Chúng tôi nán lại Moy gần suốt cả ngày, bởi vốn dĩ là những kẻ ưa chiêm nghiệm, chúng tôi coi thường những chặng đường dài và việc khởi hành sớm theo nguyên tắc của riêng mình. Hơn thế nữa, nơi chốn này lại rất đỗi mời gọi sự thảnh thơi. Những người trong bộ trang phục săn bắn cầu kỳ từ lâu đài tản ra với súng ống và túi đựng mồi; và bản thân điều đó đã là một niềm thú vị, khi được ở lại phía sau trong lúc những kẻ tìm kiếm khoái lạc tao nhã ấy tranh thủ cướp lấy khoảng thời gian đầu ngày. Cứ thế này, bất cứ ai cũng có thể hóa thân thành nhà quý tộc, đóng vai công tước giữa chốn hầu tước, và làm một vị vua đương trị giữa các bậc công tước, miễn là anh ta vượt qua họ ở sự điềm tĩnh. Một phong thái dửng dưng xuất phát từ sự kiên nhẫn hoàn hảo. Những tâm hồn tĩnh lặng không thể bị làm cho bối rối hay hoảng sợ, mà vẫn tiến bước giữa vận may hay vận rủi theo nhịp độ riêng tư của chính mình, tựa như chiếc đồng hồ vẫn đều đặn chạy giữa cơn giông bão.
Chúng tôi thực hiện một chặng đường ngắn ngủi để đến La Fère; thế nhưng bóng tối đang buông xuống, và một làn mưa lất phất đã bắt đầu rơi trước khi chúng tôi kịp cất gọn những chiếc thuyền. La Fère là một thị trấn có công sự nằm giữa vùng đồng bằng, sở hữu hai lớp thành lũy bao bọc. Nơi khoảng không giữa lớp thứ nhất và lớp thứ hai trải dài một vùng đất hoang vu cùng những mảnh vườn canh tác. Rải rác dọc theo vệ đường là những tấm biển cấm xâm phạm được dựng lên nhân danh kỹ thuật quân sự. Cuối cùng, một cánh cổng thứ hai cũng dẫn chúng tôi vào lòng thị trấn. Những khung cửa sổ sáng đèn trông thật ấm cúng, từng đợt mùi thức ăn ngon lành lan tỏa khắp bầu không khí. Thị trấn đang đông đúc lực lượng quân dự bị tập trung cho đợt Maneuvers Mùa Thu của Pháp, và các quân nhân dự bị rảo bước rất nhanh trong những chiếc áo khoác dài trông vô cùng uy nghi. Quả là một đêm tuyệt vời để ngồi quây quần bên bữa tối trong nhà và lắng nghe tiếng mưa gõ trên những ô cửa kính.
Cigarette và tôi không sao thốt lên đủ lời chúc tụng lẫn nhau về viễn cảnh trước mắt, bởi chúng tôi đã được bảo rằng ở La Fère có một quán trọ thượng hạng. Quả là một bữa tối mà chúng tôi sắp sửa được thưởng thức! Quả là những chiếc giường mà chúng tôi sắp được ngả lưng!—và suốt quãng thời gian ấy, ngoài kia trời vẫn mưa rả rích lên những con người màn trời chiếu đất khắp vùng đồng quê ngợp bóng dương! Cảnh tượng ấy khiến chúng tôi rỏ dãi. Quán trọ mang tên của một loài thú rừng nào đó, hươu đực, nai sừng tấm, hay hươu cái, tôi quên mất tiêu rồi. Nhưng tôi sẽ chẳng bao giờ quên được cái vẻ rộng rãi và vô cùng đáng sống của nó khi chúng tôi đến gần. Lối vào cho xe ngựa được thắp sáng rực, không phải do cố ý, mà chỉ vì sự thừa thãi đến mức phung phí củi lửa và nến trong nhà. Tiếng lách cách của vô số bát đĩa vọng đến tai chúng tôi; chúng tôi nhìn thấy một trải dài những tấm khăn bàn; căn phòng bếp sáng rực như một lò rèn và tỏa hương thơm ngát như một khu vườn toàn đồ ăn ngon.
Vào chốn này, nơi thâm nghiêm nhất và là trái tim sinh lý của một quán trọ, với tất cả các lò sưởi đang sùng sục hoạt động và mọi chiếc tủ đều chất đầy thức ăn, giờ đây bạn hãy tưởng tượng chúng tôi đang có một cuộc đại thắng bước vào, hệt như một cặp phu ve chai ướt sũng, mỗi kẻ kẹp một chiếc túi cao su xẹp lép bên cánh tay. Tôi không tin rằng mình có một cái nhìn đúng đắn về căn bếp đó; tôi nhìn nó qua một thứ ánh hào quang nào đó: nhưng dường như nó đông nghẹt những chiếc mũ trắng tinh của các đầu bếp, tất cả bọn họ đều quay ngoắt lại từ những cái xoong cái nồi và nhìn chúng tôi đầy vẻ ngạc nhiên. Tuy nhiên, không thể nhầm lẫn về bà chủ quán: kìa bà đang đứng đó, dẫn đầu đội quân của mình, một người đàn bà mặt đỏ bừng vì giận dữ, bận rộn trăm bề. Tôi bèn cẩn trọng lên tiếng hỏi bà—cách hỏi quá đỗi lịch sự, theo ý của Cigarette—rằng chúng tôi có thể thuê phòng trọ được không: trong lúc bà đang lạnh lùng đảo mắt dò xét chúng tôi từ đầu đến chân.
“Các người sẽ tìm thấy phòng trọ ở khu ngoại ô,” bà cộc lốc đáp. “Chúng tôi quá bận rộn để tiếp những kẻ như các người.”
Nếu chúng tôi có thể bước vào trong, thay bộ quần áo khác, và gọi một chai rượu vang, tôi tin chắc mình có thể xoay chuyển tình thế; thế là tôi nói: “Nếu chúng tôi không thể ngủ, ít ra chúng tôi cũng có thể dùng bữa,”—và toan đặt chiếc túi xuống.
Thật là một cơn địa chấn khủng khiếp làm sao trên nét mặt bà chủ quán ngay sau đó! Bà lao bổ về phía chúng tôi và giậm mạnh chân xuống đất.
“Cút đi—cút khỏi cửa ngay!” bà ta thét lên. “Sortez! sortez! sortez par la porte!”
Tôi chẳng hiểu chuyện gì đã xảy ra, nhưng chỉ giây lát sau, chúng tôi đã đứng ngoài làn mưa lạnh và bóng đêm u tối, còn tôi thì đứng rủa xả trước lối ra vào của xe ngựa hệt như một tên khất thực bị từ chối bố thí. Những người chèo thuyền ở Bỉ đâu rồi? Vị Thẩm phán cùng những vò rượu ngon của ông đâu rồi? Và cả những nét kiều diễm của Origny đâu mất rồi? Đen tối thay, đen tối làm sao là màn đêm sau căn bếp rực ánh lửa; nhưng điều đó thấm tháp gì so với sự tối tăm trong tâm hồn chúng tôi? Đây chẳng phải là lần đầu tiên tôi bị từ chối cho trọ. Hết lần này đến lần khác, tôi từng lên kế hoạch xem mình phải làm gì nếu một tai họa kiểu này lặp lại. Và có gì dễ lên kế hoạch hơn thế. Nhưng để đưa nó vào thực hiện, trong lúc lồng ngực đang sôi sục vì nỗi nhục nhã ư? Hãy thử xem; hãy thử lấy một lần mà xem; rồi nói cho tôi hay anh đã làm gì.
Thật dễ dàng biết bao khi bàn chuyện về những kẻ lang thang và đạo đức. Sáu giờ đồng hồ chịu sự giám sát của cảnh sát (như tôi từng trải qua), hay một lần bị hắt hủi tàn nhẫn trước cửa quán trọ, sẽ thay đổi hoàn toàn quan điểm của bạn về vấn đề này hệt như một khóa học chuyên đề. Chừng nào bạn còn trụ vững ở những tầng lớp thượng lưu, với toàn thế giới cúi đầu chào theo mỗi bước chân bạn đi, các chuẩn mực xã hội trông có vẻ hào nhoáng làm sao; nhưng một khi đã bị giẫm nát dưới bánh xe, bạn chỉ ước gì xã hội này quỷ tha ma bắt đi cho rồi. Tôi thách hầu hết những kẻ đáng kính thử trải qua mười lăm ngày sống một cuộc đời như thế, và rồi tôi sẽ chỉ trả hai xu cho những gì còn sót lại về đạo đức của họ.
Phần tôi, khi bị đuổi cổ khỏi quán Hươu Đực, hay Hươu Cái, hay bất kỳ con vật quái quỷ gì đi nữa, tôi sẵn sàng phóng hỏa đền thờ Diana nếu lúc đó có sẵn lửa trong tay. Chẳng có tội ác nào đủ trọn vẹn để diễn tả sự bất bình của tôi đối với các thể chế loài người. Còn về Cigarette, tôi chưa từng thấy một con người nào thay đổi đến thế. “Chúng ta lại bị coi là những kẻ bán hàng rong rồi,” anh ta nói. “Lạy Chúa, thật khủng khiếp làm sao khi thực sự là một kẻ bán hàng rong!” Anh ta bắt đầu chì chiết tỉ mỉ từng khớp xương trên cơ thể bà chủ quán. Timon hẳn phải là một nhà nhân ái nếu đứng cạnh anh ta. Và rồi, khi đã chạm đến đỉnh điểm của sự nguyền rủa, anh ta lại đột ngột khựng lại rồi cất giọng rên rỉ thương xót cho những kẻ nghèo khổ. “Tôi cầu xin Chúa,” anh ta nói,—và tôi tin lời cầu nguyện ấy đã được lắng nghe,—“rằng tôi sẽ chẳng bao giờ bất lịch sự với một kẻ bán hàng rong.” Có phải đây là kẻ điềm tĩnh Cigarette không? Chính là hắn, chính là hắn đấy. Ôi, sự đổi thay vượt ngoài mọi lời kể, suy tưởng hay tin tưởng!
Trong khi ấy, bầu trời khóc thương trên đầu chúng tôi; và những khung cửa sổ càng trở nên sáng rực hơn khi màn đêm càng thêm dầy đặc. Chúng tôi lê bước dọc các con phố ở La Fère; chúng tôi nhìn thấy những cửa hàng, những ngôi nhà riêng nơi mọi người đang thản nhiên ăn uống linh đình; chúng tôi nhìn thấy những chuồng ngựa nơi lũ ngựa kéo xe có thừa cỏ khô và rơm sạch; chúng tôi nhìn thấy vô số quân nhân dự bị, những kẻ chắc hẳn đang vô cùng chán nản trong đêm mưa gió này, và khao khát những mái tranh quê nhà; nhưng chẳng phải mỗi người bọn họ đều đã có một chỗ tronganh doanh trại La Fère đó sao? Còn chúng tôi, chúng tôi có cái gì nào?
Dường như chẳng còn quán trọ nào khác trong cả thị trấn. Mọi người chỉ đường cho chúng tôi, và chúng tôi dò dẫm làm theo hết sức có thể, nhưng hầu như đều dẫn đến kết quả là đưa chúng tôi quay trở lại chốn vừa chịu nhục nhã. Chúng tôi thực sự là những kẻ vô cùng buồn bã khi đã đi rắp khắp La Fère; và Cigarette thậm chí đã hạ quyết tâm sẽ nằm dài dưới một gốc cây dương và ăn tối qua loa với một ổ bánh mì. Thế nhưng ngay ở phía đầu bên kia, ngôi nhà nằm cạnh cổng thị trấn lại tràn ngập ánh sáng và sự nhộn nhịp. “Bazin, chủ quán trọ, có phòng trọ bình dân,” tấm biển ghi rõ. “À la Croix de Malte.” Chính tại nơi đó, chúng tôi đã được tiếp đón.
Căn phòng chật cứng những quân nhân dự bị đang ồn ào uống rượu và hút thuốc; và chúng tôi thực sự vô cùng nhẹ nhõm khi tiếng trống và kèn bắt đầu vang lên khắp các con phố, và tất cả bọn họ đều phải vội vã vơ lấy mũ chỏm lông rồi ù té chạy về doanh trại.
Bazin là một người đàn ông cao lớn, có xu hướng phát tướng: điềm đạm, với gương mặt thanh tú, hiền lành. Chúng tôi mời ông cùng chia sẻ chai rượu với mình; nhưng ông từ chối, bởi đã phải rót rượu tiếp khách dự bị suốt cả ngày trời. Đây là một mẫu chủ quán kiêm người thợ khác hẳn với gã thô lỗ hay cãi vã ở Origny. Ông cũng yêu Paris, nơi ông từng làm thợ sơn trang trí thời niên thiếu. Nơi ấy có rất nhiều cơ hội để tự học hỏi, ông nói thế. Và nếu ai từng đọc qua miêu tả của Zola về bữa tiệc cưới của người thợ đến thăm bảo tàng Louvre, họ sẽ thật khôn ngoan khi lắng nghe Bazin như một liều thuốc giải độc. Ông từng say mê những bảo tàng thời trẻ. “Người ta nhìn thấy ở đó những kỳ quan nhỏ bé của sức lao động,” ông nói; “đó là điều làm nên một người thợ giỏi; nó thắp lên một ngọn lửa.” Chúng tôi hỏi ông làm thế nào để xoay sở ở La Fère. “Tôi đã có vợ,” ông đáp, “và những đứa con xinh xắn. Nhưng thành thật mà nói, đó hoàn toàn không phải là một cuộc sống. Từ sáng đến tối, tôi chỉ đi rót rượu cho một lũ người chẳng biết gì nhưng lại tự cho là hay.”
Trời quang dần khi đêm về khuya, và vầng trăng ló dạng khỏi những đám mây. Chúng tôi ngồi trước cửa, nhỏ to trò chuyện cùng Bazin. Ở trạm gác đối diện, toán lính canh liên tục bị gọi đổi ca, trong khi những đoàn pháo binh tiếp nối nhau lục cục kéo ra từ màn đêm, hoặc những tuần tra kỵ mã phi qua trong những chiếc áo choàng. Madame Bazin bước ra sau một lúc; chắc hẳn bà đã mệt mỏi sau một ngày làm việc; và bà rúc vào người chồng, tựa đầu lên ngực anh. Anh vòng tay ôm lấy vợ, dịu dàng vỗ nhẹ lên vai nàng. Tôi nghĩ Bazin đã đúng, và anh thực sự có một cuộc hôn nhân hạnh phúc. Có mấy ai trên đời được như vậy cơ chứ!
Vợ chồng Bazin nào đâu biết họ đã giúp đỡ chúng tôi nhiều đến thế nào. Chúng tôi bị tính tiền nến, tiền đồ ăn thức uống, và cả những chiếc giường đã ngả lưng. Nhưng trong hóa đơn chẳng có đồng nào cho những lời trò chuyện thú vị của người chồng; cũng chẳng có khoản nào cho khung cảnh hạnh phúc đẹp đẽ của đời sống vợ chồng họ. Và vẫn còn một khoản mục nữa chưa được tính tiền. Bởi sự lịch thiệp của những con người này thực sự đã vực dậy lòng tự trọng vốn đã mất của chúng tôi. Chúng tôi đang khao khát sự tôn trọng; cảm giác bị lăng mạ vẫn còn hằn học trong tâm hồn; và cách đối xử nhã nhặn dường như đã khôi phục lại vị thế của chúng tôi trên thế giới này.
Chúng tôi mới trả giá rẻ làm sao cho cuộc đời mình! Mặc dù tay luôn cầm chặt chiếc ví, phần tốt đẹp nhất của sự phục vụ vẫn mãi mãi không bao giờ được đền đáp. Nhưng tôi thích tưởng tượng rằng một tâm hồn biết ơn cho đi những gì xứng đáng với những gì nó nhận được. Phải chăng vợ chồng Bazin biết tôi yêu mến họ nhường nào? Phải chăng họ cũng được chữa lành khỏi những tổn thương nào đó nhờ những lời cảm ơn mà tôi đã bày tỏ bằng thái độ của mình?
