Thời gian đã tạo ra những đổi thay rõ rệt nhất quanh khu vực nhà thờ St. Giles. Bản thân ngôi nhà thờ ấy, nếu không vì ngọn tháp nhọn, thì đã trở nên không thể nhận ra; dãy Krames đều đã biến mất, chẳng còn lại một cửa hàng nào nương bóng vào các trụ tường; và những vị quan tòa nhiệt thành cùng một kiến trúc sư lầm đường lạc lối đã tước đi vẻ nam tính của công trình, khiến nó trở nên nghèo nàn, trơ trọi và đầy vẻ phô bày thảm hại. Giống như nhà thờ St. Giles thuở trước chắc hẳn từng mang một vẻ đẹp phong phú, cổ kính nay đã chìm vào quên lãng, thì khu phố lân cận cũng từng nhộn nhịp, khuất nắng và đầy chất lãng mạn. Chính tại nơi đây, thị trấn đã từng bị xây cất quá chật chội; thế nhưng sự chồng chất ấy nay đã được dọn sạch tận gốc, và không chỉ có một lối đi thông thoáng được để lại dọc theo phố High Street cùng khoảng không gian mở ở cả hai bên nhà thờ, mà một ô cửa lớn đục xuyên qua dãy nhà chính còn mở ra tầm nhìn hướng về phía bắc và khu Tân Phố (New Town).

Có một câu chuyện ngớ ngẩn về một đường ngầm nối liền giữa Lâu đài và cung điện Holyrood, cùng một tay kèn túi người Highland đầy gan dạ đã tình nguyện khám phá những khúc quanh co của nó. Anh ta bước vào từ đầu phía trên, vừa đi vừa thổi một khúc nhạc strathspey; đám đông tò mò nối gót theo sau anh dọc con đường, dõi theo bước chân anh đi xuống nhờ tiếng kèn vang lên từ phía dưới; cho đến một lúc nợ, vào khoảng ngang tầm nhà thờ St. Giles, tiếng nhạc bỗng đột ngột ngưng bặt, và những người trên phố đứng ngẩn ra, tay giơ cao trong vẻ hoang mang. Chẳng biết anh ta bị ngạt khí, bỏ mạng nơi đầm lầy, hay bị Ác ma thân chinh bắt đi, điều đó vẫn còn là một dấu hỏi; thế nhưng từ ngày ấy cho đến tận bây giờ, không ai còn nhìn thấy hay nghe ngóng được gì về tay kèn túi nữa. Có lẽ anh đã lạc bước vào miền đất của Thomas the Rhymer, và biết đâu vào một ngày nào đó, khi ít được mong đợi nhất, anh sẽ chợt nghĩ đến việc quay trở lại thế giới ngập tràn ánh dương ở phía trên. Đó hẳn sẽ đánh dấu một khoảnh khắc kỳ lạ cho những người đánh xe ngựa tại bến đỗ cạnh nhà thờ St. Giles, khi họ nghe thấy tiếng rền rỉ của chiếc kèn túi vọng lên từ lòng đất sâu thẳm ngay dưới móng vuốt những con ngựa của họ.

Nhưng nào chỉ có những tay thổi kèn túi biến mất, mà biết bao khối kiến trúc kiên cố cũng đã bay biến vào không trung một cách kỳ lạ. Ở đây chẳng hạn, là hình một trái tim được khắc chìm xuống mặt đường lát đá. Đây từng là vị trí của tòa Tolbooth, Trái tim xứ Midlothian, một chốn dầy đặc tích xưa và là nguồn gốc tên tuổi của một tác phẩm văn chương cao quý. Những bức tường giờ đây đã chìm vào bụi đất; chẳng còn cái cảnh giam cầm khốn khổ cho những con nợ vui tính, chẳng còn chiếc lồng sắt dành cho những kẻ vượt ngục kỳ cựu và khét tiếng; mà ánh nắng cùng ngọn gió nay tha hồ nô đùa trên phần nền móng của nhà giam xưa. Và đây cũng không phải là ký ức duy nhất mà lớp đá lát đường còn lưu giữ từ thuở trước. Nghĩa trang cổ của Edinburgh từng nằm phía sau nhà thờ St. Giles, thoai thoải dốc xuống khu Cowgate và bao trùm lên vị trí của Tòa nhà Nghị viện (Parliament House) hiện nay. Nó đã biến mất triệt để chẳng kém gì nhà tù hay khu Luckenbooths; và đối với những ai mù mờ về lịch sử nơi đây, tôi chỉ biết đến một dấu tích duy nhất còn sót lại. Nơi khoảng sân Parliament Close, bị giày xéo mỗi ngày bởi gót giày của các luật sư, có hai chữ cái cùng một con số đánh dấu nơi an nghỉ của người đã tái tạo lại Scotland theo hình ảnh của chính ông: con người không mệt mỏi và không bao giờ chịu khuất phục, John Knox. Ông yên giấc trong tiếng chuông văng vẳng từ ngôi nhà thờ từng bao lần vang vọng những lời giảng đạo của ông.

Ngay sát cạnh vị nhà cải cách ấy, bức tượng vua Charles II bằng chì, chân vòng kiềng và đội vòng nguyệt quế, đang cưỡi trên một con chiến mã bụng phệ. Nhà vua quay lưng lại, và khi bạn ngắm nhìn, ngài có vẻ như đang vụng về lùi xa khỏi một người hàng xóm đầy nguy hiểm như vậy. Thường thì suốt nhiều giờ liền, hai nhân vật này sẽ ở lại một mình trong khoảng sân kín, bởi nơi đây vốn nằm khuất khỏi mọi qua lại ngoại trừ các công việc liên quan đến pháp luật. Một bên là bức tường phía nam của nhà thờ, bên kia là các dãy hành lang có mái vòm của Tòa nhà Nghị viện, bao bọc lấy khúc cua bất định của mặt đường lát đá này và in bóng chúng dưới ánh mặt trời. Ở mỗi đầu sân, từ vòng quanh những trụ tường của nhà thờ St. Giles, bạn có thể phóng tầm mắt nhìn ra phố High Street với dòng người qua lại đủ mọi thành phần; nhưng dòng người ấy cứ xuôi về đông ngược tây, để lại khoảng sân Parliament Close cho vua Charles II và bầy chim chóc. Thỉnh thoảng, người ta lại thấy một đám đông kiên nhẫn lang thang ở đó suốt cả ngày, kẻ ăn trái cây, người đọc báo; và đánh giá qua phong thái điềm tĩnh của họ, bạn sẽ tưởng rằng họ đang chờ được phát phiếu nhận súp. Sự thật lại hoàn toàn khác biệt; bên trong Tòa án Tư tối (Justiciary Court), một con người đang bị xét xử vì tội danh liên quan đến sinh mạng, và đây là một số kẻ tò mò mà phòng khán giả đã quá chật chội không chứa hết. Đến xế chiều, nếu bị cáo không được lòng công chúng, sẽ có những tiếng la ó vang lên khi hắn được dẫn giải ra ngoài. Thêm vào đó, thỉnh thoảng lại xuất hiện một vị luật sư đội tóc giả và mặc áo choàng, tay đặt lên miệng, đầy những cái gật đầu thâm trầm, bước qua bước lại dưới dãy hành lang để lắng nghe lời trình bày từ một viên cố vấn; và vào những giờ cố định nào đó, cả một dòng người làm nghề luật lại hối hả băng qua khoảng không gian này.

Parliament Close từng là sân khấu chứng kiến những biến cố trọng đại trong lịch sử Scotland. Chẳng hạn, khi các Giám mục bị tống cổ khỏi Hội nghị vào năm 1688, "tất cả mười bốn người bọn họ tụ tập lại với những khuôn mặt tái nhợt và đứng chụm lại trong một đám mây mù tại khoảng sân Parliament Close": những nhân vật thuộc hàng giám mục đáng thương nay đã chấm dứt hoàn toàn những ngày tháng êm đềm trong đời! Một số tín đồ phong trào Societarians ở miền tây đứng cạnh đó, những kẻ hẳn sẽ "vui mừng hơn được ban cho những khoản tiền lớn" nếu được chứng kiến cảnh treo cổ họ, đã xô đẩy họ thô bạo đến mức làm đầu họ đập vào nhau. Đó không phải là một cách hành xử hào hiệp đối với những kẻ thù đã mất ngôi; thế nhưng ít nhất một người trong số các thành viên Societarians ấy từng phải chịu nỗi thống khổ trong chiếc bốt tra tấn, và tất cả bọn họ đều từng chứng kiến những người bạn thân yêu của mình trên đoạn đầu đài. Hơn nữa, vào thời điểm diễn ra "Thương ước khốn khổ" (woeful Union), chính nơi đây là chốn người ta chen chúc để hộ tống vị lãnh tụ được yêu mến của họ rời khỏi nghị viện cuối cùng của Scotland: những con người sục sôi tinh thần dân tộc, như cách gọi của Boswell, sẵn sàng cho những hành động bạo loạn, và vừa mới ném đá vào tác giả cuốn "Robinson Crusoe" khi ông ngó đầu ra khỏi cửa sổ.

Một người sùng đạo vào thế kỷ thứ mười bảy, trên đường đến tham gia các kỳ sát hạch (tương đương với các kỳ thi kiểm tra mà chúng ta gọi ngày nay) để gia nhập Đoàn luật sư Scotland, đã nhìn thấy khoảng sân Parliament Close mở rộng ra và có một khải tượng về cửa miệng Địa ngục. Điều này, và cũng chẳng có gì là lạ lùng [Pg 288], chính là cơ duyên đưa ông đến với sự cải đạo. Và khải tượng ấy cũng chẳng có gì là không phù hợp với khung cảnh nơi đây; bởi vì sau một bệnh viện, còn có chốn nào trong nền văn minh lại gớm ghiếc hơn một tòa án pháp luật? Nơi đây tụ hội lòng đố kỵ, sự thù hằn và mọi thói thiếu bác ái để tranh đấu đến cùng trong một giải đấu công khai; những tội ác, những gia tài tiêu tan, những gia đình tan vỡ, kẻ lừa đảo cùng nạn nhân của hắn, tất cả đều bị hút về tòa nhà thấp tầng có mái vòm cuốn này. Đã có biết bao nhiêu người từng nghe tiếng chuông nhà thờ St. Giles điểm giờ đầu tiên sau khi sạt nghiệp? Tôi dường như thấy họ dừng chân để đếm từng tiếng chuông, rồi lại lang thang bước tiếp vào dòng người tấp nập trên phố High Street, chết lặng và đau đớn tận tâm can.

Một cặp cửa lửng mở ra lối dẫn vào một sảnh đường có phần mái được chạm trổ, treo đầy những bức chân dung của giới luật sư, được trang trí bằng các tác phẩm tượng điêu khắc pháp lý, thắp sáng bởi những ô cửa kính màu và sưởi ấm bằng ba lò sưởi lớn. Đây chính là Salle des pas perdus (Sảnh bước chân lang thang) của Đoàn luật sư Scotland. Tại nơi đây, theo một tập tục khắc nghiệt, những thanh niên chưa có việc làm buộc phải đi dạo từ mười giờ cho đến hai giờ. Từ đầu này chí đầu kia, đi một mình, đi thành từng đôi hay từng nhóm ba, những chiếc áo choàng và bộ tóc giả cứ thế qua lại ngược xuôi. Xuyên qua tiếng thì thầm râm ran và tiếng bước chân, âm giọng eo éo của một Viên tráp lại xướng lên một vụ án mới và gọi tên những người có liên quan. Nhiều người thông thái đã đi dạo ở đây mỗi ngày suốt mười hay hai mươi năm trời mà chẳng có mảy may công việc hay thu nhập lấy một đồng xu cắc ké. Trải qua thời gian, có lẽ họ cuối cùng sẽ được bổ nhiệm làm Thẩm phán phó (Sheriff-Substitute) kiêm Nguồn cội Công lý tại Lerwick hay Tobermory. Bạn sẽ cho rằng chẳng cần gì ngoài một chút kiên nhẫn cùng sở thích vận động và không khí tồi tệ. Hít thở bụi bặm và vải bombazine, nuôi dưỡng tâm trí bằng những lời đồn thổi nhảm nhí, nghe ba phần của một vụ án và nhấm nháp ly rượu sherry, khao khát bằng nỗi niềm khôn tả đến giờ phút được trút bỏ lớp trang phục giả tạo ấy để cống hiến hết phần chiều còn lại cho môn golf, và cứ thế lặp đi lặp lại ngày này qua ngày khác, năm này qua năm khác, có vẻ là một chuyện thật nhỏ nhặt đối với những kẻ chưa từng trải nghiệm! Nhưng những ai từng thử qua lại có một góc nhìn khác, và coi đó là hình thức nhàn rỗi nhọc nhằn nhất.

Thêm những cánh cửa lửng mở ra những căn phòng nhỏ nơi các Thẩm phán của Tòa phúc thẩm bậc nhất (First Appeal) ngồi làm việc một mình, và những phòng xét xử lớn nơi các vị Tối cao pháp viện ngồi theo nhóm ba hoặc bốn người. Tại đây, bạn có thể nhìn thấy chỗ ngồi của Scott nằm trong khu vực vành móng ngựa, nơi ông đã viết nên biết bao trang tiểu thuyết Waverley giữa tiếng kèn kẹt đơn điệu của các thủ tục tư sự. Bạn sẽ được lắng nghe vô số sự sắc sảo, và vì các vị thẩm phán không hề dửng dưng với sự hóm hỉnh, nên cũng sẽ có một tỷ lệ tương đối những lời tiếu lâm khô khan. Tiếng Scotland thổ âm đặc sệt nay đã bị trục xuất khỏi băng ghế xét xử; nhưng các tòa án vẫn giữ lại được một hương vị đặc trưng mang tính quốc gia. Chúng ta có một lối trì hoãn đầy trang nghiêm và thú vị trong mỗi vụ án. Chúng ta đối xử với luật pháp như một bộ môn nghệ thuật thanh tao, đồng thời thưởng thức và nghiền ngẫm một cách sâu sắc những sự phân định rạch ròi. Chẳng có gì phải vội vã: từng điểm một phải được khảo sát thật kỹ lưỡng và quy về nguyên tắc; hết vị thẩm phán này đến vị thẩm phán khác phải cất lên những lời bàn luận ngoài lề (obiter dicta) trước sự thích thú của các đồng nghiệp.

Bên cạnh các phòng xét xử, dưới cùng mái nhà ấy còn được bố trí không dưới ba thư viện: hai trong số đó không hề tầm thường; bề bộn và nửa ngầm dưới lòng đất, chằng chịt cầu thang và hành lang; nơi bạn có thể thấy những bộ tóc giả mang vẻ ngoài vô cùng mọt sách đang lom khom tìm kiếm tiểu thuyết dưới ánh đèn lồng, ngay tại chính nơi mà Hội đồng Cơ mật (Privy Council) thuở trước từng dùng để tra tấn các tín đồ Covenanters. Vì Tòa nhà Nghị viện được xây dựng trên một sườn dốc, nên mặc dù nó chỉ có một tầng nếu nhìn từ phía bắc, nhưng lại cao đến ít nhất sáu tầng ở phía nam; và những dãy hầm chứa cứ thế nối tiếp nhau kéo dài bên dưới các thư viện. Ít có nơi nào mang đậm nét đặc trưng của thủ đô đồi núi này hơn thế. Bạn đi xuống hết bậc thang đá này đến bậc thang đá khác, và lang thang trong ánh sáng chập chờn của một que diêm giữa một mê cung gồm toàn những căn hầm bằng đá. Giờ đây, bạn đi qua bên dưới Đại sảnh Ngoài (Outer Hall) và nghe văng vẳng ngay trên đầu mình tiếng bước chân pháp lý vang lên thoăn thoắt nhưng đầy vẻ ma quái. Giờ đây, bạn bắt gặp một cánh cửa kiên cố có ô cửa sổ nhỏ: ở phía bên kia là những phòng giam của đồn cảnh sát và cầu thang xoắn ốc dẫn lối vào vành móng ngựa tại Tòa án Tư tối. Biết bao đôi bàn chân từng bước lên đó một cách nhẹ nhàng, nhưng lại nặng trĩu vô hồn trong lúc bước xuống. Biết bao cuộc đời đã bị tranh cãi tước đoạt mất trong suốt những giờ phút dài đằng đẵng ở tòa án phía trên. Nhưng ngay lúc này đây, sân khấu bi tráng ấy lại trống hoác và tĩnh lặng như một nhà thờ vào ngày thường, với băng ghế được phủ kín vải bạt và chẳng có gì chuyển động ngoài những tia nắng chiếu trên vách tường. Tiến xa hơn một chút, bạn sẽ bắt gặp một căn phòng, không trống trải như những nơi khác, mà chật ních những vật chứng từ các vụ án hình sự quá khứ: một kho chứa đồ phế thải ảm đạm: hung khí, những cơ quan nội tạng bị ngâm trong lọ đựng dung dịch độc, một cánh cửa thủng một lỗ đạn ngay trên tấm gỗ, nơi một con người từng ngã xuống và tử vong. Tôi chẳng thể tài nào tưởng tượng nổi tại sao người ta lại phải bảo quản chúng, trừ phi là để chuẩn bị cho Ngày Phán Xét. Cuối cùng, khi bạn tiếp tục đi xuống, bạn sẽ thoáng thấy ánh đèn vàng của thứ khí gas và nghe thấy những tiếng lạo xạo, xì xào chen chúc ở phía trước; khoảnh khắc tiếp theo, bạn rẽ qua một góc khuất, và kìa, ngay trong một lối đi được quét vôi trắng, là một cỗ máy truyền động đang cần mẫn quay tròn các bánh xe của nó. Bạn sẽ tưởng rằng cỗ máy ấy tự mọc lên ở nơi này, giống như một thứ nấm mọc trong hầm tối, và chẳng mấy chốc sẽ tự quay cuồng rồi lấp đầy những căn hầm từ đầu chí cuối bằng những công việc mang tính bí ẩn của nó. Thật ra, đó chỉ là một bộ phận thiết bị của hệ thống thông gió chạy bằng hơi nước; và bạn sẽ bắt gặp các kỹ sư ở gần đó, rồi có thể bước ra từ cửa của họ để hòa mình vào ánh nắng mặt trời. Suốt từ nãy đến giờ, bạn không hề đi xuống phía tâm Trái Đất, mà chỉ đi xuống tận chân đồi và phần nền móng của Tòa nhà Nghị viện; tuy nằm ở vị trí thấp, nhưng vẫn ở dưới bầu trời quang lãng và giữa một khoảng đồng cỏ. Ánh ban mai chiếu rọi một cách chói chang vào những ô cửa sổ phía sau của khu phố Ireland; vào những tấm màn che bị hỏng, những mái nhà xiêu vẹo, những ngôi nhà già nua liệt là bên bờ vực sụp đổ, một cái chuồng heo rách nát của loài người thích hợp cho loài heo người. Chẳng có mấy dấu hiệu của sự sống, ngoài vài món đồ phơi lác đác hay một khuôn mặt ló ra bên cửa sổ: cư dân đều đã đi vắng cả, nhưng họ sẽ quay về vào ban đêm rồi lảo đảo ngã lưng lên những chiếc giường rách nướp của mình.