Vào thứ Ba, ngày 1 tháng Mười, chúng tôi rời Florac vào cuối buổi chiều, một con lừa mệt mỏi và một kẻ dắt lừa mệt mỏi. Đi lên một đoạn theo dòng Tarnon, một chiếc cầu gỗ có mái che đưa chúng tôi vào thung lũng Mimente. Những ngọn núi đá đỏ dựng đứng bao trùm lên dòng suối; những tán sồi và dẻ lớn mọc trên các sườn dốc hoặc trên những bậc ruộng bằng đá; đây đó là một mảnh ruộng kê đỏ rực hoặc vài gốc cây lèo tèo những trái táo đỏ chói; và con đường chạy sát qua hai thôn xóm đen đủi, một nơi có lâu đài cổ trên đỉnh để làm mãn nguyện lòng du khách.

Ở đây lại thật khó tìm được một chốn phù hợp để dựng lều. Ngay cả dưới những tán sồi và dẻ, mặt đất không chỉ dốc đứng mà còn chất đống đá vụn; và ở những chỗ không có bóng cây, đồi núi sà xuống dòng suối bằng một vách đá đỏ phủ đầy thạch nam. Mặt trời đã rời khỏi đỉnh núi cao nhất trước mặt tôi, và thung lũng vang vọng tiếng tù và của những kẻ chăn gia súc khi họ gọi đàn gia chủ về chuồng, thì tôi phát hiện ra một khúc uốn của đồng cỏ nằm thấp hơn mặt đường một chút ở góc cua của con sông. Tôi bèn rước xuống đó, tạm thời buộc Modestine vào một cây rồi tiến hành thám thính vùng xung quanh. Một thứ ánh sáng chiều xám xịt như ngọc trai phủ kín khe núi; các vật thể ở khoảng cách gần trở nên mờ ảo và lẫn lộn vào nhau một cách rối rắm; và bóng tối đang dâng lên đều đặn như hơi nước bốc lên. Tôi tiến lại gần một cây sồi lớn mọc bên đồng cỏ, sát bờ sông; thì bỗng đến sự chán ngản của tôi, tiếng trẻ con lọt vào tai, và tôi nhìn thấy một ngôi nhà ẩn sau khúc cua ở bờ bên kia. Tôi thoáng nghĩ đến chuyện thu dọn đồ đạc rồi chuồn thẳng, nhưng bóng tối đang dày lên đã thúc đẩy tôi ở lại. Tôi chỉ cần giữ im lặng cho đến khi đêm thực sự buông xuống, và phó mặc cho bình minh gọi tôi thức dậy sớm vào buổi sáng. Nhưng thật khó chịu khi bị làm phiền bởi những kẻ láng giềng trong một "khách sạn" lớn nhường ấy.

Một hốc đất dưới gốc sồi là chiếc giường của tôi. Trước khi tôi kịp cho Modestine ăn và sắp xếp túi hành lý, ba ngôi sao đã chiếu sáng rực rỡ, và những ngôi sao khác bắt đầu mờ ảo xuất hiện. Tôi trượt xuống bờ sông, trông đen ngòm giữa những đám đá, để múc đầy chiếc bình; và ăn tối với một cảm giác thèm ăn tuyệt vời trong bóng tối, vì tôi e ngại việc đốt đèn lồng khi ở quá gần một ngôi nhà. Ánh trăng, thứ mà tôi đã thấy như một chiếc liềm nhợt nhạt suốt buổi chiều, chiếu sáng mờ ảo lên các đỉnh đồi, nhưng không một tia sáng nào lọt xuống đáy khe núi nơi tôi đang nằm. Cây sồi sừng sững trước mặt tôi như một trụ cột bóng tối; và phía trên đầu, những vì sao đầy khích lệ được khảm trên vòm trời đêm. Không ai hiểu biết thực sự về các vì sao nếu chưa từng ngủ, theo cách nói vui của người Pháp, dưới bầu trời sao rực rỡ (à la belle étoile). Người ta có thể biết tất cả tên tuổi, khoảng cách và cấp sao của chúng, nhưng vẫn mù tịt về điều duy nhất có ý nghĩa đối với con người—tác động thanh thỉnh và vui tươi của chúng lên tâm hồn. Phần lớn thơ ca viết về các vì sao; và điều đó hoàn toàn chính xác, bởi vì bản thân chúng chính là những thi nhân cổ điển nhất. Những thế giới xa xôi ấy, được rải rắc như những ngọn nến hoặc rắc vụn như bụi kim cương trên bầu trời, cũng từng hiện lên không khác gì trong mắt Roland hay Cavalier, khi mà, theo lời của người sau, họ "không có mái lều nào khác ngoài bầu trời, và không có chiếc giường nào khác ngoài người mẹ đất."

Suốt đêm, một cơn gió mạnh thổi ngược lên thung lũng, và những quả sồi rơi lộp bộp khắp người tôi từ cây sồi lớn. Thế nhưng vào đêm đầu tiên của tháng Mười này, bầu trời ôn hòa như tháng Năm, và tôi ngủ mà không cần đắp chiếc chăn lông.

Tôi bị làm phiền rất nhiều bởi tiếng sủa của một con chó, một loài động vật mà tôi còn sợ hơn bất kỳ con sói nào. Một con chó dũng cảm hơn nhiều, và hơn nữa lại được chống lưng bởi tinh thần trách nhiệm. Nếu bạn giết một con sói, bạn nhận được sự khích lệ và ngợi khen; nhưng nếu bạn giết một con chó, các quyền thiêng liêng về tài sản và tình cảm gia đình sẽ túm tụm quanh bạn để đòi đền mạng. Sau một ngày dài mệt mỏi, nốt âm sắc bén, tàn nhẫn của tiếng chó sủa tự bản thân nó đã là một sự phiền toái cay đắng; và đối với một kẻ lang thang như tôi, nó đại diện cho thế giới định cư và đáng kính trọng dưới hình thức thù địch nhất. Có cái gì đó mang dáng dấp của một vị mục sư hay một luật sư ở loài động vật đầy cuốn hút này; và nếu nó không e sợ những hòn đá, thì kẻ dã tâm nhất cũng phải chùn bước khi đi bộ đường dài. Tôi rất tôn trọng loài chó trong phạm vi gia đình; nhưng trên đường cái, hay khi ngủ ngoài đồng nội, tôi vừa căm ghét vừa sợ hãi chúng.

Tôi bị đánh thức vào sáng hôm sau (thứ Tư, ngày 2 tháng Mười) bởi chính con chó đó—vì tôi nhận ra tiếng sủa của nó—lao rầm rầm xuống bờ dốc, rồi khi thấy tôi ngồim dậy, nó lại rút lui với sự nhanh nhẹn tột cùng. Các vì sao vẫn chưa tắt hẳn. Bầu trời mang sắc xám xanh dịu ngọt đầy mê hoặc của buổi sớm mai. Một thứ ánh sáng tĩnh lặng và trong trẻo bắt đầu buông xuống, và những tán cây trên sườn đồi hiện lên sắc nét trên nền trời. Gió đã chuyển hướng về phía bắc nhiều hơn, và không còn thổi tới chỗ tôi trong khe núi nữa; nhưng khi tôi đang tiếp tục công việc chuẩn bị, nó cuốn một đám mây trắng bay vút qua đỉnh đồi; và ngước nhìn lên, tôi ngạc nhiên thấy đám mây nhuốm một màu vàng óng. Ở những tầng không khí cao này, mặt trời đã chiếu sáng rực rỡ như giữa trưa. Giá như những đám mây bay cao hơn nữa, chúng ta sẽ được chứng kiến cảnh tượng ấy suốt cả đêm dài. Bởi vì trên những cánh đồng không gian, ánh ban mai luôn hiện hữu.

Khi tôi bắt đầu đi lên thung lũng, một luồng gió thổi ngược từ hướng mặt trời mọc tràn xuống, mặc dù những đám mây phía trên đầu vẫn di chuyển theo hướng gần như ngược lại. Đi thêm vài bước nữa, tôi nhìn thấy cả một sườn đồi được ánh mặt trời dát vàng; và tiến xa hơn một chút nữa, giữa hai đỉnh núi, một tâm điểm sáng chói lòa xuất hiện lơ lửng trên bầu trời, và tôi lại một lần nữa đối mặt với đống lửa lớn nằm ở cốt lõi của hệ thống chúng ta.

Tôi chỉ gặp đúng một con người trong buổi sáng hôm đó, một kẻ lữ hành da ngăm đen mang phong thái nhà binh, người đeo một chiếc túi săn trên dây đeo vai; nhưng anh ta đã đưa ra một nhận xét có vẻ đáng được ghi chép lại. Bởi vì khi tôi hỏi anh ta theo đạo Tin Lành hay Công Giáo—

"Ồ," anh ta đáp, "tôi chẳng có gì phải hổ thẹn về tôn giáo của mình cả. Tôi là người Công Giáo."

Anh ta không hề hổ thẹn vì điều đó! Câu nói ấy là một mảnh ghép của thống kê tự nhiên; bởi vì đó là ngôn ngữ của kẻ thuộc về phe thiểu số. Tôi mỉm cười nhớ đến Bâvile và đám kỵ binh long-kỵ của hắn, và việc bạn có thể giẫm đạp thô bạo lên một tôn giáo trong cả thế kỷ, để rồi chỉ thấy nó càng trở nên tràn đầy sức sống hơn nhờ sự cọ xát ấy. Ai-len vẫn theo Công Giáo; vùng Cevennes vẫn theo Tin Lành. Chẳng có xấp giấy tờ pháp lý nào, hay móng guốc và báng súng của cả một trung đoàn kỵ binh nào, có thể thay đổi dù chỉ một nét nhỏ trong suy nghĩ của một bác nông dân. Những người lao động chân tay chốn đồng quê không có nhiều ý tưởng, nhưng những gì họ có lại là những loài thực vật kiên cường, và đâm chồi nảy lộc mạnh mẽ trong cảnh bách hại. Một kẻ đã trưởng thành lâu năm trong mồ hôi của những buổi trưa lao nhọc, và dưới những vì sao vào ban đêm, một kẻ quen thuộc với đồi núi và rừng rược, một lão nông dân chân chất, cuối cùng sẽ có được ý thức về sự hòa hợp với các thế lực của vũ trụ, và mối quan hệ thân thiện với Thiên Chúa của mình. Giống như người theo phái Plymouth Brother trên núi của tôi, anh ta biết Chúa. Tôn giáo của anh ta không dựa trên một sự lựa chọn logic; nó là thi ca từ trải nghiệm của con người ấy, là triết lý về lịch sử cuộc đời anh ta. Chúa, giống như một quyền năng lớn lao, như một mặt trời chiếu rọi vĩ đại, đã hiện ra với con người giản dị này qua năm tháng, và trở thành nền tảng cũng như bản chất trong những suy ngẫm nhỏ nhặt nhất của anh ta; và bạn có thể thay đổi tín điều và giáo lý bằng quyền uy, hay lớn tiếng ra tuyên bố một tôn giáo mới bằng tiếng kèn lệnh, tùy ý bạn; nhưng đây là một con người có những suy nghĩ của riêng mình, và sẽ kiên quyết bám lấy chúng trong cả vinh quang lẫn hoạn nạn. Anh ta là một tín đồ Công Giáo, Tin Lành, hoặc Plymouth Brother, theo đúng cái nghĩa bất di bất dịch rằng một người đàn ông không phải là phụ nữ, hoặc một phụ nữ không phải là đàn ông. Bởi vì anh ta không thể chối bỏ đức tin của mình, trừ khi anh ta có thể xóa sạch mọi ký ức về quá khứ, và theo một nghĩa đen chứ không phải nghĩa ước lệ, thay đổi tâm can của chính mình.