Khoảng ba giờ chiều, toàn thể nhân viên của quán Grand Cerf đã tiễn chúng tôi ra tận mép nước. Người lái xe buýt có mặt ở đó với đôi mắt phờ phạc. Ôi, chú chim trong lồng tội nghiệp! Ta nào quên được những ngày chính mình từng lang thang ngoài ga tàu, ngắm nhìn từng đoàn tàu nối đuôi nhau chở những con người tự do lao vào màn đêm, và đọc tên những vùng đất xa xôi trên bảng giờ tàu với nỗi khát khao không tài nào tả xiết?
Chúng tôi chưa rời khỏi các công sự thì trời đã bắt đầu đổ mưa. Gió thổi ngược chiều, từng cơn cuồng phong gầm rít; và cảnh sắc thiên nhiên cũng chẳng hề nhân nhượng hơn thời tiết trên cao. Bởi chúng tôi phải đi qua một dải đất tiêu điều, thưa thớt bụi lác, nhưng lại được điểm xuyết khá “hoành tráng” bằng những ngọn ống khói nhà máy. Chúng tôi cập bờ trên một đồng cỏ lấm lem giữa mấy gốc cây liễu cắt trụi, rồi ngồi hút tẩu trong một khoảng trời hửng nắng ngắn ngủi. Nhưng gió thổi mạnh quá, chúng tôi chẳng tài nào hút nổi thứ gì khác. Xung quanh chẳng có lấy một cảnh quan tự nhiên nào, ngoại trừ mấy xưởng thợ nhếch nhác. Một lũ trẻ do một cô bé cao kều dẫn đầu đã đứng nhìn chúng tôi từ đằng xa trong suốt khoảng thời gian chúng tôi dừng lại. Tôi thực sự tự hỏi chúng đã nghĩ gì về chúng tôi.
Tại Hautmont, trạm khóa nước gần như không thể vượt qua; bến ghé thì vừa dốc vừa cao, còn thuyền lại nằm ở tít đằng xa. Gần chục người thợ lò lấm lem đã ra tay giúp một tay. Họ từ chối nhận tiền thù lao; và điều tuyệt vời hơn cả là họ từ chối rất lịch sự, hoàn toàn không mang lại chút cảm giác xúc phạm nào. "Đó là phong tục ở miền quê chúng tôi," họ bảo thế. Và đó thực sự là một lối ứng xử rất đẹp. Ở Scotland, nơi người ta cũng sẵn sàng giúp đỡ bạn miễn phí, những con người tốt bụng ấy lại khướcết tiền của bạn cứ như thể bạn đang định mua chuộc cử tri vậy. Khi người ta đã nhọc công làm những việc đáng trân trọng, thì cũng đáng để nhọc công thêm chút nữa, để sự tôn trọng ấy thuộc về chung tất cả những ai liên quan. Nhưng ở những xứ sở Anglo-Saxon can đảm của chúng tôi, nơi chúng ta cặm cụi suốt bảy mươi năm trong bùn nhơ, và gió cứ rít bên tai từ lúc lọt lòng cho đến khi chôn cất, chúng ta làm việc thiện hay việc ác đều với thái độ kiêu ngạo, suýt soát như một sự lăng mạ; thậm chí biến cả việc bố thí thành một lời tuyên ngôn và một hành động chiến tranh chống lại cái ác.
Sau Hautmont, mặt trời lại ló rạng và gió cũng lặng dần; chỉ cần chèo một quãng ngắn là chúng tôi đã vượt qua khu lò luyện kim để đi vào một vùng đất vô cùng tao nhã. Con sông uốn lượn giữa những ngọn đồi thấp, có lúc mặt trời ở sau lưng chúng tôi, có lúc lại chiếu thẳng phía trước, khiến mặt nước trước mũi thuyền rực lên một tấm thảm chói lọi đến lóa mắt. Hai bên bờ, những đồng cỏ và vườn cây ăn trái viền quanh dòng sông bằng một dải cói và hoa nước. Những hàng rào cao ngất, đan cài vào thân những cây du ven bờ; và các thửa ruộng, vốn rất nhỏ hẹp, trông giống như một chuỗi nhữnghốc cây xinh xắn dọc theo dòng chảy. Chẳng bao giờ nhìn thấy một viễn cảnh xa xôi nào; thỉnh thoảng có đỉnh đồi lúp xúp cây cối nhô lên khỏi hàng rào gần nhất, cốt để tạo thành một lớp trung cảnh cho khoảng trời phía trên; nhưng chỉ có thế mà thôi. Bầu trời quang mây tạnh. Không khí sau trận mưa mang một vẻ tinh khiết đến mê hồn. Dòng sông uốn lượn giữa những gò đồi, như một dải lụa gương sáng chói, và nhịp mái chèo khua làm những bông hoa bên bờ rung rinh.
Thấp thoáng trên đồng cỏ là những đàn bò lông đen trắng với những đốm vằn kỳ lạ. Một con bò, đầu trắng muốt còn thân hình đen bóng mượt, tiến đến mép nước uống và đứng lặng lẽ máy đôi tai nhìn tôi khi tôi lướt qua, trông chẳng khác nào một vị mục sư kỳ quặc nào đó trong một vở kịch. Chỉ một lát sau, tôi nghe thấy tiếng tõm lớn, và ngoảnh đầu lại thì thấy “vị mục sư” đang chật vật bơi vào bờ. Bờ sông đã sụt dưới chân nó.
Ngoài đàn gia súc, chúng tôi chẳng thấy bóng dáng sinh vật sống nào khác ngoại trừ vài chú chim và rất nhiều người câu cá. Họ ngồi dọc theo các mép đồng cỏ, người thì dùng một chiếc cần, kẻ lại cắm tới chục chiếc. Họ trông có vẻ ngây dại vì thỏa mãn; và khi chúng tôi khơi gợi để họ trao đổi vài câu về thời tiết, giọng nói của họ nghe thật trầm lắng và xa xăm. Có một sự bất đồng ý kiến kỳ lạ giữa họ về loại cá mà họ đang giăng câu; mặc dù tất cả đều đồng ý một điều rằng con sông này vô cùng dồi dào tôm cá. Khi thấy rõ ràng chẳng có lấy hai người nào bắt được cùng một loại cá, chúng tôi không khỏi nghi ngờ rằng có lẽ chẳng có nổi một ai trong số họ từng bắt được con cá nào ra hồn. Tôi hy vọng, vì buổi chiều quá đỗi nên thơ, rằng tất cả bọn họ đều được đền đáp; và trong mọi giỏ cá mang về nấu nướng đều có một chiến lợi phẩm bằng bạc. Một vài người bạn của tôi có lẽ sẽ trách cứ tôi vì điều này, nhưng tôi thà quý một con người, dù chỉ là một kẻ câu cá, còn hơn là mọi cọng mang cá dũng mãnh nhất trong tất cả các vùng nước của Chúa. Tôi chẳng màng gì đến cá trừ phi khi chúng được nấu với nước sốt; trong khi một kẻ câu cá lại là một phần quan trọng của phong cảnh sông nước, và do đó xứng đáng nhận được chút sự chú ý từ những người chèo thuyền canoe. Anh ta luôn có thể cho bạn biết bạn đang ở đâu một cách ôn hòa; và sự hiện diện lặng lẽ của anh ta giúp tôn lên vẻ cô tịch, tĩnh lặng, đồng thời nhắc nhở bạn về những cư dân lấp lánh đang bơi lội phía dưới chiếc thuyền của mình.
Dòng Sambre cứ mải miết uốn lượn quanh co giữa những gò đồi nhỏ bé, khiến cho mãi đến sau sáu giờ chúng tôi mới tiến gần đến trạm khóa nước ở Quartes. Có mấy đứa trẻ đang ở trên đường kéo thuyền, và chú Cigarette đã buông lời trêu chọc chúng khi chúng chạy lon ton bên cạnh chúng tôi. Mọi lời cảnh báo của tôi đều vô ích. Tôi đã bảo hắn bằng tiếng Anh rằng lũ trẻ con là sinh vật nguy hiểm nhất; và một khi đã bắt chuyện với chúng, thể nào kết cục cũng là một trận mưa đá ném vào người. Về phần mình, mỗi khi có ai nói gì với tôi, tôi chỉ mỉm cười hiền từ và lắc đầu ra vẻ như một kẻ vô hại chẳng biết mấy tiếng Pháp. Quả thực, tôi đã có quá nhiều kinh nghiệm ở quê nhà, đến mức thà chạm trán với nhiều loài thú hoang còn hơn là một lũ nhóc tì khỏe mạnh.
Nhưng tôi đã có phần bất công với những thiếu niên hiền hòa xứ Hainaut này. Khi Cigarette rời đi để hỏi thăm thông tin, tôi bước lên bờ hút tẩu và trông nom mấy chiếc thuyền, rồi bỗng chốc trở thành tâm điểm của sự tò mò đầy thiện cảm. Lũ trẻ lúc này đã được nhập bọn bởi một cô gái trẻ và một thiếu niên hiền lành bị cụt một tay; điều này khiến tôi cảm thấy an tâm hơn hẳn. Khi tôi vô tình thốt ra vài từ tiếng Pháp đầu tiên, một cô bé gật đầu với vẻ từng trải đến buồn cười. "A, thấy chưa," con bé nói, "anh ấy hiểu rành mạch cả đấy chứ; anh ấy chỉ đang làm bộ làm tịch thôi." Và cả nhóm nhỏ cùng cười rộ lên một cách rất hào sảng.
Chúng vô cùng kinh ngạc khi nghe nói chúng tôi đến từ nước Anh; và cô bé nọ liền mang ra khoe kiến thức rằng nước Anh là một hòn đảo "và cách đây rất xa — bien loin d'ici."
"Ừ, cô bé nói phải đấy, — cách đây một trời một vực," chàng trai cụt một tay lên tiếng.
Tôi cảm thấy nhớ nhà gần như chưa từng có trong đời; bọn chúng vẽ ra một khoảng cách xa xôi đến không thể đo đếm nổi tới nơi tôi chào đời.
Chúng rất ngưỡng mộ những chiếc thuyền canoe. Và tôi nhận thấy ở những đứa trẻ này một sự tế nhị rất đáng ghi nhận. Chúng đã làm chúng tôi điếc cả tai suốt cả trăm thước vừa qua bằng những lời nài nỉ xin đi nhờ thuyền; ừ, và chúng lại tiếp tục tra tấn lỗ tai chúng tôi bằng điệp khúc ấy vào sáng hôm sau khi chúng tôi chuẩn bị khởi hành; thế nhưng, khi những chiếc thuyền canoe nằm không trống rỗng, thì chẳng hề có một lời nài nỉ nào như thế nữa. Sự tế nhị ư? Hay có lẽ là một chút sợ hãi làn nước đối với một chiếc thuyền chòng chành như vậy? Tôi căm ghét thói hoài nghi hơn cả quỷ dữ; trừ phi có lẽ cả hai chỉ là một! Dẫu vậy, đó cũng là một liều thuốc bổ tốt; như một vòi nước lạnh và chiếc khăn tắm cho cảm xúc; và hoàn toàn cần thiết cho cuộc sống trong những trường hợp quá nhạy cảm.
Từ những chiếc thuyền, chúng chuyển sang săm soi trang phục của tôi. Chúng không thể ngắm cho chán chiếc thắt lưng đỏ của tôi; và con dao của tôi khiến chúng trố mắt kinh sợ.
“Người ta làm dao thế ở Anh đấy,” cậu thiếu niên cụt một tay nói. Tôi lấy làm mừng vì nó không biết rằng ngày nay chúng ta làm đồ ở Anh tệ đến thế nào. “Chúng dùng cho những người đi biển,” cậu ta nói thêm, “và để tự vệ trước những con cá lớn.”
Tôi cảm thấy mình ngày càng trở nên lãng mạn hơn trong mắt nhóm nhỏ qua từng lời nói. Và chắc là tôi đúng thế thật. Ngay cả chiếc tẩu của tôi, dù chỉ là một chiếc tẩu đất sét thông thường kiểu Pháp, được "mặc quần" khá bảnh bao theo cách gọi của họ, cũng mang lại sự độc đáo trong mắt chúng, như một món đồ đến từ chốn xa xôi vạn dặm. Và dẫu cho lông vũ trên người tôi chẳng mấy lộng lẫy, thì tất cả chúng đều đến từ bên kia đại dương. Tuy nhiên, có một món trong bộ đồ nghề của tôi đã khiến chúng cười phá lên không chút khách sáo; đó chính là đôi giày vải lấm lem bùn đất của tôi. Tôi đoán chắc chúng tin rằng ít nhất thì đám bùn ấy là “hàng nội địa”. Cô bé nọ (tinh ranh nhất nhóm) liền đem đôi ủng gỗ sabots của mình ra để so kè; và ước gì bạn được chứng kiến con bé làm điều đó duyên dáng và vui nhộn nhường nào.
Chiếc bình đựng sữa của cô gái trẻ, một cái vò hai quai lớn bằng đồng gò, đặt cách đó một quãng trên thảm cỏ. Tôi mừng vì có cơ hội chuyển hướng sự chú ý của mọi người khỏi bản thân mình và đáp lại những lời khen ngợi mà tôi vừa nhận được. Thế là tôi hết lời ca ngợi nó cả về kiểu dáng lẫn màu sắc, nói với họ — và điều này hoàn toàn chân thật — rằng nó đẹp chẳng kém gì vàng. Họ chẳng lấy gì làm ngạc nhiên. Những món đồ đó rõ ràng là niềm tự hào của cả vùng quê. Và lũ trẻ hào hứng kể lể về giá trị đắt đỏ của những chiếc vò hai quai ấy, đôi khi có giá bán lên tới ba mươi franc một chiếc; kể cho tôi nghe cách người ta chở chúng trên lưng lừa, mỗi bên yên một chiếc, bản thân chúng đã là một bộ giáp yếm oai vệ rồi; và cách người ta có thể nhìn thấy chúng ở khắp mọi nơi trong vùng, cùng với số lượng lớn và kích cỡ khủng tại các trang trại lớn.
