[Vài năm trước, trong tập "Tác phẩm" của ông Lamb, tôi tình cờ đọc được một lời ca tụng hết lời dành cho ngôi trường cũ của tôi —vào thời điểm nó còn như thế, hoặc qua ký ức của ông hiện lên là thế— khoảng từ năm 1782 đến năm 1789. Thật kỳ lạ làm sao, thời gian tôi theo học tại Christ's cũng gần như trùng khớp với ông ấy; và dẫu vô cùng biết ơn lòng nhiệt thành mà ông dành cho những dãy hành lang tu viện ấy, tôi cho rằng ông đã khéo léo gom góp tất cả những gì có thể nói để ca ngợi chúng, đồng thời bỏ qua một cách cực kỳ tinh vi toàn bộ khía cạnh ngược lại của vấn đề.]

Tôi nhớ L. hồi còn đi học; và nhớ rất rõ rằng cậu ấy có một số ưu thế đặc biệt mà tôi cùng những bạn học khác không có được. Bạn bè của cậu ấy sống ở trong thành phố, ở ngay gần; và cậu ấy được đặc quyền đến thăm họ, hầu như thường xuyên tùy ý, thông qua một sự phân biệt đối xử đầy tị nạnh nào đó mà chúng tôi hoàn toàn không có. Viên phó thủ quỹ đáng kính hiện tại của Inner Temple có thể giải thích điều đó đã diễn ra như thế nào. Cậu ấy được uống trà và ăn bánh mì cuộn nóng vào buổi sáng, trong khi chúng tôi chỉ biết ngấu nghiến mẩu bánh mì một phần tư xu —cứ gọi là mẩu crug— được làm ẩm bằng thứ bia loãng nhạt thếch đựng trong những chiếc gáo bằng gỗ, vương phảng phất mùi của chiếc bình da hắc ín dùng để rót nó. Món cháo sữa ngày Thứ Hai, nhợt nhạt và nhạt nhếch, cùng món súp đậu vào ngày Thứ Bảy, thô ráp và nghẹn cổ, được bổ sung cho cậu ấy bằng một lát "bánh mì phết bơ đặc biệt", cắt từ chiếc bánh mì nóng hổi của khu Temple. Món cháo kê ngày Thứ Tư, đỡ chán ngắt hơn một chút —(chúng tôi có ba ngày ăn chay và bốn ngày ăn mặn trong tuần)— được làm cho vừa miệng cậu ấy hơn nhờ một cục đường tinh luyện hảo hạng, chút gừng (cho dễ nuốt) hoặc hương quế thơm lừng. Thay vì món thịt bò luộc nửa muối vào Chủ Nhật, hoặc hoàn toàn tươi luộc vào Thứ Năm (dai như thịt ngựa), với những bông cúc vạn thọ đáng ghét nổi lềnh bềnh trong thùng nước dùng để đầu độc cả canh—những khúc xương sườn cừu còm cõi vào Thứ Sáu—và những phần thịt tương tự nhưng có vẻ hấp dẫn hơn một chút, bị nướng nhừ hoặc chưa chín tới vào Thứ Ba (món duy nhất vừa kích thích sự thèm ăn vừa làm dạ dày chúng tôi thất vọng ở mức độ ngang bằng nhau)—cậu ấy có hẳn một đĩa thịt bê quay nóng hổi, hoặc món thịt thăn lợn hấp dẫn hơn nhiều (những thứ lạ lẫm đối với vòm họng của chúng tôi), được nấu trong căn bếp của gia đình (một điều tuyệt vời lớn lao), và được mang đến cho cậu ấy hàng ngày bởi người hầu gái hoặc dì của cậu! Tôi nhớ người họ hàng phúc hậu ấy (người mà tình thương đã chiến thắng mọi sự kiêu kỳ) ngồi xổm xuống một hòn đá kỳ lạ ở một góc khuất của hành lang, bày biện những món ăn (thịnh soạn hơn cả thứ thực phẩm mà lũ quạ từng đem dâng cho nhà tiên tri Tishbite); và những cảm xúc giằng xé trong lòng L. khi bọc thức ăn được mở ra. Ở đó có tình yêu dành cho người mang đến; sự hổ thẹn vì món quà và cách thức nó được mang tới; sự đồng cảm với những người quá đông đúc không thể cùng chia sẻ; và trên hết, cơn đói (kẻ lâu đời nhất, mạnh mẽ nhất trong các loại cảm xúc!) ngự trị tối cao, đập tan những hàng rào đá của sự xấu hổ, sự ngượng ngùng, và một nỗi tự thức đầy bứt rứt.

Tôi là một đứa trẻ nghèo khổ không nơi nương tựa. Cha mẹ tôi, và những người lẽ ra phải quan tâm đến tôi, đều ở những nơi rất xa. Những người quen ít ỏi của họ tại thành phố lớn —những người mà họ từng hy vọng sẽ đối xử tử tế với tôi— sau một chút chú ý gượng gạo mà họ rộng lượng dành cho tôi vào ngày đầu tiên tôi đến thành phố, đã sớm cảm thấy mệt mỏi với những chuyến viếng thăm vào ngày nghỉ của tôi. Chúng có vẻ diễn ra quá thường xuyên đối với họ, dẫu tôi cho rằng chúng đã là quá ít ỏi; và rồi từng người một, tất cả bọn họ đều quay lưng với tôi, để lại tôi cô độc giữa sáu trăm bạn chơi.

Ôi, sự tàn nhẫn khi chia cắt một cậu bé nghèo khỏi mái nhà thơ ấu! Những niềm khát khao mà tôi từng hướng về nơi ấy trong những năm tháng non dại ấy! Trong những giấc mơ, thị trấn quê hương tôi (nằm tận miền Tây) hiện về biết bao lần, với nhà thờ, những hàng cây, và gương mặt của những người quen thuộc! Biết bao lần tôi thức dậy trong đẫm lệ, và với nỗi quặn thắt trong tim, cất tiếng kêu gọi thị trấn Calne êm đềm ở Wiltshire!

Cho tận đến tận giờ phút muộn màng này trong đời, tôi vẫn nhận ra những dấu ấn do ký ức về những kỳ nghỉ không người nương tựa ấy để lại. Những ngày hè dài ấm áp chưa bao giờ quay trở lại mà không mang theo nỗi u buồn từ ký ức ám ảnh về những ngày nghỉ trọn vẹn ấy —khi mà, do một sự sắp đặt kỳ lạ nào đó, chúng tôi bị thả lỏng suốt cả ngày dài để tự xoay sở lấy, dù có bạn bè để đến thăm hay không. Tôi nhớ những chuyến đi bơi đến sông New-River mà L. gợi lại với một sự thích thú lớn lao như vậy —tôi nghĩ mình nhớ rõ hơn cả cậu ấy, bởi cậu ấy là một đứa trẻ thích quẩn quanh ở nhà và không mặn mà gì với những trò tiêu khiển dưới nước ấy—: Chúng tôi hào hứng biết bao khi kéo nhau ra đồng; cởi đồ dưới ánh nắng đầu ngày ấm áp; vùng vẫy như những chú cá dế non trong dòng suối; để rồi rước lấy một cơn đói ngấu vào lúc trưa gắt mà những đứa nghèo xác xơ trong số chúng tôi (với mẩu bánh mì buổi sáng còm cõi đã cạn sạch từ lâu) không có cách nào làm dịu đi—trong khi gia súc, chim chóc và cá tôm đều đang ăn uống xung quanh, còn chúng tôi chẳng có gì để thỏa mãn cơn thèm khát—chính vẻ đẹp của ngày hôm đó, hoạt động vui chơi, cùng cảm giác tự do lại càng làm cho cơn đói thêm cào xé!—Cuối cùng, chúng tôi trở lại trong trạng thái phờ phạc, kiệt sức khi chiều tà buông xuống, để tìm đến mẩu thức ăn mong đợi, nửa mừng vui, nửa miễn cưỡng nhận ra rằng những giờ phút tự do đầy bức bối của mình đã chấm dứt!

Mọi chuyện còn tồi tệ hơn vào những ngày mùa đông, khi phải lang thang vô định trên đường phố—run rẩy trước những ô cửa kính lạnh ngắt của các tiệm tranh để tìm chút ít niềm vui giải khuấy; hoặc may mắn hơn, như một sự cứu vãn cuối cùng với hy vọng tìm thấy chút đổi thay, là đến thăm lần thứ năm mươi (nơi mà khuôn mặt của từng đứa chúng tôi quen thuộc với viên quản thị chẳng kém gì những đứa trẻ dưới quyền ông ta) mấy con Sư tử ở Tháp Luân Đôn—nơi mà theo thông lệ từ ngàn xưa, chúng tôi có quyền hiển nhiên được vào cửa.

Người giám hộ của L. (chúng tôi gọi mạnh thường quân đã bảo trợ cho chúng tôi vào trường như vậy) sống gần như dưới cùng một mái nhà với cậu ta. Bất kỳ lời phàn nàn nào cậu ta đưa ra cũng chắc chắn được chú ý tới. Điều này ai ở Christ's cũng hiểu, và nó đóng vai trò như một thứ lá chắn hiệu quả bảo vệ cậu ta khỏi sự nghiêm khắc của các giáo sư, hay tệ hơn là sự bạo ngược của các giám thị. Sự áp bức của những tên thú tính trẻ tuổi này thật đáng kinh tởm đến mức buồn nôn khi nhớ lại. Tôi đã từng bị gọi dậy khỏi giường vào giữa những đêm mùa đông lạnh giá nhất —và không chỉ một lần, mà là đêm này qua đêm khác— chỉ mặc chiếc áo sơ mi mỏng, để chịu đòn roi bằng dây da cùng mười một nạn nhân khác, chỉ vì viên giám thị non nớt của chúng tôi hứng chí muốn bắt sáu chiếc giường cuối cùng ở phòng ngủ tập thể —nơi những đứa trẻ nhỏ tuổi nhất chúng tôi ngủ— phải chịu trách nhiệm cho một hành vi phạm lỗi mà chúng không dám làm cũng chẳng có khả năng ngăn cản. Sự bạo ngược đáng nguyền rủa ấy cũng xua đuổi phần lớn những đứa nhỏ chúng tôi khỏi lò sưởi khi đôi chân đang tê cóng vì tuyết; và dưới những hình phạt tàn khốc nhất, cấm đoán việc uống một ngụm nước khi chúng tôi nằm trằn trọc trong những đêm hè oi bức, bị cơn sốt mùa mạc và những trò vận động ban ngày hành hạ.

Có một kẻ tên là H——, mà sau này tôi được biết đã bị bắt gặp đang trả giá cho một tội lỗi lớn hơn ở khu lao động khổ sai trên tàu phế thải. (Phải chăng tôi đang tự ảo tưởng khi nghĩ rằng đây có thể là tay chủ đồn điền cùng tên, kẻ đã bị trừng phạt —ở đảo Nevis, tôi nghĩ vậy, hoặc St. Kitts,— cách đây vài năm? Bạn tôi, Tobin, chính là người có lòng tốt đưa hắn lên đoạn đầu đài.) Tên tiểu bạo chúa Nero này thực sự đã dùng sắt nung đỏ để đóng dấu lên người một cậu bé dám cạo mặt hắn; và gần như bỏ đói bốn mươi đứa chúng tôi bằng cách bắt nộp tô thuế đến một nửa khẩu phần bánh mì để nuông chiều một con lừa con; điều này nghe có vẻ khó tin, nhưng với sự thông đồng từ cô con gái của người bảo mẫu (một bóng hồng của hắn), hắn đã xoay sở lén đưa được con vật lên mái nhà của khu ký túc xá, theo cách gọi của chúng tôi đối với phòng ngủ tập thể. Trò này kéo dài hơn một tuần, cho đến khi con vật ngốc nghếch ấy, hễ sung sướng là lại kêu réo ầm ĩ —may mắn hơn kẻ cận thần của Caligula, giá như nó biết giữ mồm giữ miệng— nhưng lại ngu ngốc hơn, ôi thôi! so với bất kỳ loài nào trong ngụ ngôn—càng ăn no càng béo tốt, rồi sinh ra chứng lồng lộn giữa lúc cơm no áo ấm, vào một phút bất cẩn đã lớn tiếng loan báo vận may của mình cho thế giới bên dưới; và rướn cái cổ ngây ngô lên để cất lên một tiếng kêu vang dội như tù và sừng cừu —(đánh sập cả những bức tường Jericho của chính nó)— khiến cho việc che giấu trở thành bất khả thi. "Thân chủ" ấy đã bị tống cổ ra đi cùng với một số sự quan tâm đặc biệt tới Smithfield; nhưng tôi chưa bao giờ nghe nói rằng người bảo trợ của nó phải chịu bất kỳ khiển trách nào trong vụ việc đó. Sự việc này xảy ra dưới thời quản lý của viên quản lý Perry mà L. hết lời ca ngợi.

Dưới cùng một cơ chế cai quản dễ dãi ấy, liệu L. có thể quên được sự dung túng thản nhiên mà các vú em thường dùng để công khai mang đi, trên những chiếc đĩa lớn dành cho bàn ăn của riêng họ, một nửa số món thịt nóng hổi mà người quản lý cẩn trọng đã cho cân đo vô cùng tỉ mỉ cho bữa tối của chúng tôi? Những điều này diễn ra hàng ngày trong căn phòng tráng lệ mà L. (nay chắc đã trở thành một nhà sành sỏi) lại ca ngợi hết lời vì những bức bích họa lớn "của Verrio và những người khác" được "treo xung quanh và trang trí" cho nó. Nhưng cảnh những cậu bé mặc áo xanh béo tốt, mập mạp trong các bức tranh lúc bấy giờ, tôi tin rằng, chẳng mang lại chút an ủi nào cho cậu ấy, hay cho chúng tôi —những đứa trẻ bằng xương bằng thịt đang phải chứng kiến phần ngon lành trong khẩu phần ăn của mình bị lũ yêu tinh cướp mất ngay trước mắt; và bản thân thì rơi vào cảnh ngộ (giống như vị tướng thành Troy trong sảnh đường của Dido)

Chỉ biết nuôi dưỡng tâm hồn bằng những bức họa hão huyền.

L. từng ghi chép lại sự chán ghét của học sinh đối với món mỡ thăn hoặc mỡ bò luộc không; và quy nó cho một thứ mê tín dị đoan nào đó. Nhưng những miếng mỡ ngấy ấy chưa bao giờ làm vòm họng trẻ thơ thấy dễ chịu (trẻ con nói chung đều ghét mỡ) và trong các món thịt luộc to bản, thô ráp, không muối, thì chúng quả là đáng kinh tởm. Một kẻ chuyên ăn mỡ thăn vào thời của chúng tôi được coi là ngang hàng với quỷ ăn thịt người goul, và cũng chịu chung mức độ ghê tởm tương đương.—hắn đã phải chịu đựng điều tiếng ấy.

—Người ta đồn rằng

Hắn ăn thứ thịt kỳ lạ.

Người ta quan sát thấy sau bữa ăn, hắn cẩn thận thu lém những phần thừa còn lại trên bàn của mình (không nhiều lắm, cũng chẳng phải những mảnh ngon lành gì cho cam, xin hãy tin tôi)—và đặc biệt là những miếng thịt tai tiếng ấy, hắn sẽ mang đi và lén lút giấu vào chiếc ghế dài có tựa đặt cạnh giường ngủ của mình. Chẳng ai thấy hắn ăn chúng khi nào. Có lời đồn rằng hắn lén lút ngấu nghiến chúng vào ban đêm. Hắn bị theo dõi, nhưng chẳng tìm thấy dấu vết nào của những hành vi ban đêm ấy. Vài người kể lại rằng, vào những ngày được ra ngoài, người ta thấy hắn mang ra khỏi khuôn viên trường một chiếc khăn tay caro xanh lớn chứa đầy thứ gì đó. Thứ này chắc hẳn là vật bị nguyền rủa rồi. Trò đoán già đoán non lại tiếp tục vắt óc suy xem hắn có thể tống khứ nó đi đâu. Kẻ thì bảo hắn đem bán cho đám ăn mày. Niềm tin này lan truyền rộng rãi. Hắn cứ thui thủi đi lại trong nỗi u sầu. Chẳng ai thèm nói chuyện với hắn. Không ai buồn chơi với hắn. Hắn bị tuyệt thông; bị đá ra khỏi vòng chiến của trường. Hắn là một cậu bé có vóc dáng đủ khỏe để không thể bị đánh đập, nhưng hắn phải chịu đựng mọi hình thức trừng phạt tinh thần —thứ hình phạt còn đau đớn hơn cả việc ăn đòn roi nhiều lần. Thế nhưng hắn vẫn kiên trì. Cuối cùng, hắn đã bị hai người bạn cùng trường phát hiện —hai kẻ quyết tâm vén màn bí mật và đã bám theo hắn vào một ngày được ra ngoài— khi hắn bước vào một tòa nhà lớn đã xuống cấp, kiểu như những công trình vẫn còn tồn tại ở Chancery-lane, nơi được cho thuê đối với đủ mọi tầng lớp bần cùng với cánh cửa luôn mở và chiếc cầu thang chung. Họ lén lút rón rén đi theo sau hắn, nối đuôi nhau leo lên tận bốn tầng lầu, và nhìn thấy hắn gõ cửa một cánh cửa tò vò tồi tàn, được mở ra bởi một bà lão ăn mặc rách rưới. Sự nghi ngờ lúc này đã chín muồi thành sự thật. Những kẻ chỉ điểm đã tóm được con mồi. Hắn đã lọt vào tròng của chúng. Lời buộc tội được đệ trình trang trọng và một sự trừng phạt đích đáng nhất là điều được ngóng chờ. Ông Hathaway, viên quản lý lúc bấy giờ (vì chuyện này xảy ra sau thời của tôi một chút), với sự minh triết đầy kiên nhẫn đã làm mềm mỏng mọi hành xử của ông, quyết định điều tra rõ sự tình trước khi đưa ra phán quyết. Kết quả là, những kẻ ăn mày tưởng tượng, những kẻ nhận hoặc mua lại những mảnh thức ăn thừa bí ẩn kia, hóa ra lại chính là cha mẹ của ——, một cặp vợ chồng lương thiện đã rơi vào cảnh khốn cùng —những người mà nguồn tiếp tế đúng lúc này, gần như chắc chắn, đã cứu họ khỏi cảnh màn trời chiếu đất; và rằng chú cò non này, dẫu phải đánh đổi cả tiếng tăm tốt đẹp của bản thân, suốt bấy lâu nay chỉ để nuôi dưỡng những con chim già!—Nhưng các thống đốc nhân dịp này, để tỏ lòng kính trọng lớn lao, đã bỏ phiếu trợ cấp hiện kim cho gia đình của —— và trao tặng cậu ấy một chiếc huy chương bạc. Bài học mà viên quản lý đã giảng về SỰ VỘI VÃ KẾT LUẬN nhân dịp trao huy chương công khai cho ——, tôi tin rằng, sẽ không bị lãng quên đối với những người có mặt lúc đó.—Lúc đó tôi đã rời trường rồi, nhưng tôi nhớ rất rõ ——. Cậu ấy là một thiếu niên cao lêu đing, dáng đi lững thững, với một bên mắt lé, hoàn toàn chẳng có vẻ gì là có thể xoa dịu những định kiến thù hằn. Sau này tôi đã nhìn thấy cậu ấy đẩy một chiếc giỏ đựng bánh mì. Tôi nghĩ mình nghe nói cậu ấy tự lo cho bản thân không được tốt bằng lúc lo cho các bậc sinh thành.

Tôi là một cậu thiếu niên u sầu, hay lo sợ vẩn vơ; và cảnh tượng một cậu bé bị cùm xiềng vào ngày tôi lần đầu tiên mặc bộ trang phục áo xanh hoàn toàn không phải là thứ phù hợp để xoa dịu nỗi sợ hãi tự nhiên của những ngày đầu nhập học. Tôi còn ở độ tuổi non dớt, vừa tròn bảy tuổi; và mới chỉ được đọc về những chuyện như thế qua sách vở hoặc nhìn thấy trong những giấc mơ. Tôi được bảo rằng cậu ta đã bỏ trốn. Đó là hình phạt cho lỗi vi phạm đầu tiên.—Là một kẻ lính mới, chẳng bao lâu sau tôi được dẫn đi xem các hòng giam. Đó là những ô ngục vuông vức nhỏ bé kiểu nhà điên Bedlam, nơi một cậu bé vừa vặn có thể nằm duỗi thẳng trên đệm rơm và một chiếc chăn —tôi nghĩ sau đó đã được thay bằng nệm— với một khe sáng hẹp rọi xiên xói từ lỗ thông hơi trên trần ngục, chỉ vừa đủ để đọc sách. Tại đây, cậu bé tội nghiệp bị nhốt một mình suốt cả ngày, không được nhìn thấy ai ngoài người gác cổng mang bánh mì và nước uống cho mình —người vốn không được phép nói chuyện với cậu;—hoặc viên thị vệ, kẻ đến hai lần một tuần để gọi cậu ra chịu hình phạt định kỳ vốn suýt được chào đón, bởi nó tách cậu ra khỏi sự cô độc trong một khoảng thời gian ngắn ngủi:—và ở đây, cậu bị giam cầm đơn độc qua đêm, ngoài tầm với của bất kỳ âm thanh nào, để gánh chịu mọi nỗi kinh hoàng mà hệ thần kinh yếu ớt và sự mê tín vốn có ở lứa tuổi của cậu có thể mang lại.[2] Đó là hình phạt cho lỗi vi phạm lần thứ hai.—Liệu bạn có muốn, hỡi độc giả, được chứng kiến số phận của cậu ta ở mức độ hình phạt tiếp theo không?

Tên tội phạm, kẻ đã phạm lỗi lần thứ ba và lúc bấy giờ bị coi là không thể cứu vãn khỏi hình phạt trục xuất, được đưa ra ngoài như trong một buổi lễ hỏa thiêu long trọng auto da fe, khoác trên mình bộ trang phục kỳ quặc và đáng sợ nhất —mọi dấu vết của những "chiếc áo xanh watchet" trước đây đã được tẩy xóa cẩn thận, hắn bị phơi bày trong một chiếc áo khoác giống như loại mà những người thắp đèn đường Luân Đôn trước đây rất ưa chuộng, cùng chiếc mũ đi kèm. Tác động của việc tước đoạt y phục này đúng như những gì những kẻ thiết kế ra nó đã tính toán. Với những nét mặt tái nhợt và hoảng sợ, trông hắn chẳng khác nào vừa bị vướng vào những hình phạt biến dạng quái gở trong thơ Dante. Trong bộ dạng ngụy trang đó, hắn được đưa vào sảnh đường (phòng khách sang trọng ưa thích của L.), nơi đang chờ sẵn toàn bộ các bạn học —những kẻ mà từ đó về sau hắn sẽ không còn được chia sẻ bài học và các trò chơi chung nữa; sự hiện diện đầy uy nghi của viên quản lý, được nhìn thấy lần cuối cùng; của viên thị vệ hành hình, mặc chiếc áo choàng đại lễ dành riêng cho dịp này; và của thêm hai gương mặt mang ý nghĩa khủng khiếp hơn, bởi chúng chỉ xuất hiện trong những tình huống cực đoan như thế này. Đó là các vị thống đốc; theo sự lựa chọn hoặc theo hiến chương, hai người trong số họ luôn quen tham dự vào những buổi Lễ Xử Tử Tột Cùng này (Ultima Supplicia); không phải để giảm nhẹ (theo như chúng tôi hiểu là vậy), mà là để thi hành những cú roi tàn khốc nhất. Tôi nhớ ông già Bamber Gascoigne và Peter Aubert là cộng sự trong một dịp nọ, khi viên thị vệ trở nên khá tái mét, một ly brandy đã được gọi ra để chuẩn bị tinh thần cho ông ta đối với những nghi thức ấy. Những roi vọt diễn ra theo phong cách La Mã cổ đại, dài đằng đẵng và đầy vẻ trang nghiêm. Viên lictor đi theo tên tội phạm đi vòng quanh sảnh đường. Chúng tôi thường quá ngất xỉu vì phải chứng kiến những tình tiết ghê tởm trước đó, nên chẳng thể quan sát chính xác bằng mắt về mức độ đau đớn thể xác mà hắn phải chịu đựng. Lời đồn đại, tất nhiên, cho rằng tấm lưng hắn đã chằng chịt những vết sẹo gồ ghề và thâm tím. Sau khi bị đánh đòn, hắn được bàn giao trong bộ trang phục San Benito của mình cho người thân, nếu hắn có họ hàng (nhưng thường thì những kẻ lang thang khốn khổ đó chẳng có lấy một người thân), hoặc cho viên chức giáo xứ của hắn, kẻ —để làm tăng thêm hiệu ứng của cảnh tượng— được phân công đứng ở phía bên ngoài cổng sảnh đường.

Những màn trình diễn trang nghiêm này không diễn ra thường xuyên đến mức làm hỏng đi niềm vui chung của cộng đồng. Chúng tôi có rất nhiều hoạt động rèn luyện và giải trí sau giờ học; và đối với bản thân tôi, tôi phải thú nhận rằng chưa bao giờ mình hạnh phúc hơn thế. Khối Ngữ pháp Cấp cao và Cấp thấp được tổ chức trong cùng một căn phòng; và một ranh giới tưởng tượng chỉ phân định ranh giới giữa hai bên. Tính cách của chúng khác biệt chẳng khác gì cư dân ở hai bên dãy Pyrennees. Mục sư James Boyer là Trưởng khối Cấp cao; nhưng Mục sư Matthew Field lại chủ trì phần không gian mà tôi may mắn được là thành viên. Chúng tôi sống một cuộc đời vô tư lự như loài chim. Chúng tôi trò chuyện và làm bất cứ điều gì mình thích, chẳng ai quấy rầy chúng tôi. Chúng tôi mang theo một cuốn sách nhập môn hoặc sách ngữ pháp cốt để làm hình thức; nhưng tính theo rắc rối mà nó mang lại, chúng tôi có thể mất tới hai năm để học qua các động từ phụ thuộc và thêm hai năm nữa để quên sạch những gì đã học về chúng. Thỉnh thoảng cũng có thủ tục trả bài, nhưng nếu bạn chưa học thuộc, một cái quẹt ngang vai (chỉ vừa đủ để làm con ruồi hoảng sợ) là tất cả lời quở trách. Field chẳng bao giờ dùng roi; và thực ra ông ta vung chiếc gậy mây cũng chẳng mấy tha thiết —cầm nó "như một vũ công." Trong tay ông, nó trông giống một biểu tượng hơn là một công cụ uy quyền; và hơn thế, đó là một biểu tượng mà ông cảm thấy xấu hổ. Ông là một người dễ tính, không muốn làm rối tung sự bình yên của chính mình, hay có lẽ cũng chẳng coi trọng giá trị thời gian của tuổi trẻ. Ông thỉnh thoảng ghé qua chỗ chúng tôi, nhưng thường bỏ mặc chúng tôi suốt cả ngày; và khi ông đến, mọi thứ cũng chẳng có gì thay đổi —ông có phòng riêng để lui về trong khoảng thời gian ngắn ngủi ở lại, nhằm tránh xa những tiếng ồn ào của chúng tôi. Tiếng cười đùa và sự ồn ào của chúng tôi vẫn tiếp diễn. Chúng tôi có những tác phẩm kinh điển của riêng mình, chẳng cần nhờ cậy đến "Hy Lạp ngạo mạn hay Rome kiêu kỳ," vẫn được lưu hành rộng rãi giữa chúng tôi —Peter Wilkins— Cuộc phiêu lưu của Đại úy đáng kính Robert Boyle— Cậu bé áo xanh may mắn— và những thứ tương tự. Hoặc chúng tôi nuôi dưỡng niềm đam mê với các hoạt động cơ khí hoặc khoa học; tự làm những chiếc đồng hồ mặt trời nhỏ bằng giấy; hay đan những cái vòng ngoặc khéo léo gọi là trò nôi mèo; hoặc làm cho những hạt đậu khô nhảy múa trên đầu một ống thiếc; hoặc nghiên cứu nghệ thuật quân sự thông qua trò chơi đáng khen ngợi "Pháp và Anh," và hàng trăm mẹo vặt tương tự để giết thời gian —pha trộn giữa điều ích lợi và niềm vui thích— khiến cho tâm hồn của Rousseau và John Locke phải khúc khích cười khi nhìn thấy chúng.

Matthew Field thuộc về tầng lớp các mục sư khiêm nhường, những kẻ thích pha trộn theo tỷ lệ cân bằng giữa một quý ông, một học giả và một Kitô hữu; nhưng, tôi chẳng rõ tại sao, thành phần đầu tiên thường là liều lượng chiếm ưu thế trong tổng hòa đó. Ông ta bận rộn với các buổi tiệc tùng vui vẻ, hay cúi đầu kiểu cung đình tại một buổi yết kiến giám mục nào đó, trong khi lẽ ra ông phải có mặt để chăm sóc chúng tôi. Trong nhiều năm trời, ông đảm nhận việc dạy văn học cổ điển cho một trăm đứa trẻ, trong bốn hoặc năm năm đầu tiên của bậc học; và lớp cao nhất của ông hiếm khi tiến xa hơn hai hoặc ba câu chuyện ngụ ngôn mở đầu của Phædrus. Làm sao mà mọi chuyện lại có thể tiếp diễn như vậy, tôi không sao đoán nổi. Boyer, người đáng lẽ phải là người thích hợp để khắc phục những tệ nạn này, luôn ra vẻ —hoặc có lẽ thực sự cảm thấy— có sự tế nhị nhất định khi can thiệp vào một lĩnh vực không hoàn toàn thuộc về mình. Tôi không phải không có những nghi ngờ rằng ông ta không hoàn toàn cảm thấy khó chịu trước sự tương phản mà chúng tôi tạo ra ở đầu bên kia của trường. Chúng tôi giống như một dạng nô lệ Helots đối với những thiếu niên Sparta của ông ta. Thỉnh thoảng, với vẻ tôn kính mang tính mỉa mai, ông ta sai người sang mượn roi của Giáo viên Cấp thấp, rồi với một nụ cười nhếch mép tàn nhẫn, nhận xét với một trong những học sinh lớn tuổi của mình rằng "những nhánh roi trông thật gọn gàng và tươi tắn biết bao." Trong khi những học sinh tái nhợt của ông ta đang vò đầu bứt tai nghiên cứu Xenophon và Plato trong sự im lặng tĩnh mịch như được lệnh của nhà triết học Samite, thì chúng tôi lại đang tận hưởng những giây phút thoải mái trong vùng đất Goshen nhỏ bé của mình. Chúng tôi hiểu được phần nào những bí mật trong phương pháp kỷ luật của ông ta, và viễn cảnh ấy lại càng làm chúng tôi thêm bằng lòng với số phận của mình. Những tiếng sấm của ông ta lăn lộn vô hại đối với chúng tôi; những cơn bão của ông ta đến gần nhưng chẳng bao giờ chạm đến chúng tôi; trái ngược với phép lạ của Gideon, trong khi vạn vật xung quanh ướ đẫm, thì tấm lông cừu của chúng tôi vẫn khô ráo.[3] Học sinh của ông ta trở thành những học giả xuất sắc hơn; còn chúng tôi, tôi nghi ngờ rằng, lại có lợi thế về tính khí. Học sinh của ông ta không thể nhắc đến ông mà không kèm theo chút sợ hãi làm dịu bớt lòng biết ơn; còn ký ức về Field quay trở lại mang theo tất cả những hình ảnh êm đềm của sự lười biếng, những giấc ngủ trưa hè, những giờ học tựa như vui chơi, sự rảnh rỗi vô hại, những sự miễn trừ mang tính Elysium, và bản thân cuộc đời tựa như một "kỳ nghỉ vui chơi."

Dù được tách biệt đủ xa khỏi quyền tài phán của Boyer, chúng tôi vẫn ở đủ gần (như tôi đã nói) để hiểu đôi chút về hệ thống của ông ta. Thỉnh thoảng chúng tôi vẫn nghe thấy âm thanh của những tiếng khóc thét Ululantes, và bắt gặp những thoáng nhìn về địa ngục Tartarus. B. là một kẻ cuồng chữ nghĩa giáo điều. Văn phong tiếng Anh của ông ta cộc lốc đến mức man rợ. Những bài thánh ca lễ Phục sinh của ông ta (vì nhiệm vụ bắt buộc ông ta phải thực hiện những chuyến bay định kỳ ấy) nghe chói tai chẳng khác gì ống tiêu rẻ tiền.[4]—Ông ta có thể cười, ừ đấy, và cười sảng khoái nữa, nhưng đó phải là khi nghe thấy trò chơi chữ của Flaccus về từ Rex—hoặc câu tristis severitas in vultu, hay inspicere in patinas của Terence—những trò đùa nhạt nhẽo mà ngay từ khi mới tung ra chắc gì đã có đủ sức mạnh để làm lay động một cơ mặt của người La Mã.—Ông ta có hai bộ tóc giả, cả hai đều mang tính kinh viện, nhưng mang những điềm gở khác nhau. Bộ thứ nhất điềm tĩnh, mỉm cười, phấn thơm tươi mới, báo hiệu một ngày ôn hòa. Bộ thứ hai là một bộ tóc cũ kỹ đổi màu, bù xù, mang vẻ giận dữ, biểu thị cho những cuộc trừng phạt đẫm máu diễn ra thường xuyên. Khổ cho ngôi trường khi vào buổi sáng ông ta xuất hiện với bộ tóc giả "passy" hoặc "passionate" (dễ nổi giận). Chẳng có con sao chổi nào dự báo chính xác hơn thế.—J.B. có một bàn tay nặng nề. Tôi từng thấy ông ta nắm chặt bàn tay gồ ghề của mình đe dọa một đứa trẻ tội nghiệp đang run rẩy (sữa mẹ còn chưa ráo trên môi) kèm theo câu: "Thưa ngài, anh có dám đem trí khôn của mình ra đọ với tôi không?"—Chẳng có gì phổ biến hơn cảnh ông ta xông thẳng vào phòng học từ căn phòng ẩn phía trong hoặc thư viện, với ánh mắt dữ tợn, chỉ tay vào một cậu bé và quát lớn: "Ôi trời ơi, đồ khốn kiếp," (câu cửa miệng ưa thích của ông ta) "ta rất muốn quất cho mày một trận,"—rồi với một phản ứng rút lui đột ngột không kém, phi thân ngược trở lại vào hang ổ của mình—và sau vài phút nguội đi (trong khi tất cả mọi người trừ kẻ phạm tội đã quên sạch đầu đuôi câu chuyện), lại lao đầu thò mặt ra lần nữa, nối tiếp ý nghĩa còn dang dở như thể đó là một bài kinh cầu của quỷ sứ với tiếng thét bổ sung—"và TA SẮC QUẤT THẬT ĐẤY."—Trong những1 tâm trạng dịu dàng hơn, khi cơn cuồng nộ rabidus furor đã được xoa dịu, ông ta lại dùng đến một phương pháp khéo léo, theo những gì tôi nghe được là chỉ riêng mình ông có: vừa đánh đập cậu bé vừa đọc các bản tranh luận Nghị định thư cùng lúc; cứ đọc một đoạn lại quất một roi; vào những thời điểm mà nghệ thuật hùng biện nghị quốc đang đạt đỉnh cao và phát triển rực rỡ nhất trong các vương quốc này, thì điều đó hoàn toàn không nhằm mục đích gây ấn tượng với người bệnh nhân về sự tôn sùng những nét duyên dáng bay bổng của hùng biện.

Có một lần, và chỉ một lần duy nhất, người ta thấy chiếc roi giơ cao rơi xuống vô tác dụng từ tay ông —khi cậu bé lé lác hài hước W—— bị bắt quả tang đang sử dụng phần bên trong chiếc bàn làm việc của giáo viên vào một mục đích mà kiến trúc sư rõ ràng chưa từng thiết kế cho nó, để tự bào chữa, với một vẻ ngây thơ tột độ, đã khẳng định rằng cậu không hề biết điều đó đã bị cấm trước. Sự phớt lờ tinh tế đến tận cùng đối với bất kỳ bộ luật nào đi trước luật truyền miệng hoặc luật tuyên bố này đã tác động mạnh mẽ không thể cưỡng lại vào trí tưởng tượng của tất cả những ai nghe thấy (kể cả bản thân ông giáo cũng không ngoại lệ) khiến việc ân xá là điều không thể tránh khỏi.

L. đã ghi nhận những công lao to lớn của B. với tư cách là một người thầy. Coleridge, trong cuốn hồi ký văn học của mình, đã đưa ra một lời ca ngợi dễ hiểu và đầy đủ hơn về ông ta. Tác giả của tờ Country Spectator không ngần ngại so sánh ông với những giáo viên tài năng nhất thời cổ đại. Có lẽ chúng ta không thể tiễn đưa ông ấy bằng cách nào tốt hơn ngoài lời thầm cầu nguyện đầy thành kính của C.—khi nghe tin người thầy cũ của mình đang hấp hối—"Tội nghiệp J.B.!—mong sao mọi lỗi lầm của ông đều được tha thứ; và mong sao ông được đưa lên cõi cực lạc bởi những tiểu thiên thần bụ bẫm toàn đầu với cánh, chẳng có phần mông nào để phải bận tâm trách cứ những khiếm khuyết chốn trần gian của ông."

Dưới tay ông, rất nhiều học giả tài năng và uyên bác đã trưởng thành.—Học sinh xuất sắc nhất (Grecian) thời của tôi là Lancelot Pepys Stevens, người bạn tốt bụng nhất của mọi đứa trẻ và mọi người lớn, sau này là đồng giáo viên dạy ngữ pháp (và là người bạn đồng hành không thể tách rời) với Tiến sĩ T——e. Thật là một cảnh tượng đầy tính giáo hóa mà đôi bạn tri kỷ này đã trưng bày trước những ai còn nhớ đến thói bất hòa xã hội của những người tiền nhiệm!—Bạn chẳng bao giờ tình cờ gặp người này trên phố mà không ngạc nhiên, và sự ngạc nhiên ấy nhanh chóng được giải tỏa bởi sự xuất hiện nối tiếp gần như ngay lập tức của người kia. Thường là tay trong tay, những người cộng sự tử tế này đã cùng nhau làm nhẹ bớt những nhiệm vụ nhọc nhằn của nghề nghiệp, và khi tuổi đã cao, một người thấy việc nghỉ ngơi là thuận tiện, thì người kia cũng chẳng chần chừ gì trong việc nhận ra rằng đã đến lúc mình cũng nên buông bỏ gánh nặng. Ồ, thật là dễ chịu, dẫu hiếm hoi làm sao, khi tìm thấy cánh tay vẫn nắm lấy tay bạn ở tuổi bốn mươi, thứ từng cùng bạn lật giở cuốn Cicero De Amicitia vào năm mười tình bạn thuở thiếu thời, hoặc một câu chuyện nào đó về Tình bạn Cổ đại mà trái tim tuổi trẻ khi ấy đã rực cháy mong chờ được trải nghiệm trước!—Cùng là Grecian với S. là Th——, người sau này đã thực hiện với đầy tài năng các chức năng ngoại giao khác nhau tại các triều đình miền Bắc. Th—— là một thiếu niên cao lớn, da ngăm đen, trầm tính, ít nói, với mái tóc đen nhánh như cánh quạ.—Thomas Fanshaw Middleton bước theo sau cậu ta (nay là Giám mục Calcutta) một học giả và một quý ông thực thụ ngay từ khi còn niên thiếu. Ông nổi tiếng là một nhà phê bình xuất sắc; và là tác giả (bên cạnh tờ Country Spectator) của chuyên luận về Mạo từ Hy Lạp, phản đối Sharpe.—M. được cho là giữ cái mũ tế rất cao ở Ấn Độ, nơi mà sự mới mẻ của vương quyền (tôi dám cá) hoàn toàn biện minh cho thái độ kiêu hãnh đó. Sự khiêm nhường nguyên thủy đúng nghĩa như của Jewel hay Hooker có lẽ không hoàn toàn phù hợp để khắc sâu vào tâm trí của những giáo phận Anh-Á ấy sự tôn kính đối với các thể chế quê nhà và giáo hội mà những bậc tiền bối đó từng vun tưới. Phong thái của M. ở trường, dẫu kiên định, vẫn vô cùng ôn hòa và khiêm nhường.—Bên cạnh M. (nếu không muốn nói là lớn tuổi hơn) là Richards, tác giả của tác phẩm The Aboriginal Britons, bài thơ đoạt giải Oxford sôi nổi nhất; một Grecian mải miết đèn sách và có làn da tái nhợt.—Sau đó là tội nghiệp S——, M—— bất hạnh! Trước họ, Nữ thần Thơ ca giữ sự lặng thinh.

Nhìn thấy vài dòng dõi nhà Edward

Bất hạnh, hãy lướt qua những biên niên sử của họ.

Hãy quay trở lại trong ký ức, giống như ngươi từng hiện hữu trong buổi bình minh của những mộng tưởng, với niềm hy vọng tựa như một cột lửa dẫn đường phía trước—khi trụ mây đen tối vẫn chưa xoay chiều—Samuel Taylor Coleridge—Nhà logic học, nhà siêu hình học, nhà thơ!—Tôi từng thấy biết bao người qua đường tình cờ đi qua các dãy hành lang phải đứng sững lại, ngây ngất trong sự ngưỡng mộ (khi anh ta cân nhắc sự bất tương xứng giữa lời ăn tiếng nói và bộ trang phục của một Mirandula trẻ tuổi), để lắng nghe anh giải bày, bằng những âm điệu trầm ấm và ngọt ngào, những bí ẩn của Jamblichus, hay Plotinus (bởi ngay từ những năm tháng đó, anh đã chẳng hề tái mặt trước những ngụm triết lý nặng đô ấy), hay ngâm thơ Homer bằng tiếng Hy Lạp gốc, hay thơ Pindar—trong khi những bức tường của tu viện Grey Friars cổ kính vang vọng những âm vận của cậu học trò nghèo đầy cảm hứng!—Đã có biết bao "trận chiến trí tuệ," (mượn tạm lời của cụ Fuller cũ), diễn ra giữa anh và C.V. Le G——, "mà hai người tôi nhìn giống như một chiếc thuyền buôn lớn của Tây Ban Nha và một chiến hạm của Anh; Thầy Coleridge, giống như chiếc thuyền đi trước, được xây dựng cao hơn hẳn về mặt học thức, vững chãi nhưng chậm chạp trong các phần thể hiện. C.V.L., với chiến hạm Anh, có thể nhỏ hơn về thể tích, nhưng nhẹ nhàng hơn trong việc lướt sóng, có thể quay đầu theo mọi thủy triều, bẻ lái chéo chiều và tận dụng mọi ngọn gió nhờ sự sắc sảo trong trí tuệ và sự ứng biến nhanh nhạy của mình."

Và cả ngươi nữa, người bạn đồng hành của họ, Allen, cũng sẽ không sớm bị lãng quên, với nụ cười nồng hậu, và tiếng cười còn nồng hậu hơn nữa từng khiến những dãy hành lang cổ kính rung chuyển, mỗi khi ngươi nhận thức được một câu nói đùa cay cay nào đó của bọn chúng; hoặc sự mong đợi về một trò đùa thực tế mang tính vật chất hơn, và có lẽ là của chính ngươi. Những nụ cười ấy đã lụi tàn, cùng với khuôn mặt tuấn tú ấy, nơi mà (bởi ngươi chính là Nircus formosus — chàng Nircus tuyệt đẹp của trường), trong những ngày tháng nghịch ngợm trưởng thành hơn, ngươi đã dùng để làm dịu đi cơn giận dữ của một ả thiếu nữ thị thành đang nổi khùng, kẻ bị kích động bởi một cú cấu đau đớn, quay phắt lại như một con hổ cái, bỗng nhiên được chuyển hóa bởi ánh nhìn thiên thần của ngươi, liền thay đổi câu chửi rủa khủng khiếp nửa vời "bl——," thành một lời chào dịu dàng hơn—"chúc phúc cho khuôn mặt đẹp trai của ngươi!"

Tiếp theo là hai người, những kẻ lẽ ra giờ này vẫn còn sống và là bạn của Elia—Le G—— trẻ và F——; những người mà, một kẻ bị thúc đẩy bởi bản tính lang bạt, kẻ kia bởi một cảm giác quá nhạy cảm về sự ghẻ lạnh—vốn chẳng tài nào chịu nổi những sự khinh miệt mà những học sinh nghèo nhận trợ cấp (Sizars) đôi khi phải hứng chịu trong các ngôi trường danh tiếng của chúng ta—đã đánh đổi Alma Mater lấy chiến trường; để rồi bỏ mạng, một người vì khí hậu, người kia trên những cánh đồng Salamanca:—Le G——, đầy nhiệt huyết, dễ thay đổi, bản tính ngọt ngào; F——, ngoan cố, trung thành, luôn đề phòng bị xúc phạm, ấm áp, mang trong mình chút khí chất ngất trời của người La Mã cổ đại.

Fr—— đáng mến với tấm lòng bộc trực, vị hiệu trưởng hiện tại của Hertford, cùng với Marmaduke T——, vị Thừa phát sứ ôn hòa nhất —và cả hai vẫn là những người bạn tốt của tôi— khép lại danh sách các học sinh ưu tú Grecians trong thời gian tôi theo học.

[Chú thích 1: Hồi ký về Bệnh viện Christ's.]

[Chú thích 2: Một hoặc hai trường hợp mất trí hoặc mưu toan tự sát, do đó, cuối cùng đã thuyết phục được ban quản trị về sự sai lầm trong chính sách của phần này của hình phạt, và sự tra tấn tinh thần lúc nửa đêm đã được bãi bỏ.—Ý tưởng về các hòng giam dành cho trẻ em này là một mầm mống xuất phát từ bộ óc của Howard; mà vì nó (xin tha thứ cho sự kính trọng dành cho Thánh Phaolô), tôi nghĩ mình sẵn sàng nhổ nước bọt vào bức tượng của ông ta.]

[Chú thích 3: Cowley.]

[Chú thích 4: Trong việc này và mọi thứ khác, B. hoàn toàn trái ngược với người đồng sự của mình. Trong khi người trước đang vắt óc suy nghĩ để viết ra những bản thánh ca thô kệch, đáng giá một củ ấu tàu, thì F. lại thả hồn trí quý ông của mình vào những lối đi đầy hoa lá của các Nữ thần Thơ ca. Một tác phẩm kịch ngắn của ông, dưới tựa đề Vertumnus và Pomona, vẫn chưa bị lãng quên bởi các nhà biên niên sử của thể loại văn học đó. Nó từng được Garrick chấp nhận, nhưng công chúng thị trấn lại không phê chuẩn nó.—B. thường nói về nó, theo kiểu nửa khen ngợi nửa mỉa mai, rằng nó quá cổ điển để có thể đem lên sân khấu biểu diễn.]