Nhưng cuộc lưu trú của tôi tại Our Lady of the Snows còn có một khía cạnh khác. Vào thời điểm muộn màng này trong năm, lượng khách trọ không có nhiều; dẫu vậy, tôi không hề đơn độc trong khu vực dành cho khách của tu viện. Khu này nằm sát ngay cổng, gồm một phòng ăn nhỏ ở tầng trệt và cả một dãy hành lang với những căn phòng giam đơn độc giống như của tôi ở lầu trên. Tôi đãng trí quên mất mức phí chính thức dành cho một khách lui tới tĩnh tâm; nhưng hình như nó dao động trong khoảng từ ba đến năm franc một ngày, và rất có thể là mức đầu tiên. Những vị khách vãng lai như tôi có thể tùy tâm cúng dường bao nhiêu tùy ý, chứ không hề có một mức phí bắt buộc nào được đặt ra. Tôi cũng xin nói thêm rằng, khi tôi chuẩn bị rời đi, Cha Michael đã từ chối nhận tờ hai mươi franc vì cho rằng số tiền ấy quá lớn. Tôi đã giải thích lý do khiến tôi muốn dâng ngài ngần ấy; nhưng ngay cả lúc đó, vì một lòng tự trọng đến kỳ lạ, ngài vẫn nhất quyết không chịu tự tay nhận lấy. "Cha không có quyền từ chối thay cho tu viện," ngài giải thích, "nhưng Cha sẽ thấy phải phép hơn nếu con đem số tiền đó giao cho một trong các tu sĩ."
Tôi đã dùng bữa tối một mình vì đến muộn; nhưng vào bữa điểm tâm tối hôm đó, tôi gặp hai vị khách khác. Một người là linh khách vùng quê, người đã đi bộ suốt từ giáo xứ của mình gần Mende từ sáng sớm để tận hưởng bốn ngày tĩnh lặng và cầu nguyện. Vóc dáng ông lực lưỡng như một người lính ném lựu đạn, với làn da hồng hào khỏe mạnh và những nếp nhăn tròn xoe đặc trưng của nhà nông; và vì ông phàn nàn rất nhiều về việc tà áo dài đã gây vướng víu thế nào trong chuyến hành trình, trong trí tưởng tượng của tôi hằn lên một bức chân dung sống động về ông: một con người cao lớn, vạm vỡ, sải bước hiên ngang với chiếc áo thầy tu được vén cao qua những ngọn đồi lạnh lẽo hoang vu xứ Gévaudan. Người còn lại là một người đàn ông thấp đậm, điểm hoa râm, độ tuổi từ bốn mươi lăm đến năm/mươi, mặc đồ tuýt-sô khoác ngoài chiếc áo len không tay, trên khuy áo có đính dải ruy-băng đỏ của một huân chương. Nhân vật sau này quả thực rất khó xếp loại. Ông là một cựu sĩ quan từng trải trận mạc và mang cấp bậc chỉ huy; ở ông hãy còn phảng phất phong thái nhanh nhẹn, quyết đoán của chốn trại binh. Mặt khác, ngay khi đơn từ chức được chấp thuận, ông đã đến Our Lady of the Snows để trọ lại, và sau một thời gian ngắn làm quen với nếp sinh hoạt nơi đây, ông đã quyết định ở lại tu viện với tư cách một tập sinh. Cuộc sống mới đã bắt đầu tô điểm lại diện mạo của ông; ông đã ít nhiều phảng phất phong thái điềm tĩnh và mỉm cười của các tu sĩ; lúc này ông chưa hẳn là một sĩ quan mà cũng chưa phải là một tu sĩ dòng Trappist, nhưng lại mang trong mình nét đặc trưng của cả hai. Và quả thực, đây là một con người đang ở vào một ngã rẽ đầy thú vị của cuộc đời. Thoát khỏi tiếng đại bác và kèn trống ầm vang, ông đang bước qua cõi tĩnh mịch giáp ranh với nợ trần này, nơi hằng đêm người ta ngủ trong những chiếc áo liệm của chính mình và, tựa như những bóng ma, giao tiếp với nhau bằng ký hiệu.
Bên bàn ăn tối, chúng tôi đàm đạo về chính trị. Khi ở Pháp, tôi luôn tâm niệm phải ra sức truyền bá tinh thần thiện chí và ôn hòa trong chính trị, đồng thời nhấn mạnh bài học lịch sử của Ba Lan, chẳng khác nào một vài kẻ thích gây hoang mang ở Anh quốc thường hay nhấn mạnh bài học về Carthage. Vị linh mục và ngài chỉ huy hết lời bày tỏ sự đồng tình với những gì tôi nói, đồng thời thở dài sườn sượt trước sự cay nghiệt của bầu không khí chính trị đương thời.
"Chà, anh chẳng thể thốt ra điều gì mà một người không hoàn toàn tán thành," tôi nói, "thế nhưng họ lại đùng đùng nổi giận với anh ngay được."
Cả hai đều khẳng định rằng một trạng thái xã hội như thế là đi ngược lại với tinh thần Cơ Đốc giáo.
Trong lúc chúng tôi đang vô cùng tâm đầu ý hợp như vậy, cái lưỡi tôi lại ngẫu nhiên thốt ra một lời ca ngợi sự ôn hòa của Gambetta? Nét mặt vị cựu sĩ quan bỗng chốc đỏ bừng lên như gấc; ông đập hai lòng bàn tay xuống mặt bàn chẳng khác nào một đứa trẻ hư.
"Ý ngài là sao, thưa ông?" ông quát lớn. "Ý ngài là sao? Gambetta mà ôn hòa ư? Ông dám biện minh cho những lời đó hay sao?"
Nhưng vị linh mục vẫn chưa quên mạch chuyện của chúng tôi. Và đột nhiên, ngay giữa cơn thịnh nộ tột cùng, vị cựu sĩ quan chợt bắt gặp ánh mắt cảnh cáo hướng thẳng vào mặt mình; sự ngớ ngẩn trong hành vi của ông bừng tỉnh trong chớp mắt; và cơn giông bão chấm dứt một cách đột ngột, không một lời thừa thãi.
Phải đến tận sáng hôm sau, bên tách cà phê (thứ Sáu, ngày 27 tháng Chín), cặp đôi này mới phát hiện ra tôi là một kẻ dị giáo. Tôi đoán rằng mình đã khiến họ hiểu lầm qua những lời lẽ bày tỏ sự ngưỡng mộ đối với đời sống tu viện xung quanh; và chỉ đến khi vấp phải một câu hỏi thẳng thừng, sự thật mới phơi bày. Tôi đã từng được đối xử một cách khoan dung bởi cả Cha Apollinaris mộc mạc lẫn Cha Michael tinh tế; và vị phó tế người Ireland tốt bụng, khi nghe về sự yếu kém trong đức tin của tôi, cũng chỉ vỗ vai tôi rồi bảo rằng: "Con phải là một người Công giáo và đi lên thiên đàng." Nhưng giờ đây tôi đang ở giữa một giáo phái chính thống khác. Hai con người này vô cùng cay nghiệt, cố chấp và bảo thủ, chẳng khác nào những kẻ tồi tệ nhất ở Scotland, và thực tình mà nói, trong thâm tâm tôi tưởng chừng như họ còn tệ hơn thế. Vị linh mục khịt mũi một cách đầy lộ liễu như một con chiến mã.
"Và anh quả quyết muốn chết trong một thứ tín ngưỡng quái gở như vậy sao?" ông ta gặng hỏi; và chẳng có kiểu chữ nào của thợ in phàm trần đủ lớn để lột tả hết cái giọng điệu đầy hằn học ấy của ông ta.
Tôi nhún nhường ra hiệu rằng mình không hề có ý định thay đổi.
Nhưng ông ta không tài nào dung thứ nổi một thái độ ngang ngạnh nhường ấy. "Không, không," ông ta kêu lên; "anh phải thay đổi. Anh đã đến đây, Thiên Chúa đã dẫn dắt anh đến đây, và anh phải nắm bắt lấy cơ hội này."
Tôi đã phạm phải một sai lầm chiến thuật; tôi lại đi viện dẫn đến tình cảm gia đình, dẫu rằng tôi đang đối chuyện với một linh mục và một người lính – hai tầng lớp người từ lâu đã bị cắt đứt khỏi những mối dây liên kết thân thuộc và bình dị của cuộc đời.
"Cha mẹ anh thì sao?" vị linh mục hét lên. "Rất tốt; rồi anh sẽ cải đạo cho họ khi anh trở về nhà."
Tôi dường như đang mường tượng ra khuôn mặt của cha tôi lúc này! Thà tôi chịu đối đầu với con sư tử xứ Gaetulia trong hang ổ của nó còn hơn là dấn thân vào một chiến dịch như thế chống lại nhà thần học của gia đình.
Nhưng giờ thì cuộc săn đuổi đã bắt đầu; cả linh mục lẫn sĩ quan đều đang hò reo bủa vây để cải đạo tôi; và công cuộc Truyền giáo, thứ mà người dân Cheylard đã quyên góp được bốn mươi tám franc mười xu trong suốt năm 1877, đang được nhiệt thành thực thi ngay trên cơ thể tôi. Đó là một hình thức cải đạo kỳ lạ nhưng lại vô cùng hiệu quả. Họ chẳng bao giờ tìm cách thuyết phục tôi bằng lý lẽ, nơi mà tôi còn có thể cố gắng biện hộ đôi chút; trái lại, họ đương nhiên mặc định rằng tôi vừa cảm thấy hổ thẹn lại vừa hoảng sợ trước hoàn cảnh của mình, và chỉ dồn ép tôi duy nhất về mặt thời gian. Giờ đây, họ bảo, khi Thiên Chúa đã đưa bước chân tôi đến Our Lady of the Snows, thì đây chính là thời khắc được định sẵn.
"Đừng để sự thẹn thùng giả tạo níu kéo anh lại," vị linh mục lên tiếng nhằm khích lệ tôi.
Đối với một kẻ có cái nhìn dửng dưng như nhau trước mọi giáo phái tôn giáo, và chưa bao giờ có thể, dẫu chỉ trong một khoảnh khắc, nghiêm túc đong đếm giá trị của tín điều này hay tín điều khác ở khía cạnh vĩnh hằng – cho dù kẻ đó có thể nhìn thấy biết bao điều đáng khen hay đáng chê ở phương diện trần thế và tạm bợ đi chăng nữa – thì tình huống được tạo ra lúc này vừa bất công lại vừa đau đớn. Tôi lại mắc thêm một lỗi thứ hai về phép ứng xử, khi cố gắng biện hộ rằng xét cho cùng thì mọi thứ đều là một, và tất cả chúng ta đều đang đi từ những ngả đường khác nhau để hướng về cùng một Vị Cha và Bằng hữu nhân từ, không hề phân biệt rạch ròi. Đối với những người ngoại đạo, đó có lẽ là phúc âm duy nhất xứng đáng với cái tên của nó. Nhưng mỗi người lại có một suy nghĩ khác nhau; và khát vọng mang tính cách mạng này đã giáng xuống đầu tôi những nỗi kinh hoàng của giáo luật từ vị linh mục. Ông ta trút ra hàng loạt chi tiết ám ảnh về địa ngục. Những kẻ bị đày đọa, ông ta nói – dựa trên thẩm quyền của một cuốn sách nhỏ mà ông ta vừa đọc chưa đầy một tuần trước, và để tăng thêm sự thuyết phục, ông ta đã dự định mang theo sẵn trong túi – sẽ phải duy trì đúng một tư thế ấy qua muôn đời muôn kiếp giữa những nỗi thống khổ tối tăm. Và trong lúc say sưa diễn giải như thế, dáng vẻ của ông ta dường như trở nên cao cả hơn nhờ sự cuồng nhiệt của chính mình.
Kết quả là hai người họ đi đến kết luận rằng tôi nên đi tìm ngài Bề trên, do ngài Viện phụ đang vắng nhà, để trình bày thẳng trường hợp của mình với ngài.
"Đó là lời khuyên của tôi với tư cách là một cựu quân nhân," ngài chỉ huy nhận xét; "và cũng là ý kiến của ngài đây với tư cách là một linh mục."
"Đúng vậy," vị cha xứ phụ họa, vừa gật đầu đầy vẻ triết lý; "với tư cách là một cựu quân nhân – và một linh mục."
Đúng lúc ấy, khi tôi hãy còn đang lúng túng chưa biết đáp lời ra sao, một trong các tu sĩ bước vào – một tu sĩ người thấp đậm, nhanh nhẹn như một con dế, mang giọng đặc sệt miền Ý – liền lập tức nhúng tay vào cuộc tranh luận, nhưng với một âm điệu ôn hòa và sức thuyết phục hơn, đúng với bản chất của những người anh em dễ mến này. Hãy nhìn ngài mà xem, ông nói. Luật lệ nơi đây vô cùng khắc nghiệt; ngài rất thiết tha được ở lại quê hương nước Ý của mình – ai ai cũng biết nơi ấy đẹp nhường nào, một nước Ý tươi đẹp; nhưng ngặt nỗi ở Ý lại chẳng có dòng Trappist nào cả; và ngài còn có một linh hồn cần phải cứu rỗi; thế là ngài có mặt ở đây.
E rằng thâm tâm tôi đúng là một kẻ, như lời một nhà phê bình người Ấn Độ vui tính từng gán cho tôi, "đam mê hưởng thụ phù phiếm," bởi vì lời giải thích về động cơ của vị tu sĩ ấy đã giáng cho tôi một cú sốc kha khá. Tôi vẫn thích nghĩ rằng ông đã chọn cuộc sống này vì chính bản thân nó chứ không phải vì những mục đích vụ lợi nào khác; và điều này cho thấy tôi hoàn toàn lạc lõng và thiếu đồng điệu với những tu sĩ dòng Trappist tốt bụng nhường nào, ngay cả khi tôi đang cố gắng hết sức để thấu cảm. Thế nhưng đối với vị cha xứ, lý lẽ đó mang tính quyết định.
"Hãy nghe kìa!" ông ta kêu lên. "Và tôi đã từng chứng kiến một hầu tước ở đây, một hầu tước, một hầu tước" – ông ta lặp đi lặp lại từ thiêng liêng ấy ba lần liền – "và cả những nhân vật cao quý khác trong xã hội; rồi cả các vị tướng quân nữa. Và ngay lúc này, bên cạnh anh, là một vị quân nhân đã trải bao năm tháng trong quân ngũ – người mang huân chương, một chiến binh già. Thế mà ông ấy lại đang ở đây, sẵn sàng dâng hiến cuộc đời mình cho Thiên Chúa."
Đến lúc này thì tôi đã vô cùng bối rối bèn viện cớ lạnh chân rồi tìm cách chuồn khỏi căn phòng. Đó là một buổi sáng lộng gió, bầu trời đã quang đãng hơn nhiều, với những khoảng nắng kéo dài và đầy hơi ấm; tôi lang thang cho đến bữa trưa ở vùng đất hoang vu hướng đông, dẫu bị những cơn cuồng phong quật ngã tơi bời nhưng bù lại tôi được chiêm ngưỡng một vài khung cảnh vô cùng ấn tượng.
Vào bữa trưa, công cuộc Truyền giáo lại tiếp tục được tái khởi động, và lần này nó càng khiến tôi thêm phần ghê sợ. Vị linh mục đặt ra cho tôi rất nhiều câu hỏi về đức tin đáng khinh bỉ của tổ tiên tôi, và đón nhận những câu trả lời của tôi bằng một thứ tiếng cười khúc khích mang màu sắc giáo hội.
"Giáo phái của anh," có lần ông ta nói; "vì tôi nghĩ anh sẽ thừa nhận rằng nếu gọi đó là một tôn giáo thì hóa ra lại quá ư đề cao nó."
"Tùy ngài thôi, thưa ngài," tôi đáp. "Xin nhường lời lại cho ngài."
Cuối cùng thì tôi cũng tức nước vỡ bờ; và dẫu cho ông ta đang ở trên sân nhà của mình, quan trọng hơn là một người cao tuổi, qua đó có được quyền hưởng sự dung túng từ tôi, tôi vẫn không sao kìm được việc phải lên án cách cư xử thiếu lịch sự này. Ông ta tỏ ra vô cùng bối rối.
"Tôi đảm bảo với anh," ông ta nói, "tôi hoàn toàn không có ý định cười cợt trong thâm tâm. Tôi chẳng mang lại cảm giác nào khác ngoài sự quan tâm đến linh hồn anh."
Và công cuộc cải đạo của tôi khép lại như thế đấy. Một con người thật thà! Ông ta chẳng phải là kẻ lừa đảo nguy hiểm nào cả; mà chỉ đơn thuần là một mục tử vùng quê, chan chứa lòng nhiệt thành và đức tin. Cầu mong ông còn cất bước dài lâu trên những nẻo đường Gévaudan trong tà áo thầy tu vén cao – một con người kiên cường sải bước và vững chãi an ủi đoàn chiên trong giờ phút lâm chung! Tôi dám cá rằng ông sẽ hiên ngang vượt qua những trận bão tuyết nơi nào tiếng gọi của bổn phận vẫy gọi; và suy cho cùng, kẻ có đức tin kiên trung nhất chưa chắc đã phải là một tông đồ khôn ngoan nhất.
