Những lời chỉ trích của ông Ruskin đối với khu Phố Mới của Edinburgh, theo như tôi được nghe kể lại, hầu như đã vơ vét toàn bộ gạch đá và vôi vữa mà chúng tôi có thể trưng ra. Tuy nhiên, nhiều người vẫn tìm thấy một vẻ uy nghi cùng điều gì đó vững chãi, đường bệ ở những khu vực khang trang hơn; và như tôi đã nói, sự hỗn độn về kiến trúc đối với nhiều người lại mang lại một sự kích thích tâm trí đầy thú vị. Thế nhưng, khi bàn về kiến trúc biệt thự mới đây của chúng tôi, tôi sẵn sàng thành thật hòa chung dòng nước mắt với ông Ruskin, và đây chính là đề tài khiến người ta phải ghen tị với tài hùng biện tranh luận đầy uy lực của ông.

Ngày qua ngày, hết căn biệt thự mới này đến chướng ngại vật mới khác lại mọc lên; khắp vùng Newington và Morningside, những công trình ảm đạm cứ mọc lên như nấm; những ngọn đồi xinh xắn bị chất đầy những công trình ấy, mỗi căn đều trơ trẽn ngự trị trong khu vườn của mình, mái lợp và ống khói trông y hệt một ngôi nhà. Thế nhưng chỉ cần liếc nhìn là người ta có thể nhận ra bản chất thực sự của chúng. Chúng chẳng phải là nhà; bởi vì chúng không được thiết kế để con người sinh sống, và theo tôi được biết, sự bố trí bên trong thì kỳ quặc đến mức không tài nào phù hợp với nhu cầu của con người. Chúng cũng chẳng phải là công trình xây dựng; bởi vì khó mà gọi là xây dựng khi mọi kích thước đều chênh lệch một cách kệch cỡm đến chướng tai gai mắt với xung quanh. Chúng chẳng thuộc về một trường phái nghệ thuật nào cả, mà chỉ là sản phẩm của một hình thức kinh doanh rất đáng tiếc mà thôi.

Tại sao việc dựng lên một cấu trúc mà kích thước cửa sổ chẳng có chút tỷ lệ hợp lý nào so với mặt tiền lại rẻ hơn nhỉ? Liệu có chút lợi nhuận nào từ một chiếc ống khói đặt sai chỗ chăng? Phải chăng một kẻ thầu xây dựng chăm chỉ và tham lam sẽ kiếm được nhiều tiền hơn từ một khối dị hình so với một ngôi nhà tranh tử tế có độ giản dị tương đương? Thành thật mà nói, chúng ta phải đáp là Không. Người ta có thể bớt gạch và dùng gỗ tươi ngay cả khi thi công một bản vẽ rất trang nhã; và chẳng có lý do gì bắt một chiếc ống khói phải thông khói chỉ vì nó được đặt ở vị trí trông có vẻ đẹp mắt từ bên ngoài. Mặt khác, cũng có một sự xấu xí đầy kiêu hãnh: một cú ngã đầy tham vọng tựa như sự sa ngã của Lucifer. Có những công trình táo bạo và hào nhoáng dẫu gây khó chịu nhưng lại không đến mức đáng khinh; và chúng ta đều biết câu "kẻ khờ dại lao vào nơi các thiên thần sợ bước tới". Thế nhưng, việc nhắm tới việc tạo ra một căn biệt thự tầm thường, lại làm cho nó xấu xí đến cùng cực trong từng chi tiết; cố gắng thực hiện điều bình dị nhất để rồi chạm đáy của sự thất bại bị chế giễu; chẳng có triết lý gì ngoài lợi nhuận, vậy mà với cùng một mức chi phí, lại vượt qua mọi đối thủ trong nghệ thuật hình dung và tạo ra sự biến dạng vĩnh viễn; và lại làm điều này ngay tại một trong những vùng phụ cận dễ chịu nhất nước Anh về mặt tự nhiên: — chúng ta phải nói gì đây, ngoài việc đây cũng là một sự khác biệt, dẫu khó kiếm nhưng chẳng lấy gì làm vẻ vang cho cam?

Những công trình tồi tệ gây ra sự nhức nhối cho những người nhạy cảm; nhưng những thứ này lại xúc phạm cả gu thẩm mỹ bình dân nhất. Đó là mối nguy hiểm đe dọa đến cảnh quan của thị trấn; và khi nạn lở loét này cứ lan rộng ở các vùng ngoại vi, chúng ta càng phải đi một quãng đường dài hơn giữa những cảnh tượng chướng tai gai mắt, trước khi tìm lại được bầu không khí đồng quê. Nếu cư dân Edinburgh là một thể sống độc lập, họ sẽ vùng lên như một người và biến màn đêm thành nỗi kinh hoàng với lửa đỏ; những tên thầu xây dựng cùng đồng bọn sẽ bị đẩy vào cảnh làm việc giống như người Do Thái thuở trước: một tay cầm bay, một tay cầm dao găm tự vệ; và ngay khi một trong những kỳ quan kiến trúc ấy hoàn thành, những kẻ bài xích cái đẹp chân chính nên lao vào đó và chấm dứt nó một cách nhanh gọn.

Có lẽ những lời này sẽ lọt vào mắt của một vài nhà thầu xây dựng. Chẳng ích gì khi bảo họ thuê kiến trúc sư; vì làm thế là chạm đến lòng tự ái của họ, và sự hữu dụng của việc đó phần lớn sẽ phụ thuộc vào việc họ định mời vị kiến trúc sư nào. Nhưng xin hãy để họ nhờ bất kỳ kiến trúc sư nào trên đời chỉ ra một căn biệt thự có tỷ lệ tương đối hợp lý mà không phải do chính họ thiết kế; rồi cứ thế sao chép lại mẫu đó đến phát chán thì thôi.