Đô thị cổ kính và nổi tiếng của miền Bắc tọa lạc trên sườn và đỉnh của ba ngọn đồi, nhìn xuống một cửa sông lộng gió. Không có vị thế nào có thể đắc địa hơn cho thủ phủ của một vương quốc; cũng chẳng có nơi nào được chọn lựa tốt hơn để ngắm nhìn những phong cảnh nên thơ. Từ những vách đá cao ngất và các khu vườn bậc thang, thành phố phóng tầm mắt bao quát biển cả và những vùng đồng bằng rộng lớn. Về phía hướng đông, khi hoàng hôn buông xuống, bạn có thể bắt gặp ánh chớp từ ngọn hải đăng May, nơi vũng biển mở rộng ra hòa vào biển Đức; còn ở hướng tây, vượt qua cả vùng đất trũng Stirling, người ta có thể thấy những bông tuyết đầu mùa trên đỉnh Ben Ledi.

Nhưng Edinburgh phải trả giá đắt cho vị thế uy nghiêm ấy bằng một trong những khí hậu khắc nghiệt nhất trần đời. Thành phố phải hứng chịu mọi hướng gió thổi qua, dầm dề trong những trận mưa tầm tã, chìm khuất trong làn sương mù biển lạnh buốt từ phía đông dạt vào, và bị phủ đầy tuyết trắng khi những trận bão tuyết bay phần phật từ vùng cao nguyên về phía nam. Thời tiết mùa đông thì buốt giá và cuồng nộ, mùa hạ thì thất thường và ảm đạm, còn mùa xuân thì chẳng khác nào một chúa ngục luyện ngục về mặt khí tượng. Những người yếu đuối thường đoản mệnh, và bản thân tôi, một kẻ sống sót giữa những cơn gió lạnh căm và những trận mưa xối xả, đôi khi cũng cảm thấy chạnh lòng ghen tị với số phận của họ. Đối với tất cả những ai yêu chuộng sự ấm áp và ánh nắng mặt trời, những kẻ căm ghét thời tiết ủ dột và những cơn cuồng phong đánh vật suốt ngày, khó lòng mà tìm được một nơi chốn cư ngụ nào ít mang lại cảm giác ấm cúng và đầy phiền toái hơn thế. Không ít người trong số đó hằng khao khát cái Nơi-nào-đó trong tưởng tượng, nơi mọi rắc rối được cho là sẽ chấm dứt. Họ tựa người vào cây cầu lớn nối liền Khu Mới với Khu Cũ — cái nơi lộng gió nhất, hay chính là bàn thờ cao trong ngôi đền lộng gió của phương bắc này — và dõi theo những đoàn tàu phả khói bên dưới rồi khuất dạng vào đường hầm trong cuộc hành trình hướng về những bầu trời rạng rỡ hơn. Hạnh phúc thay những hành khách rũ sạch bụi trần của Edinburgh và được nghe lần cuối tiếng thét của cơn gió đông qua những ống khói nhà! Thế nhưng, nơi chốn ấy vẫn khắc sâu một niềm ân tình trong tim người ta; dẫu đi đến đâu, họ cũng chẳng tìm thấy một thành phố nào mang nét đặc sắc tương tự; dẫu đi đến đâu, họ vẫn mang lòng tự hào về mái nhà xưa của mình.

Người ta vẫn thường nói rằng Venice khác biệt với tất cả các thành phố khác ở thứ tình cảm mà nó khơi gợi. Những nơi khác có thể có người ái mộ; nhưng chỉ riêng nàng, một mỹ nhân nổi tiếng, mới có cả một triều đình những kẻ si tình. Quả thực, ngay cả đối với những người bạn ân cần nhất, Edinburgh cũng không được nhìn nhận theo nghĩa tương tự như vậy. Họ yêu mến thành phố vì nhiều lý do, và chẳng có lý do nào tự thân nó là hoàn toàn thỏa đáng. Họ yêu theo cách đầy ngẫu hứng nếu bạn muốn thế, và có phần giống như cách một nhà sưu tầm say mê tủ đồ cổ của mình. Sức hấp dẫn của thành phố mang đậm tính lãng mạn theo nghĩa hẹp nhất của từ này. Dù đẹp đẽ, nhưng vẻ đẹp của nó ít mang tính thẩm mỹ hơn là sự lôi cuốn đầy tò mò. Đó là một thành phố đậm chất Gothic, và càng đậm nét hơn nữa khi nó tự tô điểm bằng vài điệu bộ Hy Lạp, dựng lên những ngôi đền cổ điển trên các mỏm đá. Nói một cách ngắn gọn, và trên hết, nó là một kỳ quan. Cung điện Holyrood đã bị bỏ lại phía sau trong quá trình phát triển của Edinburgh, đứng xám xịt và tĩnh lặng giữa khu lao động, vây quanh bởi các nhà máy bia và xưởng khí đốt. Đó là ngôi nhà lưu giữ biết bao ký ức. Những nhân vật vĩ đại thuở trước, từ các vị vua chúa, hoàng hậu, những kẻ hề gã cho đến các sứ thần trang trọng, đã diễn vở kịch câm uy quyền của họ suốt nhiều thế kỷ tại Holyrood. Những âm mưu đảo chính đã được vạch ra, những vũ hội kéo dài đến tận khuấy đêm, những vụ mưu sát đã diễn ra ngay trong các căn phòng ấy. Nơi đó từng là chốn Hoàng tử Charlie tổ chức những buổi triều yến ảo ảnh, và bằng một phong thái vô cùng hào hoa, đại diện cho một triều đại đã sụp đổ trong vài giờ ngắn ngủi. Giờ đây, tất cả những sinh linh bằng đất nặn ấy đã hòa vào bụi tro, chiếc vương miện của nhà vua thậm chí được đem ra trưng bày với giá sáu xu cho đám đông tò mò; nhưng cung điện bằng đá vẫn sống sót qua bao đổi thay ấy. Suốt năm mươi tuần lễ liền, nó chẳng khác nào một điểm tham quan cho khách du lịch và là một bảo tàng trưng bày đồ cổ; thế nhưng đến tuần thứ năm mươi mốt, kìa cung điện bừng tỉnh và tái hiện lại quá khứ của mình. Ngài Đại sứ Ủy viên, một dạng quân vương trên sân khấu, ngồi giữa những bầy tôi sân khấu; một cỗ xe sáu ngựa cùng đoàn tùy tùng khua rộn rã kéo đến rồi đi trước cổng; về đêm, các cửa sổ rực sáng đèn, và những người hàng xóm gần đó là tầng lớp lao động có thể nhún nhảy trong chính ngôi nhà của họ theo tiếng nhạc cung điện. Và ở điểm này, cung điện chính là hình ảnh tiêu biểu cho cả thành phố. Vẫn còn đó một tia lửa âm ỉ dưới lớp tro tàn; thỉnh thoảng ngọn núi lửa xưa lại nhả khói. Edinburgh mới chỉ thoái vị một phần, và vẫn khoác lên mình, như một trò hề, những xiêm y thủ đô. Nửa là đô thị lớn, nửa là thị trấn tỉnh lẻ, toàn bộ thành phố sống một cuộc đời kép; nó trải qua những khoảng thời gian dài đằng đẵng chìm đắm trong trạng thái này rồi bỗng lóe lên trạng thái kia; giống như vị vua xứ Hòn đảo Đen, nó nửa sống nửa chết như một bức tượng đài bằng đá cẩm thạch. Có những toán quân vũ trang và đại bác ngự trị trên pháo đài phía trên; bạn có thể thấy binh lính tập hợp trên khoảng sân duyệt binh rộng lớn; và vào ban đêm sau buổi chạng vạng mùa đông đến sớm, cùng vào buổi sáng trước lúc bình minh mùa đông lười biếng ló dạng, gió cuốn đi khắp Edinburgh âm thanh của tiếng trống và kèn hiệu. Những vị thẩm phán nghiêm nghị đội tóc giả ngồi trong nơi từng là hội trường của các nghị định hoàng gia. Ngay gần đó trên con phố High Street, tiếng kèn có lẽ lại vang lên vào khoảng ngọ; và bạn bắt gặp một nhóm thị dân trong trang phục hóa trang lòe loẹt: áo chùng thêu huy hiệu bên trên, quần vải tuê luê bên dưới, và bản thân những người đàn ông ấy lếch thếch bước đi trong bùn lầy giữa những kẻ bàng quan chẳng mấy đồng cảm. Những tên hầu của một gánh xiếc được tổ chức chu đáo còn bước đi trên phố với dáng vẻ oai vệ hơn nhiều. Thế nhưng, đó lại chính là những Sứ giả và Quan giám hiệu của Scotland, những người sắp sửa công bố một đạo luật mới của Vương quốc Anh trước hai mươi tốp thiếu niên, kẻ trộm và phu xe ngựa thuê. Trong khi đó, mỗi giờ trôi qua, tiếng chuông trường Đại học lại ngân lên vang vọng trên tiếng ồn ào của phố xá, và mỗi giờ lại có một dòng người tấp nập sinh viên, kẻ đến người đi, lấp đầy những vòm cổng sâu thẳm. Và cuối cùng, vào một đêm mùa xuân — hay đúng hơn là một buổi sáng, lúc rạng đông — những người về muộn có thể nghe thấy tiếng hòa ca của rất nhiều người cất lên đồng điệu từ một nhà thờ ở phía này của con phố cổ High Street, và chỉ ít lâu sau, hoặc có lẽ trước đó một chút, là âm thanh của một đám đông khác cũng cất tiếng thánh ca hòa giọng từ một nhà thờ nằm ở phía đối diện bên kia đường. Sẽ có những lời ca vang lên về giọt sương trên đỉnh Hermon, và về việc thật tốt đẹp biết bao khi thấy những người anh em sống cùng nhau trong hòa thuận. Và những kẻ về muộn ấy sẽ tự nhủ rằng tất cả tiếng hát ca này đánh dấu sự kết thúc của hai kỳ đại hội giáo hội thường niên — những nghị viện của các Giáo hội vốn là anh em trong nhiều đức tính đáng ngưỡng mộ, nhưng lại chẳng giống anh em cho lắm ở điểm cụ thể là một cuộc sống khoan dung và yên bình.

Một lần nữa, những con người trầm tư sẽ tìm thấy sự quyến rũ trong một sự tương đồng kỳ lạ giữa diện mạo của thành phố và lịch sử đầy biến động của nó. Ít có nơi nào, nếu không muốn nói là không có, lại trưng bày những sự tương phản mang tính dã man đến thế trước mắt người xem. Ngay chính giữa lòng thành phố sừng sững một trong những mỏm đá tuyệt vời nhất của tự nhiên — một khối đá Bass Rock nằm trên cạn, cắm rễ trong một khu vườn, rung chuyển bởi những đoàn tàu chạy qua, đội chiếc vương miện gồm các chiến lũy cùng tháp canh, và phóng cái bóng mang dáng dấp chiến trận của nó lên con đường tấp nập và rực rỡ nhất của khu đô thị mới. Từ những cái tổ ong ngập khói cao tới mười tầng, những kẻ nhếch nhác nhìn xuống các quảng trường và khu vườn rộng rãi của giới thượng lưu; và những con người vui vẻ tắm nắng dọc theo con phố Princes Street, với hàng dặm cung điện thương mại treo ngập cờ hoa trong những dịp đại lễ, nhìn qua một thung lũng ngập tràn hoa viên và tượng đá, nơi những giẻ rách phơi phóng của khu phố cổ bay phần phật trong gió bên những khung cửa sổ cao tầng. Và rồi, ở mọi góc nhìn, là một sự va chạm lẫn lộn của kiến trúc! Chỉ trong một thung lũng này, nơi nhịp sống của thị trấn diễn ra hối hả nhất, người ta có thể nhìn thấy, hiển hiện lớp nọ chồng lớp kia do sự kiến tạo ngẫu nhiên của địa hình, những công trình mang hầu hết mọi phong cách trên thế giới. Đền thờ Ai Cập và Hy Lạp, cung điện Venice và những ngọn tháp nhọn Gothic chen chúc chồng chất lên nhau trong một sự hỗn độn đầy kiêu hãnh; trong khi phía trên tất cả, khối kiến trúc thô kệch của Pháo đài và đỉnh đồi Arthur's Seat nhìn xuống những bản sao chép ấy với một phẩm giá đàng hoàng, giống như cách các tác phẩm của Tự nhiên nhìn xuống các di tích của Nghệ thuật. Nhưng Tự nhiên lại là một vị nữ thần bảo trợ bừa bãi hơn chúng ta tưởng tượng, và chẳng hề e sợ một hiệu ứng mạnh mẽ nào. Những loài chim vẫn thản nhiên làm tổ giữa những đầu cột thức cột Corinth cũng như trong các khe nứt của vách đá; cùng một bầu không khí và ánh ban mai bao bọc lấy khối đá vĩnh cửu lẫn dãy hành lang giả của ngày hôm qua; và khi ánh nắng dịu dàng của miền bắc làm nổi bật mọi thứ với một vẻ sắc nét rực rỡ — hoặc khi màn sương mù phía đông dâng lên cùng buổi chiều tảng lạng xanh lam, hòa quyện tất cả những nét bất dung ấy thành một thể thống nhất, và những ngọn đèn bắt đầu lấp lánh dọc theo đường phố, cùng những ánh sáng yếu ớt hắt lên từ các ô cửa sổ cao bên kia thung lũng — cảm giác ấy dần ngấm vào bạn rằng nơi đây cũng là một mảnh ghép của tự nhiên theo nghĩa thân thuộc nhất; rằng sự dồi dào của những nét kỳ quặc này, giấc mơ được khắc tạc bằng đá và vách đá sống này, không phải là một tấm phông nền trong nhà hát, mà là một thành phố thuộc về thế giới thực tại hằng ngày, được kết nối bằng đường sắt và dây cáp điện tín với tất cả các thủ đô châu Âu, và có những công dân thuộc tuýp quen thuộc, những kẻ giữ sổ sách kế toán, đi lễ nhà thờ, và đã bán phần linh hồn bất tử của mình cho một tờ báo hằng ngày. Theo mọi quy chuẩn của văn chương lãng mạn, nơi này đòi hỏi phải bị bỏ hoang một nửa và đang ngả dần về sự tàn phế; chúng ta có thể chấp nhận sự xuất hiện nhan nhản của chim chóc, sự đùa giỡn của nắng và gió, cùng vài nhóm người Digan cắm trại giữa đại lộ chính; thế nhưng những người dân thị thành này, với những chiếc xe hơi và xe điện, những đoàn tàu và áp phích quảng cáo của họ, lại hoàn toàn lạc điệu. Là những du khách mang tính biểu tượng, họ tự do đùa cợt với những địa danh lịch sử, và nuôi nấng thế hệ trẻ của mình giữa những thắng cảnh nên thơ nhất với một sự thản nhiên vĩ đại mang bản chất con người. Ngắm nhìn họ chen chúc qua lại, trong những bộ trang phục chỉnh tề và ý thức về sự đúng đắn đạo đức, cùng một chút vẻ bề trên suýt chạm ngưỡng nực cười, đó không phải là điểm ít nổi bật nhất của chốn này.[1]

Và câu chuyện của thị trấn cũng kỳ dị chẳng kém gì diện mạo của nó. Suốt nhiều thế kỷ, đó từng là một thủ phủ lợp mái tranh bằng thạch thảo, và không chỉ một lần, trong những ngày đen tối của cuộc xâm lược từ nước Anh, nó đã bốc cháy ngụt trời, trở thành ngọn hải đăng cho tàu thuyền ngoài khơi. Đó là đấu trường của những vị quý tộc đầy đố kỵ, không chỉ ở Greenside hay bên chuồng ngựa của Nhà vua, nơi các giải đấu chính thức diễn ra trong tiếng kèn trống và dưới sự hiện diện của hoàng gia, mà còn ở mọi con hẻm nhỏ vừa đủ chỗ để giao kiếm, và trên con đường chính, nơi các cuộc bạo động bình dân dưới lá cờ Blue Blanket xen kẽ với những vụ ẩu đả của các thị tộc và tùy tùng từ phương xa tới. Tận trong Cung điện, John Knox từng quở trách nữ vương của mình bằng giọng điệu của nền dân chủ hiện đại. Trong lòng thị trấn, tại một trong những cửa tiệm nhỏ xíu đắp nổi như những cái tổ én giữa các trụ bệ của nhà thờ lớn cổ kính, vị quân vương quen thuộc James VI từng vui vẻ chia sẻ một chai rượu vang với George Heriot, người thợ kim hoàn. Lên tận những ngọn đồi Pentland, nơi lặng lẽ nhìn xuống Pháo đài với thành phố nằm rập rờn quanh đó như những con sóng, những kẻ cuồng tín điên rồ và ảm đọng có tên là Sweet Singers, hốc hác vì dãi dầu sương gió lâu ngày trên các hoang mạc, đã ngồi suốt ngày đêm với những "bài thánh ca đẫm nước mắt" để ngóng chờ Edinburgh bị thiêu rụi bởi ngọn lửa từ thiên đường, giống như thành Sodom hay Gomorrah thuở nào. Nơi đó, tại quảng trường Grassmarket, những anh hùng giao ước đầu đội đá vá trời đã dâng hiến sinh mạng của mình — một sự hy sinh đôi khi chẳng cần thiết nhưng không vì thế mà kém phần vinh quang — và cất lời từ biệt đầy hùng hồn với mặt trăng, mặt trời, các vì sao cùng tình bạn trần thế, hoặc lặng lẽ ra đi giữa tiếng trống trận. Ngay gần lối ra ấy, Grahame of Claverhouse và ba mươi lính kỵ mã của ông đã phi nước đại tẩu thoát, trong khi tiếng trống báo động của thành phố vang lên dồn dập sau đuôi ngựa của họ — một nhúm người đáng thương đang rồ ga phóng vì mạng sống của chính mình, nhưng lại có một người dẫn đầu sẽ quay trở lại với một tâm thế hoàn toàn khác, tạo ra một đòn giáng khiến Scotland chấn động tận tâm can, và ngã xuống trong vinh quang giữa làn tên mũi giáo dày đặc. Nơi đó, Aikenhead từng bị treo cổ chỉ vì một chút hoài nghi ngây ngô tuổi trẻ; nơi đó, vài năm sau, David Hume đã lật đổ Triết học và Niềm tin, khi ấy là một công dân bình yên và có uy tín; và tới đó, chỉ ít năm sau nữa, Burns bước ra từ sau đuôi cày, như thể đến một học viện của chủ nghĩa vô thần được dát vàng và văn chương nhân tạo. Nơi đó, khi cuộc đại di cư diễn ra băng qua thung lũng, và khu phố mới bắt đầu mở rộng những hình bình hành lộng gió của nó cùng với việc dựng lên mặt tiền dài dằng dặc trên ngọn đồi đối diện, đã chứng kiến một cuộc dời nhà, một sự thay đổi chỗ ở và cư dân chưa từng có trong lịch sử các thành phố: người thợ đóng giày thế chân vị bá tước; kẻ ăn mày tự ẩn mình bên ống khói nhà vị thẩm phán; nơi từng là cung điện nay được dùng làm nhà tế thần cho người nghèo; và những dinh thự lớn bị chia nhỏ đến mức tồi tàn cho những thành phần thấp kém nhất trong xã hội, tới nỗi hòn đá sưởi của chủ nhân cũ được cho là đủ lớn để người chủ mới ngăn vách biến thành một phòng ngủ.

[1] Tôi nghe nói những câu văn này đã gây tổn thương cho người dân tại quê hương tôi; và mang lại niềm vui tương ứng cho những đối thủ của chúng ta ở Glasgow. Tôi thú nhận rằng tin tức ấy vừa làm tôi đau lòng vừa khiến tôi buồn cười. Liệu tôi có thể lưu ý, như một thứ thuốc xoa dịu những người đồng hương đang bị tổn thương, rằng chẳng có điều gì mang tính ác ý trong những lời cáo buộc của tôi? Thật ít trách cứ làm sao nếu họ biết giữ sổ sách: đó là một thói quen kinh doanh xuất sắc. Đi lễ nhà thờ chưa bao giờ, theo như tôi được biết, là một chủ đề để chê trách; sự tươm tắt của trang phục là dấu hiệu của sự làm ăn phát đạt, và ý thức đúng đắn về đạo đức là một trong những biểu hiện của một cuộc sống lương thiện. Đó không phải là lỗi của họ nếu thành phố đòi hỏi một thứ gì đó bóng bẩy hơn ở những cư dân của nó. Một người đàn ông mặc áo khoác đuôi tôm trông thật lạc lõng trên đỉnh núi Alps hay Kim tự, dù cho ông ta có đức hạnh của một Peabody và tài năng của một Bentham. Và hãy để họ tự an ủi — họ làm tốt chẳng kém gì bất kỳ ai khác; cư dân của (lấy ví dụ đi) Chicago cũng sẽ tạo ra một ấn tượng thảm hại không kém trên cùng một sân khấu lãng mạn ấy. Đối với người dân Glasgow, tôi chỉ xin nói một lời duy nhất, nhưng đó là lời vàng ý ngọc: Tôi vẫn chưa viết cuốn sách nào về Glasgow cả.