Originally intended to serve as the opening chapter of

"Travels with a Donkey in the Cevennes"

Le Monastier là trung tâm của một tổng miền đồi núi thuộc Haute Loire, vùng Velay cổ kính. Đúng như tên gọi, thị trấn bắt nguồn từ một tu viện; nơi đây vẫn còn lưu giữ một khu tu viện bề thế có tháp chuông cùng một ngôi nhà thờ mang dáng dấp kiến trúc trang trọng, là tòa giám quản của một đại linh mục và vài vị phó tế. Thị trấn nằm sườn đồi phía trên sông Gazeille, cách Le Puy chừng mười lăm dặm, đi ngược con dốc đứng nơi bầy sói đôi khi vẫn rượt đuổi xe ngựa tuyến vào mùa đông. Con đường dẫn tới Vivarais chạy xuyên qua thị trấn từ đầu này đến đầu kia bằng một con phố hẹp duy nhất; ở đó, bạn có thể bắt gặp đài phun nước nơi những người phụ nữ hứng nước vào vò; ở đó cũng có những ngôi nhà cổ với khung cửa chạm trổ, mái hiên tam giác và các hoạ tiết trang trí bằng sắt. Bởi lẽ Monastier, cũng giống như Maybole ở Ayrshire, từng là một dạng thủ phủ miền quê, nơi giới quý tộc địa phương dựng dinh thự mùa đông cho họ; và hiện vẫn còn một vị bá tước đương thời, theo tôi được biết, vô cùng ăn năn, kẻ đã tìm đủ cách khánh gia bại sản vì lối sống xa hoa tại ngôi làng trên đồi này. Ông quả thực có đủ tư cách để được xem là kẻ phá gia chi tử đáng chú ý nhất từng được ghi nhận. Việc ông xoay sở ra sao ở một nơi chẳng có xa hoa phẩm nào được bày bán, và nơi tiền ăn trọ tại quán trọ tốt nhất chưa tới một shilling rỗi mỗi ngày, quả là một bài toán hóc búa cho bậc hiền triết. Con trai ông, dẫu gia đình đã khánh kiệt, vẫn lặn lội ra tận Paris để ăn chơi trác táng; và cứ thế, câu chuyện về hai cha con đánh dấu một cột mốc trong lịch sử tập quyền tại Pháp. Mãi cho đến khi người con bước lên tàu hỏa, công cuộc của Richelieu mới thực sự hoàn tất.

Đây là xứ sở của những người thợ làm ren. Phụ nữ ngồi tụm năm tụm ba trên phố; và tiếng lách cách của những con thoi vang lên từ nhóm này sang nhóm khác. Thỉnh thoảng, bạn sẽ nghe thấy một người lớn tiếng đọc kinh để răn đe những người khác trong lúc làm việc. Họ quàng những chiếc khăn rực sỡ, đội mũ trắng thắt dải ruy băng vui tươi quanh đầu, và đôi khi diện cả chiếc mũ phớt đen kiểu cướp biển trùm lên ngoài mũ trắng; nhờ thế, họ mang lại cho con phố nét chấm phá đầy màu sắc, rạng rỡ và mang hơi hướng ngoại quốc. Cách đây ít lâu, khi nước Anh phần lớn tự cung cấp ren gọi là ren torchon từ vùng này, việc kiếm được năm franc một ngày là chuyện không hiếm; mà năm franc ở Monastier thì giá trị tương đương một bảng ở London. Giờ đây, do sự biến động của thị trường, một nữ công nhân khéo léo và chăm chỉ cũng phải chật vật lắm mới kiếm được ba đến bốn franc một tuần, tức là chưa bằng một phần tám số tiền cô từng dễ dàng kiếm được vài năm trước. Thủy triều thịnh vượng đến rồi đi, hệt như những phu mỏ miền bắc nước chúng ta, chẳng để lại cho ai chút giàu có nào. Phụ nữ can đảm phung phí thành quả của mình, bắt đàn ông sống cảnh rảnh rỗi, rồi đắm mình vào chuyện yêu đương và đời sống vui tươi, theo như tôi được nghe kể. Từ cuối tuần này sang cuối tuần khác, Monastier chìm trong một ngày hội bất tận; người ta dành cả ngày trong các quán rượu, và tiếng trống hoặc kèn túi dẫn nhịp cho những điệu nhảy bourrée kéo dài đến tận mười giờ đêm. Giờ đây, những ngày tháng khiêu vũ ấy đã qua đi. "Il n'y a plus de jeunesse," anh phục vụ Victor thốt lên. Tôi không nghe thấy có bước tiến lớn nào trong những điều được coi là chuẩn mực cốt yếu của đạo đức; thế nhưng điệu bourrée, với thứ âm nhạc du dương, man mác, tận cùng và những dáng điệu nhanh nhẹn, mộc mạc, nay đã rơi vào quên lãng và phần lớn chỉ được nhớ đến như một phong tục của dĩ vãng. Chỉ vào những dịp hội chợ, bạn mới nghe thấy tiếng trống khẽ khàng khua trong quán rượu hoặc đôi khi có người cất giọng hát nhịp để những người khác cùng khiêu vũ. Tôi lấy làm tiếc trước sự đổi thay ấy, và lại một lần nữa ngạc nhiên trước cơ chế phức tạp của tạo hóa trên mặt đất này, rằng chỉ một chuyển biến về gu thời trang ở nước Anh lại có thể làm dập tắt biết bao niềm vui miền sơn cước ở Pháp. Bản thân những người thợ làm ren vẫn chưa hoàn toàn tha thứ cho những phụ nữ nước chúng ta; và tôi nghĩ họ lấy làm thích thú đặc biệt trước truyền thuyết về khu phố phía bắc thị trấn, mang tên L'Anglade, bởi chính nơi ấy, những lính đánh thuê Anh đã bị chặn bắt và đẩy lùi bởi quyền năng của bức tượng Đức Mẹ nhỏ xíu trên tường.

Thỉnh thoảng, một phiên chợ lại được tổ chức, và thị trấn trải qua một mùa bừng tỉnh; gia súc và lợn được nhốt đầy các con phố; và những kẻ móc túi từng từ tận Lyon kéo đến vì dịp này. Chủ nhật nào cũng vậy, dân dã từ các vùng quê đổ xô về từ lúc rạng đông để mua táo, dự lễ mi-sa, và ghé qua một trong số các quán rượu—nơi có không dưới năm mươi quán ở cái thị trấn nhỏ bé này. Trang phục đi lễ Chủ nhật của đàn ông là chiếc áo đuôi tôm màu xanh lục làm bằng một thứ vải thô nào đó, thường đi kèm cả bộ đồng màu. Tôi chưa từng đặt mắt lên bộ trang phục nào kém đẹp mắt đến thế. Chỗ này thì bám sát lấy người, chỗ kia lại phồng rộp lên; và cơ thể con người với những đường nét duyên dáng, sinh động bỗng biến thành một trò hề và đối tượng để thiên hạ châm chọc. Một việc thường lệ nữa của nông dân vào ngày Chủ nhật là đem những căn bệnh của mình đến nhờ dược sĩ tư vấn. Việc đó cũng quan trọng chẳng kém gì việc đi lễ nhà thờ. Tôi từng chứng kiến một người phụ nữ không thể cất lời kể từ ngày Thứ Hai tuần trước, cứ khò khè, hụt hơi, ho rũ rượi không dứt và vô cùng đau đớn; thế mà bà đã đợi hơn một trăm tiếng đồng hồ trước khi cất bước đi tìm sự giúp đỡ, và nếu tuần này có dài gấp đôi, bà vẫn sẽ tiếp tục chờ đợi. Hóa ra có cả một ngày quy định cho việc khám bệnh; đó là thói quen truyền đời mà một người phụ nữ đàng hoàng phải tự nhắc mình tuân thủ.

Mỗi ngày có hai chuyến xe chở khách chạy tuyến Le Puy, nhưng chúng cạnh tranh nhau bằng sự nhã nhặn chiều lòng khách hơn là tốc độ. Mỗi chuyến đều sẵn sàng dừng lại vui vẻ suốt một hoặc hai tiếng đồng hồ chỉ để một cụ bà đi chợ hay một quý ông thảnh thơi đọc xong tờ báo trong quán cà phê. Chuyến Courrier (tên của một trong hai xe) đáng lẽ phải rời Le Puy lúc hai giờ chiều trên chặng đường về, và đến Monastier kịp thời gian cho bữa tối lúc sáu giờ. Nhưng người đánh xe nào dám làm phật ý khách hàng. Anh ta cứ hoãn giờ khởi hành hết lần này đến lần khác, mặc cho thời gian trôi qua từng giờ; và tôi từng biết có những buổi chiều hoàng hôn buông xuống chỉ vì sự chậm trễ của anh ta. Những đặc ân thuần túy mang tính cá nhân này, sự chiều theo ý thích của con người thay vì nhìn kim đồng hồ cơ khí để đo đếm dòng chảy trừu tượng mang tên thời gian, biến công việc đánh xe ngựa thành một chuyện hài hước hơn nhiều so với những gì ta thường thấy.

Đưa tầm mắt ra xa ngút ngàn, từng dải đỉnh đồi trập trùng cứ nhấp nhô nối tiếp nhau; và nếu bạn leo lên một vị trí cao, thì cũng chỉ để thấy những dãy núi mới xa xôi hơn hiện ra đằng sau đó. Vô số dòng sông nhỏ chảy từ mọi hướng qua những thung lũng đá dựng đứng; và một trong số đó, cách Monastier không xa, mang cái tên lớn lao là sông Loire. Độ cao trung bình của vùng đất này là hơn ba nghìn thước một chút so với mực nước biển, khiến cho không khí trở nên vô cùng trong lành và sảng khoái. Cây cối thưa thớt, chủ yếu là thông, và phần lớn diện tích là đất hoang mạc thảo nguyên. Cảnh sắc nơi đây hoang dã và gập ghềnh hơn là hùng vĩ; giống một vùng cao nguyên hơn là miền núi; và phong cảnh nổi bật cũng như dễ chịu nhất lại nằm ở vùng đất thấp ven các sông. Quả thực, ở đó bạn sẽ tìm thấy rất nhiều góc nhỏ làm say lòng người; giống như cách vị quý tộc người Anh đã chọn nơi an nghỉ bên con suối nhỏ ở Thụy Sĩ, nơi Thiên nhiên ở trạng thái tinh khôi nhất, trông trẻ trung hệt như buổi sáng thứ bảy của tạo hóa. Nơi như thế chính là dòng chảy của sông Gazeille, khi nó tưới mát cho vùng đất công cộng của Monastier rồi xuôi dòng cho đến khi hòa vào sông Loire; một chốn để lắng nghe tiếng chim ca; một chốn cho những đôi lứa lui tới. Cái tên của con dòng sông có lẽ bắt nguồn từ âm thanh nó phát ra khi chảy qua những hòn đá; bởi nó là một tay hót vang trời, và vào ban đêm, sau khi đã lên giường nằm ở Monastier, tôi vẫn có thể nghe thấy tiếng nó róc rách hát dọc thung lũng cho đến khi chìm vào giấc ngủ.

Nhìn chung, đây là một khung cảnh mang đậm nét Scotland, dẫu không tráng lệ bằng những vùng đất tuyệt vời nhất xứ Scotland; và một sự trùng hợp kỳ lạ là cư dân nơi đây, theo cách riêng của họ, cũng đậm chất Scotland hệt như phong cảnh vậy. Họ sở hữu tác phong cộc cằn, thô kệch của người hạt Fife, và khi bắt chuyện với bạn, cứ như thể bạn đang xâm phạm đất đai của họ với câu "Où'st-ce que vous allez?", dịch ra tiếng vùng đất thấp chỉ có thể là "Whau'r ye gaun?". Họ tuân thủ ngày Sa-bát theo đúng kiểu Scotland. Vào ngày đó, chẳng có công việc nào được thực hiện ngoại trừ việc lùa ra lùa vào mấy chú lợn, cừu và gia súc tạo nên những tiếng lục lạc vui tai trên các đồng cỏ. Những người thợ làm ren đã biến mất khỏi đường phố. Việc không đi dự lễ mi-sa đồng nghĩa với sự suy thoái về mặt địa vị xã hội; và bạn có thể bắt gặp mọi người đang chăm chú đọc những cuốn sách ngày Chủ nhật, đặc biệt là một loại san báo Công giáo mang tên Khách phương nam về những việc làm của Đức Mẹ Lourdes. Tôi nhớ có một ngày Chủ nhật nọ, khi đang đi dạo vùng nông thôn, tôi tình cờ ghé vào một xóm nhỏ và thấy toàn bộ cư dân, từ cụ già cao niên nhất cho đến đứa trẻ còn ẵm ngửa, đều quây quần dưới bóng một bức tường hồi để cầu nguyện. Một cô gái vạm vỡ đứng quay lưng vào tường bắt nhịp phần đơn ca, trong khi những người còn lại thành kính họa theo. Cách đó không xa, một cậu thanh niên nằm sấp ngủ vùi giữa đống rơm, đại diện cho phần thế tục của trần gian.

Hơn nữa, người dân nơi đây rất hăng hái cải đạo cho người khác; và con gái của vị bưu tá từng tranh luận với tôi suốt nửa giờ đồng hồ về tội dị giáo của tôi, cho đến khi mặt cô đỏ bừng lên. Tôi từng chứng kiến quy trình ngược lại diễn ra giữa một phụ nữ gốc Scotland và một thiếu nữ Pháp; và các luận điểm trong cả hai trường hợp đều y hệt nhau. Mỗi nhà truyền đạo đều dựa vào sự ưu việt về nhân đức và học thức của giáo sĩ bên mình để làm căn cứ, rồi chốt hạ bằng lời đe dọa về ngọn lửa địa ngục. "Pas bong prêtres ici," người theo phái Trưởng lão nói, "bong prêtres en Écosse." Còn con gái vị bưu tá, khi nắm trong tay thứ vũ khí tương tự, lại tấn công tôi, có thể nói như vậy, bằng báng súng thay vì lưỡi lê. Xem ra chúng ta là một giống loài đầy hy vọng và rất dễ bị thuyết phục vì lợi ích của chính mình. Tôi nhận thấy có một chi tiết đáng mừng trong những cuộc chiến tranh du kích truyền giáo này, đó là cả hai bên đều trông cậy vào hỏa ngục, và dù là Tin Lành hay Công giáo, họ đều xoáy vào một nỗi ngờ vực được cho là đang nhen nhóm trong tim đối thủ. Và tôi gọi đó là điều đáng mừng, bởi niềm tin là một phẩm chất nâng đỡ con người vững vàng hơn trí tưởng tượng.

Cũng giống như ở Scotland, nhiều gia đình nông dân nơi đây kiêu hãnh vì có con trai theo đường tu hành. Và ở đây cũng vậy, thanh niên có xu hướng di cư. Chắc chắn không phải đói nghèo đã đẩy họ về các đô thị lớn hay ra nước ngoài, bởi tôi được biết, nhiều gia đình nông dân có khối tài sản ít nhất là 40.000 franc. Những chàng trai trẻ lên đường với tâm lý phiêu lưu và khát vọng vươn lên trong đời, để lại những bậc trưởng bối quê mùa lầm bầm cằn nhằn và đầy thắc mắc trước sự việc ấy. Có lần, tại một ngôi làng mang tên Laussonne, tôi đã gặp một trong những người cha vỡ mộng đó: một con vịt đống từng sinh ra một con thiên nga hoang dã để rồi chứng kiến nó cất cánh bay đi biệt tích. Con thiên nga hoang dã trong câu chuyện giờ đây đã trở thành một dược sĩ ở Brazil. Nó đã bay đi theo ngã Bordeaux, đặt chân đến châu Mỹ đầu trần chân đất, với nhõn một đồng xu rưỡi trong túi. Và giờ đây nó đã là một dược sĩ! Cuộc đời phiêu lưu mới kỳ diệu làm sao! Tôi thà rằng nó cứ ở lại quê nhà thì hơn; nhưng bạn chẳng bao giờ đoán trước được cuộc đời một con người xoay quanh điều gì, hay họ đặt niềm vui vào đâu: kẻ thì thích rượu chè, người thì thích cưới vợ, kẻ thứ ba lại thích viết những bài báo bôi nhọ để rồi liên tục bị quật roi nơi công cộng, và giờ đây là kẻ thứ tư này, có lẽ là để làm dược sĩ ở Brazil. Còn về phần người cha già của anh ta, ông chẳng thể tài nào hiểu nổi hành vi của con trai mình. "Ta lúc nào cũng có bánh mì cho nó," ông nói; "nó bỏ trốn là để chọc tức ta. Nó thích chọc tức ta. Nó là kẻ vô ơn." Nhưng tận sâu trong tim, ông lại đang phổng mũi tự hào vì đứa con đã đi đây đi đó của mình, và ông lôi từ trong túi ra một bức thư mà theo lời ông, nó đang mục nát ở đó, chỉ còn là một nhúm giấy rách, rồi hào hứng khua khoắng nó giữa không khí. "Thư này gửi từ châu Mỹ đấy," ông kêu lên, "cách đây sáu nghìn dặm!" Và đám đông trong quán rượu nhìn vào nó với một niềm rúng động nhất định.

Chẳng mấy chốc tôi đã trở thành một gương mặt quen thuộc, được cả vùng biết tiếng từ nhiều dặm nay. Câu hỏi "Où'st-ce que vous allez?" đã đổi thành "Quoi, vous rentrez au Monastier ce soir?" dành riêng cho tôi, và ngay trong thị trấn, dường như đứa trẻ nào cũng biết tên tôi, mặc dù chẳng một sinh linh nào phát âm nổi nó. Có một nhóm thợ làm ren nọ luôn mang ra một chiếc ghế cho tôi mỗi khi tôi đi ngang qua, và níu chân tôi lại để trò chuyện thay vì để tôi tiếp tục đi dạo. Họ tò mò khôn cùng về nước Anh, về ngôn ngữ, tôn giáo, trang phục của phụ nữ nơi đó, và không bao giờ chán ngắm nhìn hình khuôn mặt Nữ hoàng trên những con tem bưu chính Anh, hay tìm kiếm các từ tiếng Pháp trong các tạp chí Anh. Ngôn ngữ, cụ thể là thế, đã khiến họ hết sức ngạc nhiên.

"Họ có nói tiếng địa phương ở Anh không?" có lần tôi được hỏi; và khi tôi trả lời là không, họ liền bảo: "À, thế ra là tiếng Pháp?"

"Không, không," tôi nói, "không phải tiếng Pháp."

"Thế thì," họ kết luận, "họ nói tiếng địa phương."

Hiển nhiên là bạn hoặc phải nói tiếng Pháp, hoặc phải nói tiếng địa phương. Bàn về sức mạnh của logic—hóa ra nó ở đây trong toàn bộ sự yếu ớt của mình. Tôi đành chịu thua, nhưng khi tôi bắt đầu dẫn chứng bằng những ví dụ về thứ tiếng lóng bản xứ của mình, tôi lại vấp phải một nỗi bẽ bàng mới. Trong số mọi thứ tiếng địa phương, họ tuyên bố rằng tiếng của tôi là vô lý nhất và có âm thanh buồn cười nhất. Cứ mỗi từ mới thốt ra là một tràng cười nổ ra, và vài cô trẻ tuổi mừng quýnh bật dậy khỏi ghế, dậm chân thình thịch trên đường phố đầy phấn khích; còn tôi thì đứng nhìn niềm vui thích của họ trong một sự ngơ ngác phờ phạc và hơi khó chịu. Từ "Bread" (Bánh mì), nghe có vẻ là một từ đơn tiết bình thường, dễ hiểu ở Anh, lại chính là từ khiến những phụ nữ tốt bụng ở Monastier thích thú nhất; với họ, nó có vẻ tinh nghịch và sống động, giống như một trang trong tác phẩm của Pickwick vậy; và tất cả bọn họ đều cố gắng ghi nhớ nó thật kỹ, tôi đoán là để làm vốn lận lưng cho những tối mùa đông. Kể từ dạo đó, tôi đã thử phát âm nó với đủ mọi thứ giọng và ngữ điệu, nhưng dường như tôi thiếu đi khiếu hài hước.

Họ đủ mọi lứa tuổi: những đứa trẻ đang dệt khung ren đầu đời, một thiếu nữ e ấp nhưng đầy khiêu khích qua ánh mắt đưa đẩy, những người phụ nữ đã có gia đình đứng đắn, và các bà nội trợ, người đang ở đỉnh cao tuổi tác, kẻ lại đang bước vào giai đoạn suy nhược. Ai nấy đều dễ mến và tự nhiên, sẵn sàng bật cười và cũng sẵn sàng tỏ ra trang nghiêm trầm tĩnh khi chủ đề trò chuyện đòi hỏi điều đó. Cuộc sống, kể từ sau đợt giảm lương, bắt đầu hiện lên trước mắt họ với một vẻ nghiêm nghị hơn. Cô thiếu nữ đôi khi vẫn cười tôi theo một cách khơi gợi và không phải không có vẻ ngưỡng mộ, nếu tôi phán đoán không lầm; và một trong số các bà cụ, người trở thành bạn lớn của tôi trong nhóm, đã tặng tôi không ít lời nhận xét sắc sảo về các bức ký họa, tội dị giáo hay thậm chí là các luận điểm của tôi, và bà đưa ra những lời ấy với cái miệng mím lại cùng ánh mắt lấp lánh nét hài hước mang đậm chất Scotland. Nhưng những người khác lại đối xử với tôi với sự cung kính nhất định, như thể đối với một thứ gì đó từ chốn xa xôi đến và không hoàn toàn thuộc về con người. Chẳng gì có thể khiến họ thoải mái ngoài sự vui vẻ không thể kìm nén của tiếng mẹ đẻ tôi. Giữa bà cụ nọ và tôi, tôi nghĩ đã hình thành một sự gắn bó thực sự. Bà chưa bao giờ chán ngồi làm mẫu cho tôi vẽ chân dung, với chiếc mũ đẹp nhất và chiếc mũ cướp biển cùng toàn bộ nếp nhăn được chỉnh đốn ngăn nắp, và mặc dù bà không bao giờ quên chối bỏ kết quả, bà vẫn luôn khăng khăng đòi thử lại lần nữa. Thật thú vị như xem kịch khi chứng kiến bà ngồi phán xét bức họa cuối cùng. "Không, không," bà sẽ nói, "không phải thế đâu. Tôi già rồi thì đúng, nhưng tôi trông ưa nhìn hơn thế. Phải thử lại thôi." Khi tôi chuẩn bị rời đi, bà đã nói lời tạm biệt tôi cho kiếp sống này theo một cách khá cảm động. Chúng tôi sẽ chẳng còn gặp lại nhau nữa, bà bảo vậy; đó là một lời từ biệt dài, và bà cảm thấy buồn. Nhưng cuộc đời này lắm khúc khuỷu quá, thưa bà, ai mà biết được cơ chứ? Tôi từng nói lời từ biệt với những người ở những khoảng cách xa xôi hơn và thời gian lâu hơn, và ơn Chúa, tôi vẫn có ý định gặp lại họ một lần nữa.

Có một điều đáng chú ý ở những người phụ nữ này, từ người trẻ nhất đến người già nhất và hầu như không có ngoại lệ. Bất chấp lòng sùng đạo của họ, họ có thể văng ra một câu chửi thề ngọt xớt hệt như ngài Sir Toby Belch bằng xương bằng thịt. Chẳng có gì cao cả hay ti tiện, trên thiên đường hay dưới trần gian hoặc trên cơ thể con người, mà một người phụ nữ ở vùng này không thể thốt ra tên của nó một cách rõ mồn một, đường hoàng để làm gia vị cho câu chuyện phiếm. Bà chủ nhà của tôi, người hãy còn trẻ và xinh đẹp, ăn mặc như một quý cô và tránh né tiếng địa phương như thể nó là một điểm yếu, lại thường xuyên mắng con mình bằng ngôn ngữ của một kẻ đầu đường xó chợ say xỉn. Và trong số tất cả những kẻ hay chửi thề mà tôi từng nghe thấy, xin hãy trao giải cho một bà cụ ở Gondet, một ngôi làng thuộc sông Loire. Tôi đang ngồi ký họa, và những lời nguyền rủa của bà vẫn chưa dứt khi tôi đã vẽ xong xuôi và cất bước ra đi. Đúng là bà có lý do để giận dữ; bởi ở kia là đứa con trai của bà, một tên to xác bặm trợn, rõ ràng là đã ngấm men say từ khi ngày mới chưa kịp sáng rõ. Nhưng thật kỳ lạ khi phải lắng nghe dòng thác chửi rủa và tục tĩu không bao giờ cạn của bà, tuôn trào bất tận như một dòng sông, và thỉnh thoảng lại vút lên một cách sắc sảo đầy cay đắng giữa bầu không khí trong lành và tĩnh lặng của buổi sáng sớm. Ở những khu ổ chuột thành thị, điều đó có lẽ sẽ trôi qua mà không ai để ý; nhưng ở một thung lũng miền quê, thốt ra từ miệng một người phụ nữ nhà quê bình dị và lương thiện, sự dơ bẩn trong ngôn từ ấy thực sự khiến tai người nghe phải giật mình.

Viên Thanh tra Đường sá và Cầu cống là người bạn đồng hành chính của tôi. Ông ta nhìn chung là người thông minh, và có thể ba hoa ít nhiều ra vẻ am tường về bất kỳ chủ đề sáo rỗng nào; nhưng sở trường đặc biệt của ông ta là có một gu thưởng thức ẩm thực hào phóng. Đó là điểm chân bản nhất ở con người này; chính ở đây ông ta mới là một nghệ sĩ; và ở bên ông ta, tôi đã tìm ra điều mà tôi vẫn luôn hoài nghi từ lâu, rằng sự nhiệt tình và chuyên môn chính là những phẩm chất xã hội vĩ đại nhất, còn việc chúng xoay quanh vấn đề gì, dù là sốt trắng hay các vở kịch của Shakespeare, hoàn toàn chỉ là vấn đề thứ yếu.

Tôi thường tháp tùng Viên Thanh tra trong các chuyến tuần tra công vụ của ông, và dần tin rằng mình đã trở thành một chuyên gia trong lĩnh vực đó. Tôi tưởng mình có thể ghi chép sổ chấm công cho một thợ đập đá, hay ra lệnh mua phân bón bên vệ đường giỏi chẳng kém bất kỳ kỹ sư đang sống nào ở Pháp. Gondet là một trong những nơi chúng tôi cùng ghé thăm; và Laussonne, nơi tôi gặp người cha của anh dược sĩ, là một nơi khác. Ở đó, tại Laussonne, George Sand từng dành một ngày trong lúc thu thập tư liệu cho tác phẩm "Marquis de Villemer"; và tôi đã trò chuyện với một cụ ông, người hồi đó còn là một đứa trẻ chạy lon ton trong nhà bếp quán trọ, và vẫn còn nhớ về bà với một sự kính trọng nào đó. Có vẻ như bà nói tiếng Pháp không được trôi chảy cho lắm; chính vì lý do này mà George Sand đã chọn ông làm bạn đồng hành, và mỗi khi ông vô tình thốt ra một cụm từ đậm chất địa phương vừa rộng rãi vừa sinh động, bà lại bắt ông lặp đi lặp lại cho đến khi nó khắc sâu vào trí nhớ của bà. Từ chỉ con ếch đã làm bà vô cùng thích thú; và sẽ thật tò mò nếu biết được liệu sau đó bà có sử dụng nó trong các tác phẩm của mình hay không. Những người nông dân, chẳng biết gì về chữ nghĩa và chưa từng nghe đến khái niệm màu sắc địa phương, đã không thể hiểu nổi lý do vì sao bà lại trò chuyện rôm rả với đứa trẻ kém cỏi này; và đối với họ, bà chỉ là một phụ nữ rất đỗi bình dân và chẳng có gì là đẹp đẽ: kẻ sát nam nhi nổi tiếng nhất thời đại lại chẳng hề thu hút được mấy người chăn lợn vùng Velay!

Trong chuyến khảo sát kỹ thuật đầu tiên của tôi, hướng lên phía Crouzials tiến về núi Mézenc và giáp ranh giới Ardèche, tôi bắt đầu làm quen và trau dồi mối quan hệ với viên tổ trưởng đội sửa đường. Ông ta vô cùng phấn khích khi có tôi đi cùng, giới thiệu tôi với các thuộc cấp của mình là kỹ sư giám sát, và khăng khăng đòi thực hiện cái gọi là "phép lịch thiệp" là trả tiền bữa sáng cho tôi tại một quán rượu ven đường. Nhìn chung, ông ta là một người am hiểu sâu sắc về thời tiết, khá vui tính và có máu giao du. Nhưng tôi e là ông ta rất mê tín. Khi lên chín tuổi, ông ta từng tận mắt chứng kiến một đêm nọ một nhóm quý ông và quý bà (bourgeois et dames) đang làm trò với những chiếc ghế (qui faisaient la manège avec des chaises), và kết luận rằng mình đang diện kiến một buổi tế thần của phù thủy. Tôi cho rằng, dù có chút rụt rè khi đưa ra phỏng đoán này, đó có lẽ chỉ là một buổi dã ngoại lãng mạn dưới ánh trăng mà thôi. Lại có lần, khi đi từ Pradelles cùng với anh trai, họ nhìn thấy một chiếc xe lớn trống không do sáu con ngựa khổng lồ kéo đi trước mặt trên đường. Người đánh xe hét lớn và làm vang động cả núi non bằng những tiếng quất roi giòn giã. Dường như hắn chẳng bao giờ đi nhanh hơn một bước đi bộ, thế nhưng họ lại không tài nào đuổi kịp; và cuối cùng, tại một khúc cua của sườn đồi, toàn bộ cỗ xe đã biến mất không dấu vết vào màn đêm. Vào thời điểm ấy, người ta bảo đó là do ác quỷ qui s'amusait à faire ça (thích thú làm trò).

Tôi gợi ý rằng chẳng có gì là hợp lý hơn thế, vì thế nào hắn cũng phải tìm chút giải trí cho mình chứ.

Viên tổ trưởng bảo rằng điều đó thật kỳ lạ, nhưng dạo này những chuyện kiểu đó đã ít đi. "C'est difficile," ông nói thêm, "à expliquer."

Khi chúng tôi đã lên hẳn vùng hoang mạc và Viên Thanh tra đang dùng thước đo để kiểm tra mấy viên đá dăm làm đường—

"Nghe kìa!" viên tổ trưởng nói, "anh có nghe thấy gì không?"

Chúng tôi lắng nghe, và cơn gió lạnh buốt thổi thốc đến từ hướng đông mang theo những tiếng lục lạc mập mờ, hỗn độn lọt vào tai chúng tôi.

"Đó là đàn gia súc ở Vivarais," ông ta nói.

Bởi cứ mỗi độ hè về, những đàn gia súc từ khắp Ardèche lại được lùa lên các cao nguyên cỏ này để chăn thả.

Rải rác đây đó, một đàn gia súc nhỏ của tư nhân đang được canh chừng bởi một cô gái, người thì đang kéo sợi bằng con quay, kẻ thì ngồi trên bức tường đá và chăm chú làm ren. Người sau, khi chúng tôi cất tiếng chào, liền hoảng hốt chồm dậy và dang hai tay ra, giống như một người đang bơi, để giữ chúng tôi ở khoảng cách an toàn, và phải mất vài giây chúng tôi mới có thể trấn an cô ấy về thiện chí của mình.

Viên Thanh tra kể cho tôi nghe về một nữ chăn gia súc khác mà ông từng hỏi đường khi mới chân ướt chân ráo đến vùng này, và cô ấy đã bỏ chạy thục mạng, lùa theo cả bầy gia súc đi trước cho đến khi ông đành tuyệt vọng bỏ ý định hỏi han. Một câu chuyện về thời kỳ vô pháp luật xưa cũ vẫn còn có thể đọc được qua những nét rụt rè vụng về ấy.

Mùa đông ở những vùng cao nguyên này là một khoảng thời gian nguy hiểm và ảm đạm. Nhà cửa bị tuyết vùi lấp, và khách lãng du đi lạc trong trận cuồng phong ngay trong tầm với tiếng gọi tới lò sưởi nhà mình. Chẳng ai dám dấn thân ra ngoài mà không mang theo thịt và một chai rượu, thứ mà họ nạp đầy lại ở mỗi quán rượu đi qua; và dẫu được trang bị tận răng như vậy, họ vẫn bước đi trên con đường với nỗi kinh hoàng. Suốt cả ngày, cả gia đình quần tụ quanh đống lửa trong một túp lều hôi hám, ngột ngạt, đồng thời chẳng có việc làm hay trò giải trí nào. Người cha có thể đẽo gọt một món đồ đạc thô kệch, nhưng đó là tất cả những gì được làm cho đến khi mùa xuân trở lại, mang theo những nhọc nhằn trên đồng áng. Chẳng phải vô cớ mà bạn tìm thấy một chiếc đồng hồ ở ngay cả những nơi trú ẩn nghèo nàn nhất chốn sơn cước này. Một chiếc đồng hồ và một cuốn lịch, bạn có thể tưởng tượng được, là những thứ không thể thiếu trong một cuộc sống như thế...