Một trận ốm tương đối nặng, mà người ta gọi là cơn sốt thần kinh, đã giam giữ tôi trong nhà mấy tuần qua và nay chỉ còn buông tha tôi rất chậm, đã khiến tôi không thể suy nghĩ về bất kỳ đề tài nào nằm ngoài bản thân nó. Hỡi bạn đọc, xin chớ mong đợi những kết luận lành mạnh từ tôi trong tháng này; tôi chỉ có thể hiến dâng những giấc mơ của người bệnh mà thôi.

Và thực sự toàn bộ trạng thái bệnh tật chính là như vậy; bởi vì nằm trên giường, buông rèm ban ngày che kín xung quanh, rồi chặn ánh sáng mặt trời lại để chìm đắm vào sự quên lãng hoàn toàn mọi công việc đang diễn ra dưới ánh nắng ấy, nếu không phải là một giấc mơ huy hoàng thì là gì? Trở nên tê liệt trước mọi chuyển động của cuộc sống, ngoại trừ nhịp đập của một mạch máu yếu ớt?

Nếu có một sự cô độc mang dáng vẻ vương giả, đó chính là chiếc giường bệnh. Bệnh nhân ngự trị nơi ấy mới oai phong làm sao! Anh ta mặc sức hành động theo những ngẫu hứng chẳng cần kiêng dè ai! Anh ta điều khiển chiếc gối của mình tựa một vị vua—lật qua lật lại, tung lên quật xuống, dịch chuyển, hạ thấp, đấm thình thịch, ép phẳng, rồi nhào nặn nó cho phù hợp với những đòi hỏi muôn hình vạn trạng nơi thái dương đang nhức buốt.

Anh ta đổi bên còn thường xuyên hơn một kẻ làm chính trị. Lúc thì nằm duỗi thẳng, lúc thì nửa người, chéo ngẹo, ngang dọc, đầu với chân giăng kín cả giường; và chẳng ai buộc tội anh ta là kẻ lật lọng. Trong vòng bốn bức rèm che, anh ta là bậc chí tôn. Đó chính là vùng biển độc quyền Mare Clausum của riêng anh ta.

Cơn bệnh phóng đại tầm vóc của một con người đối với chính anh ta biết bao! Anh ta trở thành đối tượng duy nhất và tuyệt đối của mình. Chủ nghĩa ích kỷ tối cao được khắc sâu vào tâm trí anh ta như là bổn phận duy nhất. Đó đối với anh ta chính là Hai Bảng Biện Minh của Luật pháp. Anh ta chẳng phải bận tâm điều gì ngoài việc làm sao để mau khỏe lại. Những gì diễn ra ngoài kia hay ngay trong nhà, miễn là không nghe thấy tiếng động va chạm của chúng, đều chẳng mảy may chạm đến anh ta.

Mới cách đây ít lâu, anh ta từng vô cùng quan tâm đến kết quả của một vụ kiện tụng, thứ sẽ quyết định sự thành bại của người bạn thân thiết nhất đời mình. Người ta từng thấy anh ta tất tả chạy đôn chạy đáo vì việc của người này khắp năm mươi ngã tư trong thành phố, hối thúc nhân chứng này, đôn đốc viên luật sư nọ. Vụ án đáng lẽ được xét xử vào ngày hôm qua. Thế mà giờ đây, anh ta hoàn toàn dửng dưng với phán quyết, cứ như thể đó là một vấn đề được đem ra xét xử ở tận Bắc Kinh vậy. Thoáng nghe văng vẳng dăm ba câu chuyện quanh nhà vốn chẳng định cho tai mình nghe, anh ta lượm lặt đủ để hiểu rằng mọi chuyện ở tòa ngày hôm qua đã diễn ra bất lợi và bạn anh ta đã khánh kiệt. Nhưng hai từ "bạn bè" và "khánh kiệt" chẳng thể làm anh ta bận tâm hơn một đám ngôn từ vô nghĩa. Anh ta chẳng màng suy nghĩ điều gì khác ngoài việc làm thế nào để khỏe lại.

Biết bao nhiêu bận tâm ngoài lề đã chìm khuất vào nỗi bận tâm gặm nhấm ấy!

Anh ta đã khoác lên mình bộ giáp sắt kiên cố của bệnh tật, được bọc trong lớp da chai lì của sự đau đớn; anh ta gìn giữ lòng trắc ẩn của mình, như một thứ rượu quý được khóa kín then cài cẩn thận, chỉ để phục vụ riêng cho bản thân.

Anh ta nằm tự thương xót chính mình, rên rỉ và than van một mình; anh ta khao khát vỗ về bản thân; ruột gan anh ta thậm chí quặn thắt lại khi nghĩ đến những gì mình đang phải chịu đựng; anh ta chẳng hề hổ thẹn khi rơi lệ vì chính bản thân mình.

Anh ta mãi hoài mưu tính cách làm sao đem lại điều tốt đẹp cho bản thân; nghiên cứu từng mưu mẹo nhỏ nhặt và những phương pháp xoa dịu nhân tạo.

Anh ta tận dụng tối đa bản thân; tự phân chia mình, theo một sự tưởng tượng được châm chước, thành nhiều cá thể riêng biệt ứng với từng bộ phận đang đau đớn và sầu khổ trên cơ thể. Thỉnh thoảng anh ta ngẫm nghĩ—như thể về một vật thể tách rời khỏi mình—về cái đầu nhức nhối tội nghiệp và cơn đau âm ỉ suốt đêm qua cứ nằm lì trong đó tựa một khúc gỗ, hay một khối đau đớn hữu hình, tưởng chừng không thể gỡ bỏ nếu không phải rạch cả hộp sọ ra để lấy nó đi. Hoặc anh ta thương xót cho những ngón tay dài, lạnh lẽo và gầy guộc của mình. Anh ta thương hại bản thân từ đầu đến chân; và chiếc giường của anh ta chính là một trường huấn luyện thực thụ về lòng nhân ái và trái tim mềm yếu.

Anh ta tự đồng cảm với chính mình; và theo bản năng, anh ta cảm thấy chẳng ai có thể làm tròn vai trò đó thay mình tốt hơn. Anh ta chẳng màng đến mấy khán giả chứng kiến tấn bi kịch của mình. Chỉ có gương mặt đúng giờ của mụ y tá già là làm anh ta vừa lòng, khi mụ mang đến những bát nước súp và thuốc bổ. Anh ta thích gương mặt ấy vì nó vô cảm, và vì trước nó, anh ta có thể trút ra những lời than vãn sốT vó một cách tự do chẳng khác nào giãi bày với thành giường.

Đối với công việc của thế gian, anh ta đã chết. Anh ta không hiểu những ơn gọi và nghề nghiệp của người phàm là gì; anh ta chỉ mang một ý niệm mơ hồ về những điều đó khi vị bác sĩ đến thăm khám mỗi ngày: và ngay cả trên những đường nét của gương mặt bận rộn ấy, anh ta cũng chẳng đọc thấy vô số bệnh nhân khác, mà đinh ninh duy nhất rằng chính mình mới là người bệnh. Vị lương y ấy đang vội vã rảo bước đến chiếc giường khổ sở nào khác khi lẻn ra khỏi phòng, cẩn thận gấp lại thù lao mỏng manh vì sợ gây ra tiếng sột soạt—đó hoàn toàn không phải là điều anh ta có thể bận tâm suy tính lúc này. Anh ta chỉ nghĩ đến sự lặp lại đều đặn của hiện tượng ấy vào cùng một giờ ngày mai.

Những lời đồn đại trong nhà chẳng chạm tới anh ta. Một tiếng thì thầm mờ nhạt, biểu hiện của sự sống đang diễn ra trong ngôi nhà, vỗ về anh ta, dẫu anh ta không biết chính xác đó là gì. Anh ta không phải biết điều gì, không phải suy nghĩ điều gì. Những người hầu lướt đi lên xuống ở chiếc cầu thang xa xa, bước đi nhẹ tựa nhung, khẽ khàng giữ cho thính giác anh ta thức tỉnh, miễn là anh ta chẳng tự chuốc lấy phiền muộn nào ngoài vài phỏng đoán mơ hồ về công việc của họ. Sự hiểu biết chính xác hơn sẽ là một gánh nặng cho anh ta: anh ta chỉ có thể chịu đựng được sức ép của sự phỏng đoán. Anh ta khẽ mở hé mắt trước tiếng đập buồn tẻ của chiếc búa gõ cửa được bọc dạ, rồi lại nhắm nghiền lại mà chẳng thèm hỏi "ai thế nhỉ?". Anh ta cảm thấy được ve vãn bởi ý niệm chung chung rằng có người đang hỏi thăm mình, nhưng lại chẳng màng biết tên của kẻ hỏi thăm ấy. Trong sự tĩnh lặng bao trùm và bầu không khí tĩnh mịch đáng sợ của ngôi nhà, anh ta nằm đó làm lễ đại lễ và cảm nhận quyền uy của một vị quân vương.

Được ốm đau chính là được hưởng những đặc quyền của vua chúa. Hãy so sánh những bước chân êm ru và sự chăm sóc lặng lẽ, gần như chỉ bằng ánh mắt mà người ta phục vụ anh ta—với phong thái bất cẩn, sự ra vào thiếu lễ độ (đập cửa thình thịch, hoặc để ngỏ cửa) của chính những kẻ hầu người hạ ấy khi anh ta đang dần khỏe lại—và bạn sẽ phải thừa nhận rằng, chuyển từ chiếc giường bệnh (tôi thà gọi nó là ngai vàng thì hơn) sang chiếc bệ tay của người đang hồi phục, là một sự sa sút phẩm giá tương đương với việc bị phế truất.

Sự hồi phục thu nhỏ con người ta trở lại vóc dáng ban đầu biết bao! Giờ đây, không gian mà anh ta từng chiếm giữ cách đây chưa lâu trong cái nhìn của chính mình, của gia đình, đang ở đâu? Cảnh tượng của những quyền uy vương giả, căn phòng bệnh vốn là chính điện nơi anh ta nằm và diễn đủ mọi sở thích chuyên chế của mình—giờ đây đã bị thu hẹp thành một phòng ngủ bình thường đến thế! Sự ngăn nắp của chính chiếc giường mang thứ gì đó vụn vặt và vô nghĩa. Nó được dọn dẹp mỗi ngày. Trông mới khác làm sao với bề mặt lượn sóng, nhiều nếp gấp, lấp lánh như đại dương mà nó từng bày ra chỉ cách đây ít lâu, khi việc dọn giường là một công việc không thể nghĩ tới với tần suất nhanh hơn chu kỳ ba hay bốn ngày, lúc mà người bệnh phải chịu đựng đau đớn khổ sở để được nhấc bổng ra khỏi đó một chốc lát, nhằm nhượng bộ sự xâm lấn của sự ngăn nắp và phép lịch sự đến khó chịu mà cơ thể tàn tạ của anh ta phản đối; rồi lại được nhấc bổng vào đó lần nữa, để có thêm ba bốn ngày tạm nghỉ, thỏa sức vẫy vùng cho nhàu nhĩ trở lại, trong khi mỗi nếp nhăn mới lại là một trang sử ghi lại một tư thế xoay chuyển nào đó, một sự trở mình bất an, một cuộc tìm kiếm chút ít bình yên; và làn da teo tóp chẳng kể lại câu chuyện nào chân thực hơn tấm chăn phủ nhàu nhĩ.

Những tiếng thở dài đầy bí ẩn ấy—những tiếng rên rỉ ấy—đã chìm vào tĩnh lặng, những tiếng rên rỉ vốn đáng sợ hơn biết bao khi chúng ta chẳng biết chúng phát ra từ hang hốc nào của nỗi thống khổ ẩn giấu vô tận. Những cơn đau đớn kiểu Lernean đã được dập tắt. Bí ẩn của bệnh tật đã được giải đáp; và Philoctetes nay đã trở thành một nhân vật bình thường.

Có lẽ một vài di duệ từ giấc mơ vĩ đại của người bệnh vẫn còn sót lại trong những chuyến viếng thăm hãy còn vương vấn của người y sĩ. Nhưng sao ông ta cũng thay đổi cùng vạn vật thế kia? Liệu đây có phải là con người ấy—con người của tin tức—của chuyện trò—của giai thoại—của đủ thứ trừ y dược—liệu đây có phải là kẻ mới cách đây ít lâu đã đứng giữa bệnh nhân và kẻ thù tàn nhẫn của anh ta, tựa như đang thực hiện một sứ mệnh thiêng liêng từ Tự nhiên, tự tôn mình lên thành một bên trung gian cao cả? Chậc! đó chỉ là một lão già lẩm cẩm.

Vĩnh biệt cùng ông ta tất cả những gì từng biến bệnh tật thành một nghi lễ trang trọng—bùa chú làm câm lặng cả ngôi nhà—sự tĩnh lặng như chốn hoang mạc lan tỏa khắp các ngóc ngách sâu thẳm nhất của nó—sự hầu hạ câm lặng—những câu hỏi thăm bằng ánh mắt—những sự nuông chiều tinh tế hơn nữa của việc tự chăm sóc—ánh mắt đơn độc và duy nhất của cơn bạo bệnh chỉ đăm đăm nhìn vào chính nó—những ý nghĩ về thế gian bị loại bỏ—con người tựa một thế giới đối với chính mình—sân khấu của riêng anh ta—

Anh ta đã teo lại thành một hạt bụi nhỏ nhoi biết bao!

Giữa đầm lầy phẳng lặng của thời kỳ hồi phục, bị bỏ lại bởi thủy triều bệnh tật, nhưng vẫn còn cách xa vùng đất khô cằn của sức khỏe ổn định, thì bức thư của anh, Biên tập viên thân mến, đã tìm đến tôi, yêu cầu—một bài viết. In Articulo Mortis, tôi thầm nghĩ; nhưng đó là một cách chơi chữ hiểm hóc—và lối chơi chữ ấy, dẫu tồi tàn, đã giải thoát cho tôi. Lời triệu tập, dẫu có vẻ bất thời điểm, dường như đã kết nối lại tôi với những công việc vụn vặt của cuộc sống mà tôi đã lãng quên; một tiếng gọi nhẹ nhàng hướng tới sự hoạt động, dẫu có tầm thường đến đâu; một sự cai sữa lành mạnh khỏi giấc mơ ngớ ngẩn về việc đắm chìm trong bản thân—cái trạng thái phù phiếm của bệnh tật—mà tôi thú nhận là đã nằm trong đó quá lâu, vô cảm trước cả những tạp chí lẫn vương triều trên thế giới; trước cả luật pháp lẫn văn chương của nó. Chứng đầy hơi do suy nhược thần kinh đang dịu xuống; những điền trang mà trong trí tưởng tượng tôi từng vươn tới—bởi vì người bệnh luôn tự phồng đại trong sự chiêm nghiệm về những nỗi đau đơn độc của mình cho đến khi anh ta trở thành một Tityus trong mắt chính anh ta—nay đang thu hẹp lại chỉ bằng gang tấc; và đối với tên khổng lồ mang sự tự trọng thái quá mà tôi từng là cách đây chưa lâu, giờ đây anh lại bắt gặp tôi trong tư thế tự nhiên vốn có của mình—một bóng dáng gầy gò, ốm o của một nhà tiểu luận tầm thường là tôi.