ đã được mùa thu lựa hái, và những hàng dương, bắt đầu đan xen với chúng ở đây, đã chuyển sang màu vàng nhạt báo hiệu mùa đông đang đến gần.

Có một điều gì đó trong phong cảnh này, dẫu hoang dã nhưng vẫn tươi vui, đã giải thích cho tôi hiểu về tinh thần của những tín đồ Covenanter miền Nam. Những kẻ từng lên núi vì tiếng gọi của lương tâm ở Scotland đều mang trong mình những tư tưởng u ám và đầy quỷ ám; bởi cứ mỗi lần họ nhận được sự an ủi từ Chúa thì họ lại phải vật lộn gấp đôi với Satan; thế nhưng những tín đồ Camisard lại chỉ mang trong mình những vi tưởng tươi sáng và đầy nâng đỡ. Họ dính líu đến máu me nhiều hơn, cả việc gây ra lẫn gánh chịu; thế nhưng tôi chẳng tìm thấy nỗi ám ảnh nào về Ác quỷ trong ghi chép của họ. Với một tâm hồn thanh thản, họ tiếp tục cuộc sống của mình giữa những thời khắc và hoàn cảnh khắc nghiệt này. Hãy đừng quên rằng tâm hồn của Séguier tựa như một khu vườn. Họ biết rõ mình đứng về phía Thiên Chúa, với một sự thấu hiểu không thể tìm thấy ở bất kỳ người Scotland nào; bởi người Scotland, dẫu có thể chắc chắn về chính nghĩa, nhưng chưa bao giờ có thể yên lòng về con người.

"Chúng tôi bay đi," một tín đồ Camisard già kể lại, "khi nghe thấy âm thanh của những lời thánh ca, chúng tôi bay đi như thể mọc cánh. Chúng tôi cảm nhận trong lòng một ngọn lửa hân hoan, một niềm khao khát cuồng nhiệt. Cảm giác ấy không thể diễn tả bằng lời. Đó là điều phải trải nghiệm thì mới có thể thấu hiểu. Dù có mệt mỏi đến đâu, chúng tôi cũng chẳng mủi lòng nghĩ đến sự nhọc nhằn ấy nữa, và trở nên nhẹ nhõm ngay khi những câu thánh ca lọt vào tai."

Thung lũng Tarn cùng những con người tôi gặp ở La Vernède không chỉ giúp tôi lý giải đoạn văn này, mà còn giải thích cho tôi hiểu về hai mươi năm thống khổ mà những kẻ từng tỏ ra cứng rắn và khát máu một khi đã bước chân vào chiến trận ấy, lại có thể kiên cường chịu đựng bằng sự hiền hòa của những đứa trẻ và sự kiên định của các vị thánh nhân cùng những người nông dân.