Ở phía bắc của ngõ Cross-court, vẫn còn đó một cổng ra vào mang hơi hướng kiến trúc cổ kính, dẫu nay đã bị hạ cấp xuống dùng cho những việc khiêm nhường hơn, hiện làm lối vào cho một nhà in. Hỡi bạn đọc trẻ tuổi, nếu bạn chưa biết, thì cánh cửa cổ kính ấy chính là lối vào khu ghế dùn thuở xưa của nhà hát Drury danh tiếng — rạp Drury của Garrick — và đó là tất cả những gì còn sót lại. Tôi chưa bao giờ bước qua nơi này mà không rũ bỏ được chừng bốn mươi tuổi khỏi đôi vai, hoài niệm về buổi tối tôi từng qua đó để xem vở kịch đầu đời. Buổi chiều hôm ấy trời mưa dầm, và điều kiện để chúng tôi đi (gồm những người lớn tuổi và tôi) là trời phải tạnh mưa. Với trái tim đập rộn ràng làm sao, tôi đã đứng bên cửa sổ dõi theo những vũng nước, từ sự tĩnh lặng của chúng, tôi được dạy cách tiên đoán khoảng thời gian tạnh ráo hằng mong ước! Tôi như vẫn nhớ giọt nước cuối cùng rơi xuống, và niềm hân hoan khi tôi chạy đi loan báo tin vui.

Chúng tôi vào rạp bằng vé mời do người đỡ đầu của tôi, bác F., gửi tặng. Bác giữ một tiệm bán dầu (nay là cửa hàng của Davies) ở góc phố Featherstone-building, khu Holborn. Bác F. là một người cao gầy, điềm đạm, lời lẽ trang trọng, và luôn mang những hoài bão vượt xa thân phận của mình. Những ngày ấy, bác thường giao du với John Palmer, một diễn viên kịch, người mà dáng đi và phong thái dường như được bác sao chép lại; hoặc giả (điều này cũng dễ xảy ra) chính John lại vay mượn chút ít phong thái từ người đỡ đầu của tôi. Bác cũng quen biết với Sheridan, và thường được ông ghé thăm. Chính tại ngôi nhà của bác ở Holborn, chàng trẻ tuổi Brinsley đã đưa người vợ đầu tiên về sau khi cùng cô đào tẩu khỏi một trường nội trú ở Bath — nàng Maria Linley kiều diễm. Cha mẹ tôi cũng có mặt (bên bàn chơi bài quadrille) khi bác đưa người phụ nữ tài sắc ấy về nhà vào buổi tối hôm đó. Từ những mối thâm giao này, có thể suy đoán rằng người đỡ đầu của tôi hoàn toàn có thể xin được vé vào nhà hát Drury-lane lúc bấy giờ bất cứ khi nào bác muốn — và quả thực, tôi từng nghe bác kể rằng một lượng khá hào phóng những chiếc vé rẻ tiền ấy, mang chữ ký phóng khoáng của Brinsley, chính là thù lao duy nhất mà bác nhận được cho việc thắp sáng hàng đêm trong suốt nhiều năm liền cho dàn nhạc cùng các lối đi của nhà hát — và bác hoàn toàn mãn nguyện với điều đó. Ân huệ được thân thiết với Sheridan — hoặc tưởng chừng là thân thiết — đối với người đỡ đầu của tôi còn quý hơn tiền bạc.

Bác F. là một chủ tiệm bán dầu lịch thiệp nhất; ăn nói hoa mỹ nhưng nhã nhặn. Cách bác trình bày những sự việc đời thường nhất cũng mang âm hưởng của Cicero. Trong miệng bác lúc nào cũng sẵn có hai từ tiếng Latinh (nghe thật kỳ lạ làm sao khi thốt ra từ môi một con người buôn dầu!), mà vốn hiểu biết sau này của tôi đã giúp tôi đính chính lại. Về mặt phát âm chuẩn xác, lẽ ra chúng phải được đọc là vice versâ — nhưng trong những năm tháng tuổi thơ ấy, chúng gây cho tôi sự kinh ngạc nhiều hơn so với khi tôi đọc chúng một cách đúng đắn từ Seneca hay Varro ngày nay — qua cách phát âm kỳ lạ của riêng bác, được kéo dài ra thành một âm tiết, hoặc được Anh hóa thành một thứ gì đó giống như verse verse. Bằng một phong thái oai nghiêm và sự trợ giúp của những âm tiết bị bóp méo ấy, bác đã leo lên được (nhưng điều đó chẳng đáng là bao) những chức vụ giáo xứ cao quý nhất mà nhà thờ St. Andrew's có thể ban tặng.

Bác đã qua đời — và tôi nghĩ mình cần phải tưởng nhớ đến bác chừng ấy, cả vì những chiếc vé đầu tiên ấy (những chiếc bùa hộ mệnh kỳ diệu biết bao! — những chiếc chìa khóa nhỏ bé, bề ngoài chẳng có gì là quan trọng, nhưng lại mở ra trước mắt tôi những thứ còn hơn cả thiên đường xứ Ả Rập!) và hơn thế nữa, chính nhờ lòng beneficence (tấm lòng hào phóng) trong di chúc của bác mà tôi đã có được tài sản điền thổ duy nhất trong đời mà tôi có thể gọi là của riêng mình — tọa lạc gần ngôi làng ven đường Puckeridge tươi đẹp ở Hertfordshire. Khi tôi xuôi về quê để tiếp quản sản nghiệp, và đặt chân lên mảnh đất của chính mình, những thói quen uy nghi của người hiến tặng bỗng truyền sang tôi, và tôi sải những bước chân lớn hơn (tôi có nên thú nhận sự hũ hóa ấy không?) trên mảnh đất rộng ba phần tư mẫu Anh của mình, với ngôi nhà tiện nghi ở giữa, mang theo cảm giác của một chủ đất tự do người Anh rằng vạn vật từ bầu trời đến tâm địa cầu đều thuộc về mình. Bảng điền trang ấy nay đã rơi vào những bàn tay thận trọng hơn, và chỉ có một cuộc cách mạng ruộng đất mới có thể mang nó trở lại.

Thuở ấy hãy còn vé vào khu ghế dùn. Nguyền rủa thay vị quản lý khó tính đã bãi bỏ chúng! — chúng tôi đã vào rạp bằng một chiếc vé như thế. Tôi nhớ cảm giác chờ đợi ở ngoài cửa — không phải cánh cửa hiện nay vẫn còn lại — mà là khoảng không gian được che chắn giữa cửa ngoài và cửa trong — Ồ, đến bao giờ tôi mới lại có được cảm giác mong chờ ấy một lần nữa! — cùng với tiếng rao bán kẹo nonpareil, một thứ quà vặt không thể thiếu trong các nhà hát thời bấy giờ. Theo trí nhớ tôi có thể mường tượng, cách phát âm thời thượng của những người phụ nữ bán trái cây trong nhà hát lúc bấy giờ là: "Chase some oranges, chase some numparels, chase a bill of the play;" — từ chase thay cho từ chuse. Nhưng khi chúng tôi bước vào trong, và tôi chiêm ngưỡng tấm màn xanh che khuất một thiên đường đối với trí tưởng tượng của tôi, thứ sẽ sớm được mở ra — những sự mong đợi đến nghẹt thở mà tôi phải chịu đựng! Tôi đã từng thấy một cảnh tượng tương tự trong bản khắc in đính kèm phần Troilus and Cressida, trong bộ Shakspeare của Rowe — cảnh trong lều với Diomede — và chỉ cần nhìn lại bản khắc ấy là có thể khơi gợi lại phần nào cảm xúc của buổi tối hôm đó. — Các phòng đợi vào thời điểm ấy, chật kín những phụ nữ quý tộc ăn vận sang trọng, nhô ra phía trên khu ghế dùn; và những trụ ốp kéo dài xuống phía dưới được trang trí bằng một chất liệu lấp lánh nào đó (tôi không rõ là gì) nằm dưới lớp kính (có vẻ như vậy), trông giống như — một sự liên tưởng bình dị — nhưng tôi đoán đó là kẹo đường đá — thế nhưng, trong trí tưởng tượng đang dâng trào của tôi, khi đã rũ bỏ đi những nét bình dị thường ngày, nó hiện lên như một loại kẹo đường được tôn vinh thành thánh tích! — Những ngọn đèn dàn nhạc cuối cùng cũng được vặn lên, những "nàng Aurora rực rỡ ấy!" Tiếng chuông vang lên một hồi. Nó sẽ còn reo lên một lần nữa — và vì quá bất kham trước sự mong đợi, tôi nhắm nghiền đôi mắt lại, phó mặc bản thân trong một vẻ cam chịu tựa vào lòng người mẹ. Chuông reo lần thứ hai. Tấm màn nhướng lên — tôi lúc ấy chưa tròn sáu tuổi — và vở kịch chính là Artaxerxes!

Tôi từng mạo muội tìm hiểu chút ít về bộ Lịch sử Phổ quát — phần lịch sử cổ đại — và kìa, trước mắt tôi chính là triều đình Ba Tư. Tôi đã được phép diện kiến quá khứ. Tôi chẳng mảy may bận tâm đến cốt truyện đang diễn ra trên sân khấu, bởi tôi nào hiểu nổi ý nghĩa của nó — nhưng tôi nghe thấy cái tên Darius vang lên, và thế là tôi thấy mình đang lạc giữa thời của Daniel. Mọi cảm xúc đều bị cuốn hút vào cõi mộng. Những chiếc áo choàng lộng lẫy, những khu vườn, cung điện, các nàng công chúa lướt qua trước mắt tôi. Tôi chẳng biết gì về các diễn viên. Trong khoảnh khắc ấy, tôi đang ở Persepolis; và bức tượng thần rực cháy lòng tôn sùng của họ suốt chút nữa đã biến tôi thành một tín đồ. Tôi kinh hoàng đến sững sờ, và tin rằng những biểu tượng ấy không chỉ đơn thuần là ngọn lửa của tự nhiên. Tất cả chỉ là sự mê hoặc và một giấc mơ. Kể từ đó, chưa từng có niềm vui nào ghé thăm tôi ngoại trừ trong những giấc mơ. — Tiếp theo sau là vở Cuộc xâm lược của Harlequin; nơi mà tôi nhớ rằng, việc các vị quan tòa biến thành những mụ phù thủy đáng kính đối với tôi dường như là một công lý lịch sử vô cùng nghiêm trang, và việc anh thợ may tự xách cái đầu của chính mình cũng chân thực không kém gì truyền thuyết về Thánh Denys.

Vở kịch tiếp theo mà tôi được dẫn đi xem là Nữ chúa trang viên, ngoại trừ một vài cảnh trí, rất ít ký ức về nó còn đọng lại trong tâm trí tôi. Tiếp nối nó là một vở kịch câm mang tên Bóng ma của Lun — tôi ngộ ra đây là một cú châm biếm nhằm vào Rich, kẻ vừa mới qua đời không lâu — nhưng đối với nhận thức của tôi (quá đỗi chân thành để hiểu được sự châm biếm), Lun lại là một nhân vật cổ xưa xa xôi chẳng kém gì vua Lud — người sinh ra dòng dõi những gã hề Harlequin — truyền lại thanh gươm bằng lạt gỗ (cây quyền trượng bằng gỗ) của mình qua vô số thời đại. Tôi đã thấy vị chúa tể trường thọ của loài hề bước ra từ ngôi mộ tĩnh lặng trong bộ y phục rách rưới vá víu toàn màu trắng ma quái, tựa như bóng ma của một chiếc cầu vồng đã chết. Những gã hề Harlequin (tôi thầm nghĩ) trông chính là như thế khi chúng chết đi.

Vở kịch thứ ba của tôi nối tiếp ngay sau đó. Đó là vở Thói đời (The Way of the World). Tôi nghĩ lúc đó chắc hẳn mình đã ngồi nghiêm túc như một vị quan tòa; bởi tôi nhớ rằng, những điệu bộ cuồng loạn của bà lão Wishfort đáng mến đã tác động đến tôi như một nỗi đam mê bi kịch đầy trang nghiêm. Tiếp theo là vở Robinson Crusoe; trong đó Crusoe, chàng thứ Sáu, và con vẹt hay và chân thực chẳng khác gì trong truyện. — Trò hề lố lăng và những màn diễn trò hề của các vở kịch câm này đã phai mờ hoàn toàn khỏi tâm trí tôi. Tôi tin rằng, tôi chẳng hề cười trước chúng, cũng giống như khi ở cùng độ tuổi ấy, tôi chẳng mảy may có ý định cười trước những gương mặt mang phong cách Gothic kỳ quái (lúc đó đối với tôi đầy ắp ý nghĩa sùng đạo) cứ há hốc và nhe răng cười bằng đá nằm xung quanh phía bên trong của tòa Nhà thờ Tròn cổ kính (nhà thờ của tôi) của các hiệp sĩ dòng Đền.

Tôi đã xem những vở kịch này vào mùa diễn 1781-2, khi tôi lên sáu, lên bảy tuổi. Sau khoảng thời gian gián đoạn sáu hoặc bảy năm (vì ở trường, mọi hoạt động đi xem kịch đều bị cấm đoán), tôi lại một lần nữa bước chân vào cánh cửa nhà hát. Buổi tối xem vở Artaxerxes thuở nào chưa bao giờ ngừng vang vọng trong tâm tưởng tôi. Tôi cứ đinh ninh rằng những cảm xúc thuở trước sẽ quay trở lại cùng hoàn cảnh ấy. Nhưng con người ở tuổi sáu mươi và mười sáu ít khi khác biệt với chính mình bằng khoảng cách giữa tuổi mười sáu và tuổi sáu. Trong khoảng thời gian đằng đẵng ấy, tôi đã đánh mất biết bao nhiêu thứ! Vào khoảng thời gian đầu tiên, tôi chẳng biết gì, chẳng hiểu gì, chẳng phân biệt được gì. Tôi cảm nhận tất cả, yêu tất cả, ngạc nhiên tất cả —

Được nuôi dưỡng, tôi chẳng thể nói bằng cách nào —

Tôi đã rời khỏi ngôi đền với tư cách là một tín đồ, để rồi trở về như một người theo chủ nghĩa lý trí. Về mặt vật chất, mọi thứ vẫn ở đó; nhưng biểu tượng, nhưng ý nghĩa sâu xa thì đã phai tàn! — Tấm màn xanh giờ đây không còn là một bức màn ngăn cách giữa hai thế giới, thứ mà việc vén lên sẽ mang quá khứ trở lại, để hiện thực hóa "một bóng ma hoàng gia," — mà chỉ đơn thuần là một khúc vải nỉ xanh, có nhiệm vụ tách biệt khán giả trong một khoảng thời gian nhất định khỏi những con người bằng xương bằng thịt bước lên sân khấu và giả vờ đóng những vai diễn ấy. Đèn — những ngọn đèn dàn nhạc — hiện lên chỉ là một cỗ máy thô kệch. Tiếng chuông reo lần thứ nhất và lần thứ hai giờ đây chỉ là một thủ thuật từ chiếc chuông của người nhắc tuồng — thứ mà trước đây, tựa như tiếng kêu của loài cu cúc, từng là bóng hình của một giọng nói, chẳng thấy bàn tay nào hay ai có thể đoán trước được đã điều khiển tiếng chuông cảnh báo ấy. Các diễn viên chỉ là những người đàn ông và đàn bà bôi phấn son. Tôi từng nghĩ lỗi là ở họ; nhưng thực ra lỗi nằm ở chính tôi, và ở sự biến đổi mà ngần ấy thế kỷ — của sáu mươi tháng ngắn ngủi — đã tạo ra trong con người tôi. — Có lẽ thật may mắn cho tôi khi vở kịch tối hôm ấy chỉ là một vở hài kịch xoàng xĩnh, bởi nó cho phép tôi kìm hãm lại những kỳ vọng vô lý, thứ có lẽ đã cản trở những cảm xúc chân thực mà chẳng bao lâu sau tôi đã có thể trải nghiệm khi lần đầu tiên được chứng kiến sự xuất hiện của bà Siddons trong vai Isabella. Sự so sánh và hoài niệm nhanh chóng nhường chỗ cho sức hút hiện tại của cảnh trí; và nhà hát đã trở thành đối với tôi, trên một nền tảng mới mẻ, niềm giải trí tuyệt vời nhất.