Nhà xuất bản London Magazine, tháng 1 năm 1823, nơi bài viết mang tựa đề "Tính cách của cố Elia. Do một người bạn viết." Ký tên Phil-Elia. Lamb đã không tái bản bài này trong suốt mười năm, và sau đó tái bản với một số chỗ bị lược bỏ.

Trên tờ London Magazine, phần "Tính cách" bắt đầu như sau:—

"Quý ông này, người đã lâm bệnh nặng trong vài tháng qua, cuối cùng đã trả món nợ cuối cùng với tự nhiên. Ông vừa đủ sống (đó là điều ông mong ước) để thấy các bài viết của mình được tập hợp lại thành một tập sách. Những trang của TẠP CHÍ LONDON từ nay sẽ không còn biết đến ông nữa.

"Đúng mười hai giờ đêm qua, linh hồn kỳ quặc của ông đã ra đi, và những tiếng chuông nhà thờ Saint Bride tiễn đưa ông cùng năm cũ. Những rung động tang tóc ấy đã vẳng đến phòng ăn của hai người bạn ông là T. và H.; và hội khách tề tựu ở đó để chào đón Ngày mùng Một tháng Giêng khác, đã khựng lại cuộc vui giữa lúc tưng bừng và chìm vào im lặng. Janus rơi lệ. P——r dịu dàng, bằng một giọng thì thầm, bày tỏ ý định dâng một bài Điếu văn; và Allan C——, một cách cao thượng quên đi những bất công mà đồng bào ông phải chịu, đã thề sẽ viết về vong hồn ông một cuốn Hồi ký, đầy đặn và thắm thiết như một Truyện kể từ Lyddal-cross."

Tác phẩm Elia vừa được xuất bản thì bài viết này xuất hiện, và có lẽ Lamb thực sự có ý định chấm dứt loạt bài này. Tuy nhiên, ông đã được thuyết phục để tiếp tục viết tiếp. T. và H. là Taylor & Hessey, những chủ sở hữu của tờ London Magazine. Janus chính là Janus Weathercock, tức Thomas Griffiths Wainewright; P——r là Bryan Waller Procter, hay còn gọi là Barry Cornwall, người sau này đã viết tiểu sử về Lamb, và Allan C—— là Allan Cunningham, người tự gọi mình là "Nalla" trên tờ London Magazine. Tác phẩm "Mười hai câu chuyện ở Lyddal Cross" được đăng dài kỳ trên tạp chí này vào năm 1822.

Trang 171, dòng thứ 9 tính từ dưới lên. Một bài tiểu luận trước đây. Trên tờ London Magazine là "bài tiểu luận thứ ba của ông," ám chỉ bài "Trường Christ's Hospital từ ba mươi lăm năm trước."

Trang 172, dòng thứ 7. Người bạn quá cố của tôi. Những câu mở đầu của đoạn này dường như được mô phỏng một cách có chủ ý, cũng như toàn bộ bài tiểu luận, theo nhân vật Yorick của Sterne trong tác phẩm Tristram Shandy, Quyển I, Chương XI.

Trang 172, dòng thứ 12 tính từ dưới lên. Hên xui may rủi đối với ông. Kinh sĩ Ainger đã chỉ ra rằng miêu tả của Lamb về bản thân ông khi ở giữa đám đông đã được chứng thực bởi Hazlitt trong bài tiểu luận "Về các nhà chính trị quán cà phê":—

Tuy nhiên, tôi xin thừa nhận rằng vị Elia nói trên là kẻ đồng hành tồi tệ nhất trên đời nếu ở giữa những kẻ tồi, với điều kiện người ta phải công nhận rằng ở giữa những người tốt, ông gần như là người tuyệt vời nhất có thể. Ông là một trong số những người mà người ta có thể nói rằng: Hãy nói cho tôi biết bạn bè của anh là ai, tôi sẽ nói cho anh biết anh là người thế nào. Ông là sinh vật của sự đồng cảm, và minh chứng cho bất kỳ ấn tượng nào mà bạn dường như có về ông. Ông không thể vượt qua sự nắm bắt của nhóm người xung quanh; và luôn luôn hành xử nâng lên hoặc hạ xuống ngang bằng với mức độ tao nhã hoặc phàm tục mà họ áp đặt cho ông. Ông dường như lấy làm thích thú trong việc phóng đại định kiến của người lạ đối với mình; và kiêu hãnh trong việc củng cố thiện cảm của bạn bè. Dù được đặt ở bất kỳ bậc thang trí tuệ nào, ông cũng sẽ hoạt bát hoặc ngu ngốc y như những người còn lại trong suốt quãng đời của họ. Nếu bạn nghĩ ông kỳ quặc và nực cười, ông sẽ càng trở nên kỳ quặc và nực cười hơn từng phút một, một cách điên rồ, cho đến khi ông trở thành một kỳ quan khiến tất cả mọi người phải kinh ngạc—còn nếu đặt ông đối mặt với một trí tuệ sắc sảo và sự lĩnh hội nhanh nhạy, ông sẽ càng bừng sáng hơn nữa…

Lời chứng của P.G. Patmore cũng mang tính chất xác thực tương tự:—

Đối với những ai không biết ông, hoặc dẫu có biết nhưng lại không hiểu hoặc không thể đánh giá đúng về ông, Lamb thường hiện lên như một kẻ lơ lửng giữa chứng đần độn, tính thú vật và kẻ hề bợm; và ấn tượng ban đầu mà ông tạo ra cho những người bình thường luôn luôn là ấn tượng bất lợi—thậm chí ở mức độ dữ dội và đầy chối tai.

Trang 174, dòng thứ 3. Một số tác phẩm của ông. Trên tờ London Magazine, bài tiểu luận không kết thúc ở đây. Nó viết tiếp rằng:—

"Ông để lại tài sản phía sau. Dĩ nhiên, chút ít của cải còn lại (chủ yếu là trái phiếu Ấn Độ) thuộc quyền thừa kế của người họ hàng Bridget. Một số bài tiểu luận phê bình đã được tìm thấy trong tủ đựng giấy tờ của ông, và chúng đã được chuyển giao cho Chủ bút của Tạp chí này, với hy vọng rằng chúng sẽ sớm xuất hiện, vẫn giữ nguyên chữ ký quen thuộc của ông.

"Bản thân ông đã hé lộ không mấy mơ hồ rằng công việc của ông nằm ở một cơ quan công quyền. Các quý ông ở bộ phận Xuất khẩu thuộc Tòa nhà Đông Ấn sẽ tha thứ cho tôi, nếu tôi bày tỏ lòng biết ơn đối với sự sẵn lòng giúp đỡ của họ trong việc tìm lại những bản thảo ít ỏi của ông. Họ đã chỉ dẫn một cách rất nhã nhặn chiếc bàn làm việc nơi ông đã gắn bó suốt bốn mươi năm; cho tôi xem những tập sổ dày đặc những con số, bằng nét chữ ngay ngắn đến kinh ngạc của chính ông, thứ mà, xét cho cùng còn xứng đáng hơn vài tập sách mỏng đã in của ông, được gọi là những 'Tác phẩm' của ông. Họ có vẻ dành tình cảm sâu sắc cho ký ức về ông, và ca ngợi tài giữ sổ sách thành thạo của ông một cách nhất quán. Có vẻ như ông là người phát minh ra một loại sổ cái nào đó, kết hợp được sự chính xác và chắc chắn của phương pháp ghi sổ kép kiểu Ý (tôi nghĩ họ gọi là thế) với sự ngắn gọn và dễ dàng của một hệ thống mới hơn của Đức—nhưng tôi không đủ khả năng để đánh giá giá trị của phát minh đó. Tôi đã từng nghe ông bày tỏ sự quý mến nồng nhiệt dành cho các đồng nghiệp trong cơ quan, và ông cảm thấy mình may mắn thế nào khi được đưa vào làm việc giữa họ. Có nhiều sự khôn ngoan, nhiều câu chuyện trò, sự sắc sảo, và thậm chí cả tài năng, ở những nhân viên văn phòng này (ông thường nói vậy) hơn là ở số lượng tác giả chuyên nghiệp gấp đôi mà tôi từng trò chuyện cùng. Thỉnh thoảng ông lại rạng rỡ hẳn lên khi nhắc đến những 'ngày xưa ở Tòa nhà Đông Ấn,' khi ông giao du với Woodroffe, và Wissett, và Peter Corbet (một hậu duệ và là hiện thân xứng đáng, ngoại trừ điểm mực thước, của Giám mục Corbet hóm hỉnh ngày xưa), và Hoole, người đã dịch thơ Tasso, và Bartlemy Brown, người có người cha (xin Chúa hãy rủ lòng thương xót linh hồn ông) đã hiện đại hóa tác phẩm của Walton—và Jack Cole già tinh ranh, ấm áp (họ gọi ông là Vua Cole vào những ngày đó), và Campe, và Fombelle—cùng vô số những tâm hồn cừ khôi khác, nhiều hơn mức tôi có thể nhớ hết tên, những người đã giao du vào những ngày đó với Jack Burrell (tay chơi sành điệu của Tòa nhà Biển Nam), và Eyton nhỏ bé (được cho là bản sao chính xác của Pope thu nhỏ trong hình hài một quý ông) người làm thủ quỹ dưới quyền ông, và Dan Voight thuộc Cơ quan Hải quan, người đã để lại thư viện nổi tiếng.

"Chà, Elia đã ra đi—theo như tôi biết, có lẽ để đoàn tụ với họ—và những dấu tích nghèo nàn này từ ngòi bút của ông là tất cả những gì chúng ta có để trưng ra. Thật ít ỏi làm sao những gì còn lại từ các tác giả lắm lời! Trong tất cả những gì họ nói hoặc làm suốt cuộc đời, chỉ còn lại vài từ lấp lánh mà thôi! Các bài tiểu luận của ông đã tìm được một số người ái mộ khi chúng xuất hiện riêng lẻ; chúng đã len lỏi qua đám đông khá ổn khi đứng một mình; chúng sẽ được đón nhận ra sao khi được tập hợp lại với nhau, đó là câu hỏi dành cho các nhà xuất bản, những người đã mạo hiểm gom góp lại thành một tác phẩm mang tên những 'thói lố bịch đã được dệt thành tấm' của ông."

Đoạn văn này đòi hỏi một vài lời bình luận. Người họ hàng Bridget, dĩ nhiên, chính là Mary Lamb.—Lamb đã lặp lại trò đùa về các Tác phẩm của mình trong phần "Tự truyện" (xem Quyển I) và trong tác phẩm "Người đàn ông đã về hưu."—Một số ghi chép về vài vị nhân viên cũ được Lamb nhắc đến hiện vẫn còn lưu lại; nhưng tôi không thể tìm thấy thông tin gì về những người còn lại. Liệu Peter Corbet có thực sự là hậu duệ của vị Giám mục hay không thì chúng ta không rõ, nhưng vị Giám mục Corbet hóm hỉnh ấy chính là Richard Corbet (1582-1635), Giám mục xứ Oxford và Norwich, người nổi tiếng với sự vui vẻ và là tác giả bài thơ "Lời từ biệt của các nàng tiên." John Hoole (1727-1803), người đã dịch thơ Tasso và viết tiểu sử về Scott xứ Amwell cùng một số tác phẩm khác, là kiểm toán trưởng vào cuối thời gian ông làm việc tại Tòa nhà Đông Ấn. Ông nghỉ hưu vào khoảng năm 1785, khi Lamb lên mười tuổi. Trong bức thư gửi Coleridge ngày 5 tháng 1 năm 1797, Lamb nhắc đến Hoole như là "niềm kiêu hãnh và là món đồ trang trí vĩ đại của Tòa nhà Đông Ấn," và nói rằng ông thấy bản dịch thơ Tasso của Hoole "nhạt nhẽo hơn cả loại bia loãng nhất bị phơi nắng cho thành giấm." Người hiện đại hóa tác phẩm của Walton có lẽ là Moses Browne (1704-1787), người có ấn phẩm cuốn The Complete Angler xuất bản năm 150 được thực hiện theo gợi ý của Tiến sĩ Johnson.

Trang 174. BLAKESMOOR XỨ H——SHIRE

Tạp chí London Magazine, tháng 9 năm 1824.

Với bài tiểu luận này, Lamb đã xuất hiện trở lại trên tạp chí sau tám tháng vắng bóng.

Ý của Lamb khi nhắc đến Blakesmoor chính là Blakesware, ngôi nhà trang òa gần Widford, thuộc hạt Hertfordshire, nơi bà ngoại của ông, Mary Field, từng làm quản gia trong nhiều năm. Hãy so sánh với bài tiểu luận "Những đứa trẻ trong mơ."

Blakesware, được xây dựng bởi Sir Francis Leventhorpe vào khoảng năm 1640, đã trở thành tài sản của gia đình Plumer vào năm 1683, khi đó được mua lại bởi John Plumer xứ New Windsor, người qua đời năm 1718. Nó được truyền lại cho William Plumer, Nghị sĩ đại diện cho Yarmouth thuộc Đảo Wight, và sau đó là đại diện cho Hertfordshire, người qua đời năm 1767 và phỏng đoán chính là người chủ đầu tiên của bà Field. Người vợ góa của ông và các con nhỏ tiếp tục ở lại Blakesware cho đến khi bà Plumer qua đời vào năm 1778, nhưng người con trai trưởng là William Plumer đã chuyển ngay đến Gilston, cách Blakesware vài dặm về phía đông, một dinh cơ mà trong một thời gian dài đã bị nhầm lẫn với Blakesware bởi các nhà bình luận viết về Lamb. William Plumer này, người từng là Nghị sĩ đại diện cho Lewes, cho Hertfordshire, và cuối cùng là cho Higham Ferrers, đồng thời là một thống đốc của trường Christ's Hospital, vẫn duy trì Blakesware sau khi mẹ ông qua đời vào năm 1778 (khi Lamb lên ba tuổi) y hệt như trước, nhưng ngôi nhà vẫn bỏ trống ngoại trừ bà Field và các đầy tớ dưới quyền bà. Do đó, bà Field trên thực tế đã trở thành bà chủ của nơi này, như Lamb đã nói trong bài "Những đứa trẻ trong mơ." Chính vì thế mà niềm vui của các cháu khi đến thăm bà càng được nhân lên gấp bội. Bà Field qua đời năm 1792, khi Lamb mười bảy tuổi. William Plumer qua đời năm 1822 thọ tám tuổi, hình như đã sắp xếp với người vợ góa của mình (người vẫn tiếp tục ở lại Gilston) rằng Blakesware sẽ bị phá dỡ—một công việc phá hủy được tiến hành ngay lập tức. Người phụ nữ này, nhũ danh Jane Hamilton, sau đó tái giá với một ông Lewin, và rồi vào năm 1828 lại kết hôn với Robert Ward (1765-1846), tác giả của cuốn Tremaine cùng các tiểu thuyết khác, người đã lấy họ là Plumer-Ward, và người ta có thể tìm đọc về ông, cùng với những chi tiết kỳ thú về Dinh thự Gilston, trong tác phẩm Những người bạn và người quen của tôi do P.G. Patmore viết.

Giờ đây chẳng còn lại gì ngoài vài mô đất, bên dưới là những viên gạch vỡ và đống đổ nát. Ngôi nhà hiện tại nằm cách ngôi nhà cũ một phần tư dặm về phía sau, vắt vẻo trên đỉnh đồi. Vào thời của Lamb, sườn đồi này được gọi là Vùng hoang dã, và nơi hiện nay là thảm cỏ thì xưa kia là những lối đi trang trọng với những hàng rào cây thủy tùng được cắt tỉa cẩn thận cùng những bức tượng nằm rải rác đây đó. Con suối mà ông nhắc đến chính là con suối Ashe, chảy sát vách của ngôi nhà cũ. Đứng ở đó lúc này, giữa những hàng cây đánh dấu vị trí của nó, người ta rất dễ dàng tái tạo lại quá khứ như đã được miêu tả trong bài tiểu luận.

Mười hai vị Hoàng đế La Mã, những bức thảm treo tường và những vật dụng nổi tiếng khác của Blakesware, mặc dù đã được chuyển đến Gilston khi Blakesware bị phá dỡ, nhưng nay cũng không còn ở đó nữa, và tung tích hiện tại của chúng vẫn là một điều bí ẩn. Gilston đã bị phá dỡ vào năm 1853, tiếp sau một phiên đấu giá công khai khi tất cả những báu vật của nó bị tản mác khắp nơi. Một số món, theo tôi phát hiện ra, đã được mua lại bởi người thuê nhà tháo vát của Quán trọ Rye House cũ ở Broxbourne, nhưng việc nhận dạng chính xác bất kỳ thứ gì vào lúc này có lẽ là điều bất khả thi.

Blakesware lại được miêu tả một lần nữa trong cuốn Trường học của bà Leicester, qua câu chuyện "Thiếu phụ người Hồi giáo trẻ tuổi" của Mary Lamb. Ở đó, Mười hai vị Hoàng đế La Mã được nhắc đến như thể đang treo trên tường, cứ như thể chúng là những huy hiệu nổi; nhưng ông E.S. Bowlby cho tôi biết rằng ông nhớ rất rõ Mười hai vị Hoàng đế La Mã ở Gilston vào khoảng năm 1850 vốn là những bức tượng bán thân, đúng như những gì Lamb đã nói. Trong tác phẩm "Rosamund Gray" (xem Quyển I), Lamb miêu tả vùng hoang dã ở Blakesware. Hãy xem thêm phần chú thích cho bài "Quả đào cuối cùng," Quyển I, bài "Những đứa trẻ trong mơ" trong tập này, và bài "Đi hay đã đi," Quyển IV.

Lamb còn có những lần nhắc đến khác về Blakesware và tính chất không thể đảo ngược của niềm hạnh phúc thuở thiếu thời tại nơi đó trong các bức thư của ông. Viết cho Southey ngày 31 tháng 10 năm 1799, ông nói:—"Southey thân mến,—Tôi vừa nhận được thư của anh, khi trở về từ hạt Herts, nơi tôi đã trải qua một vài ngày hồng nhật đầy thú vị. Tôi rất muốn miêu tả hạt này cho anh nghe, giống như anh đã làm với hạt Devonshire; nhưng than ôi! tôi vốn là một cây bút tồi trong khoản đó. Tôi có thể kể cho anh nghe về một ngôi nhà cổ với một phòng ngủ treo thảm, một bên vách trang trí bức 'Phán quyết của Solomon,' và bên kia là 'Actæon lén nhìn Diana khỏa thân.' Tôi có thể kể về một đại sảnh bằng cẩm thạch cổ kính, treo đầy các bản in của Hogarth, và xung quanh là các vị Hoàng đế La Mã bằng đá cẩm thạch. Tôi có thể kể về một vùng hoang dã, về một ngôi nhà thờ làng, và nơi chôn cất hài cốt của người bà kính yêu của tôi; nhưng có những cảm xúc từ chối việc được dịch ra ngôn ngữ khác, những thổ dân cứng đầu không chịu thích nghi ở một mảnh đất xa lạ. Thuộc về bản chất này chính là những gương mặt gia đình xưa cũ, và những khung cảnh của tuổi thơ."

Và một lần nữa, gửi Bernard Barton vào tháng 8 năm 1827:—"Anh đã miêu tả rất hay về Đại sảnh mang phong cách cổ xưa của ông nội anh. Chẳng phải thật kỳ lạ khi ký ức thuở ấu thơ của mọi người đều gắn liền với một nơi chốn như thế sao. Tôi cũng có Blakesware của riêng mình (Blakesmoor trên tờ 'London'). Không gì có thể lấp đầy tâm trí một trẻ thơ bằng một Dinh cơ lớn tuổi cổ kính… sẽ càng tuyệt hơn nếu nó không có người ở hoặc chỉ có một phần người ở; được lấp đầy bởi linh hồn của những thành viên quá cố trong Hạt và các Thẩm phán của Hội đồng. Ước gì tôi được chôn cất trong sự cô độc đông đúc của một nơi như thế, mang theo trọn vẹn cảm xúc của tôi năm 7 tuổi!

"Những bức tượng bán thân bằng cẩm thạch của các vị Hoàng đế ấy, chúng dường như đứng đó mãi mãi, đúng như chúng đã đứng kể từ những ngày còn sống của thành Rome, trong Đại sảnh Cẩm thạch cổ kính ấy, và tôi thì được hòa chung vào sự trường tồn của chúng; Cõi Vĩnh Hằng đã hiện hữu khi tôi chẳng mảy may nghĩ gì về Thời gian. Nhưng Thời gian đã nghĩ về tôi, và chúng đã bị xô ngã, và cỏ lấp đầy vị trí của Ngôi nhà cổ kính cao quý cùng những khu vườn vương giả của nó. Tôi cảm thấy mình giống như một chú châu chấu nhảy nhót quanh khu vườn, chỉ trốn thoát được lưỡi hái của hắn nhờ vào thân hình bé nhỏ của mình. Ngay lúc này đây hắn cũng đang mài một trong những con dao cạo nhỏ nhất của mình để có lẽ xóa sạch dấu vết của tôi. Thôi được!"

Khi viết cho Barton vào tháng 8 năm 1824 liên quan đến bài tiểu luận này, Lamb miêu tả nó như một "nỗ lực vô ích… 'được rút ra từ tôi với nỗi đau đớn chậm chạp'."

Trang 175, dòng thứ 15 tính từ dưới lên. Bà Battle. Từng có một căn phòng bị ma ám ở Blakesware, nhưng việc ám chỉ rằng bà Battle nổi tiếng đã qua đời trong căn phòng đó có lẽ xuất phát từ một phút bốc đồng đầy ngẫu hứng. Lamb khẳng định trong "Những đứa trẻ trong mơ" rằng bà Field mới là người chiếm giữ căn phòng này.

Trang 177, dòng thứ 22. Những ngọn đồi ở Lincoln. Xem bài thơ "Về cái tên của gia đình" của Lamb, Quyển IV. Cha của Lamb xuất thân từ Lincoln.

Trang 177, dòng thứ 11 tính từ dưới lên. Những W—— già đó. Lamb đã ngụy trang tên của gia đình Plumer bằng cách này. Ông không thể có ý chỉ gia đình Wards, vì Robert Ward mãi bốn năm sau khi bài tiểu luận này được ấn hành mới kết hôn với người vợ góa của William Plumer.

Trang 178, dòng thứ 2. Nàng Alice của tôi. Xem phần chú thích cho bài "Những đứa trẻ trong mơ."

Trang 178, dòng thứ 2. Mildred Elia, tôi cho là vậy. Sau những từ này, trên tờ London Magazine, là đoạn văn sau:—

"Từ nàng, và từ nỗi đam mê của tôi dành cho nàng—vì tôi học yêu lần đầu tiên từ một bức tranh—Bridget đã gợi ý nên những vồng thơ kiều diễm đầy ngẫu hứng đó, mà ngươi có thể thấy, hỡi Độc giả, nếu may mắn là chưa từng thấy chúng, được in ở phần lề.[1] Nhưng Mildred của tôi không hề già đi, không giống như nàng Helen tưởng tượng."

Bài ballad này, được viết với sự giễu cợt nhẹ nhàng dành cho tình cảm của Lamb đối với bức chân dung ở Blakesware, và cũng là bài thơ đầu tiên được biết đến của Mary Lamb, đã được in trong tập John Woodvil năm 1802, và trong tập Các Tác phẩm năm 1818.

[Chú thích 1:

"Hỡi Helen dòng dõi cao quý, quanh chốn cư ngụ của nàng,

Hai mươi năm qua ta đã bước đi hoài công:

Nàng mỹ nhân kiêu kỳ, bổn phận của người tình

Chính là hãnh diện trong nỗi đau của chính mình.

"Hỡi Helen dòng dõi cao quý, kiêu hãnh kể lể

Những câu chuyện về sự khinh miệt lạnh lùng của nàng;

Ta héo mòn, ta chết lả, giờ nàng đã nhún nhường,

Và ta chẳng còn gì để than van nữa.

"Hai mươi năm qua ta sống bằng nước mắt,

Đắm chìm mãi trong một cái cau mày;

Ta ăn bằng tiếng thở dài, sự khinh bỉ của nàng là bánh mì,

Nay nàng đâm dịu dàng là lúc ta tàn lụi.

"Liệu ta, kẻ yêu người tình của tôi

Chỉ vì sự khinh bỉ 'ánh lên trong mắt nàng,'

Liệu ta có thể động lòng vì người tình,

Khi nàng đáp lại ta bằng cái thở dài nối tiếp thở dài?

"Trong niềm kiêu hãnh uy nghi, bên cạnh giường ta

Chân dung Helen cao quý treo lủng lẳng;

Điếc lác trước lời ca tụng, những khúc khúc ca sầu thảm của ta

Được cất lên mỗi đêm hướng về bức chân dung.

Và ta khóc vì nó, chẳng tài nào ngủ được,

Than thở suốt đêm thâu với nàng.—

Helen, đã già đi, chẳng còn lạnh lùng nữa,

Đã nói rằng—'anh là người ta ưu ái hơn tất thảy mọi nam nhân.'"]

Trang 178. NHỮNG NGƯỜI BÀ CON NGHÈO TÚNG.

Tạp chí London Magazine, tháng 5 năm 1823.

Trang 179, dòng thứ 10. Một cân ngọt ngào. Sau những từ này, trên tờ London Magazine, có thêm một mệnh đề miêu tả—"kẻ làm phiền tột đỉnh."

Trang 181, dòng thứ 4, Richard Amlet, Esq. Trong tác phẩm "Liên minh" của Sir John Vanbrugh—một vai diễn ưa thích của John Palmer (xem bài tiểu luận "Về một số diễn viên cũ").

Trang 181, dòng thứ 16. W—— nghèo khổ. Trong bảng giải mã, Lamb đồng nhất cái tên W—— với Favell, kẻ "đã rời bỏ đại học Cambridge vì hắn cảm thấy xấu hổ về người cha vốn là một thợ sơn nhà ở đó." Favell đã từng được nhắc đến trong bài tiểu luận về "Trường Christ's Hospital."

Trang 183, dòng thứ 22. Tại Lincoln. Như chúng ta đã thấy, gia đình Lamb xuất thân từ hạt Lincolnshire. Mối thù cũ giữa những Cư dân Phía Trên và Phía Dưới giờ đây có vẻ đã lắng xuống, nhưng khoảng cách giai cấp giữa hai khu vực của thành phố thì vẫn còn đó.

Trang 184, dòng thứ 11 tính từ dưới lên. John Billet. Có lẽ không phải là tên thật. Lamb đã đặt cho chủ quán trọ ở Widford trong tác phẩm "Rosamund Gray" cái tên Billet, trong khi tên thực sự của ông ta là Clemitson.

Trang 185. ẢO ẢNH SÂN KHẤU.

Tạp chí London Magazine, tháng 8 năm 1825, nơi bài viết mang tựa đề "Ảo ảnh kịch nghệ không hoàn hảo."

Tôi nghĩ đây là đóng góp cuối cùng của Lamb cho tờ London Magazine, tờ báo mà càng lúc càng trở nên nặng nề và kém cởi mở hơn đối với sự vui tươi. Tuy nhiên, thỉnh thoảng vẫn có ai đó gửi đến những bài viết mang ít nhiều phong cách của Elia. Đã từng có một bài vào tháng 7 năm 1825 viết về góa phụ Fairlop, một nhân vật có họ hàng với "Nữ nhân khổng lồ dịu dàng." Vào tháng 9 năm 1825, có một bài tiểu luận mang tựa đề "Những nỗi buồn của ** ***" (một con lừa), xét cả về phong cách lẫn sự đồng cảm thì gần như là của Lamb; nhưng tôi nghĩ là của một tác giả khác. Và vào tháng 1 năm 1826, có một bài viết về trò bài whist, với những trích dẫn từ bà Battle, được lấy một cách có chủ ý từ chính người tạo ra nhân vật ấy. Những bài tiểu luận này và một số bài khác đã được in trong cuốn Sidelights on Charles Lamb của ông Bertram Dobell xuất bản năm 1823, kèm theo những lời bình luận rất thú vị.

Bài tiểu luận hiện tại ở một mức độ nào đó tiếp tục đề cập đến chủ đề đã được bàn trong "Hài kịch nhân tạo," nhưng nó cũng có thể được coi là bao gồm một phần nội dung của phần tiếp theo đã hứa hẹn của bài tiểu luận "Về các thảm kịch của Shakspeare," vốn dự định sẽ bàn về các nhân vật hài kịch của nhà viết kịch đó (xem Quyển I).

Trang 185, dòng thứ 15 tính từ dưới lên. Jack Bannister. Xem phần chú thích cho bài tiểu luận "Các diễn viên cũ." Những vai diễn vĩ đại nhất của ông không phải là những kẻ hèn nhát; nhưng vai Bob Acres của ông thì nổi tiếng một cách xứng đáng. Sir Anthony Absolute và Tony Lumpkin có lẽ là những thành tựu lớn nhất của ông. Ông từ giã sân khấu vào năm 1815.

Trang 186, dòng thứ 24. Gatty. Henry Gattie (1774-1844), nổi tiếng với các vai ông già, đáng chú ý nhất là Monsieur Morbleu trong vở "Monsieur Tonson" của Moncrieff. Ông cũng là diễn viên thủ vai Dr. Caius xuất sắc nhất trong vở "Những người phụ nữ vui vẻ ở Windsor" vào thời của mình. Ông rời sân khấu vào năm 1833 và định cư làm một chủ tiệm thuốc lá kiêm người kể chuyện lý thú ở Oxford.

Trang 186, dòng thứ 30. Ông Emery. John Emery (1777-1822), người hóa thân thành những người nhà quê xuất sắc nhất thời bấy giờ. Vai Zekiel Homespun trong vở "Kẻ thừa kế theo luật" của Colman là một trong những vai diễn vĩ đại của ông. Vai Tyke trong vở "Trường phái cải cách" của Morton được công diễn năm 1805, và chưa từng có ai diễn đạt được như ông. Ông cũng thủ vai Caliban rất thành công.

Trang 187, dòng thứ 4 tính từ dưới lên. Một diễn viên rất sáng suốt. Diễn viên này tôi chưa xác định được danh tính. Benjamin Wrench (1778-1843) là một nam diễn viên hài bảnh bao, một Wyndham của thời đại ông. Trong vở "Tự do và Thoải mái," ông thủ vai Sir John Freeman.

Trang 188. GỬI LINH HỒN CỦA ELLISTON.

Tạp chí Englishman's Magazine, tháng 8 năm 1831, nơi bài viết này gộp chung với bài tiểu luận tiếp theo thành một bài duy nhất dưới tựa đề "Hồi ức về Elliston."

Robert William Elliston (1774-1831), diễn viên kiêm giám đốc nhà hát, nổi tiếng với các vai người tình trên sân khấu, cả trong kịch hài lẫn kịch bi. Vai Charles Surface của ông được cho là không ai sánh kịp, và ông cũng rất xuất sắc trong cả hai vai Hotspur lẫn Hamlet. Buổi biểu diễn cuối cùng của ông diễn ra vào tháng 6 năm 1831, một khoảng thời gian rất ngắn trước khi ông qua đời.

Trang 189, dòng thứ 7. Những hồn ma mỏng manh. Trên tờ London Magazine, đoạn văn này chạy như sau:—

"Những hồn ma mỏng manh của các vũ công phụ họa (chẳng bao giờ mập mạp trên trần gian) ngắm nhìn, trong lúc với mũi chân giơ cao mang tính trừng phạt, ngươi giáng những đòn vô hình lên phần hậu phương mờ ảo của tên tác giả đáng ghét vừa mới đến:

"'thứ trông có vẻ như cái đuôi của hắn

Mang vóc dáng của một cú đá vương giả.

"'Tuy nhiên chẳng mấy chốc hắn đã lành: vì các linh hồn, thứ sống trọn vẹn

Sức sống ở mọi bộ phận, chứ không giống con người yếu ớt

Ở bộ lòng, đầu, hay tim, gan hoặc tĩnh mạch,

Trong cấu trúc lỏng lẻo không thể chịu đựng thêm

Bất kỳ vết thương chí mạng nào nữa, cũng như không khí lỏng,

Họ sống bằng trọn vẹn trái tim, trọn vẹn cái đầu, trọn vẹn ánh mắt.'"

Trang 189, dòng thứ 11 tính từ dưới lên. Theo kiểu Foppington. Trong vở "Sự tái phát" của Vanbrugh.

Trên tờ Englishman's Magazine, bài viết kết thúc, sau câu "Plaudito, et Valeto," bằng dòng: "Người bạn của ngươi trên Trần gian, dẫu cho ngươi từng ngấm ngầm đồng lõa với sự thất bại đ——n của hắn."

Bài viết được ký tên Mr. H., ngụ ý rằng Elliston từng thủ vai Mr. H. tại nhà hát Drury Lane trong vở kịch farce bất thành mang tên đó của Lamb vào năm 1806.

Trang 190. ELLISTONIANA.

Xem phần chú thích ở đầu bài "Gửi linh hồn của Elliston" ở trên.

Trang 190, dòng thứ 3 của bài tiểu luận. Lần đầu tiên tôi làm quen. Đoạn này vốn là một chú thích cuối trang trên tờ Englishman's Magazine. Elliston, theo cuốn Hồi ký về ông do George Raymond chắp bút (với câu châm ngôn lấy từ cụm từ của Lamb: "Vui tươi nhất trong số các linh hồn từng hiện thân"), đã mở một thư viện cho thuê sách tại Leamington dưới tên hai người con trai William và Henry, và thỉnh thoảng chính ông cũng đứng quầy phục vụ ở đó.

Có lẽ Lamb đã đến thăm Charles Chambers tại Leamington khi ông nhìn thấy Elliston. Việc ông thực sự nhìn thấy Elliston ở đó là điều chúng ta biết từ cuốn sách của Raymond, nơi một sự việc thú vị được mô tả, minh họa cho tính tiết kiệm của Munden. Có vẻ như Lamb, Elliston và Munden đã cùng nhau ngồi xe ngựa đi thăm Lâu đài Warwick. Lúc quay về, Munden đã cho dừng xe ngay bên ngoài Leamington với cái cớ rằng ông phải ghé thăm một người bạn cũ—một mưu mẹo quen thuộc, như Elliston giải thích, để tránh phải có mặt ở quán trọ khi thanh toán tiền thuê xe ngựa.

Trang 191, dòng thứ 11. Wrench. Xem phần chú thích cho bài "Các diễn viên cũ." Wrench là người kế nhiệm Elliston tại Bath, và thủ vai trong những vở y hệt, với lối diễn có đôi nét tương đồng.

Trang 191, dòng thứ 11 tính từ dưới lên. Apelles… G.D. Apelles, họa sĩ triều đại Alexander Đại đế, được kể lại là không để ngày nào trôi qua mà không tập vẽ bằng bút chì. G.D. chính là George Dyer, người mà chúng ta đã gặp lần đầu trong "Oxford trong kỳ nghỉ."

Trang 192, dòng thứ 6. Ranger. Trong vở "Người chồng đa nghi" của Hoadley, một trong những vai diễn vĩ đại của Elliston.

Trang 192, dòng thứ 17 tính từ dưới lên. Cibber. Colley Cibber (1671-1757), nam diễn viên nổi tiếng là một kẻ vô cùng tự mãn, đã sáng tạo ra vai Foppington vào năm 1697—thành công lớn đầu tiên của ông.

Trang 192, dòng cuối cùng. St. Dunstan's… những gã khổng lồ đúng giờ. Nhà thờ St. Dunstan cổ kính trên phố Fleet từng có những bức tượng khổng lồ dùng để gõ báo giờ, và chúng đã biến mất cùng với nhà thờ khi nơi này bị phá dỡ để lấy chỗ cho nhà thờ hiện tại vào khoảng trước năm 1831. Chúng được nhắc đến trong câu chuyện của Emily Barton trong cuốn Trường học của bà Leicester (xem Quyển III). Moxon ghi lại rằng Lamb đã rơi nước mắt khi những bức tượng đó bị dời đi.

Trang 193, dòng thứ 6. Drury Lane. Nhà hát Drury Lane mở cửa trở lại dưới sự quản lý của Elliston vào ngày 4 tháng 10 năm 1819, với vở "Cỏ dại hoang," trong đó ông thủ vai Rover. Ông rời khỏi nhà hát trong cảnh phá sản vào năm 1826.

Trang 193, dòng thứ 19. The… Olympic. Lamb đã nhầm lẫn về các mốc thời gian. Thời gian Elliston quản lý nhà hát Olympic diễn ra trước triều đại của ông tại Drury Lane. Chính tại nhà hát Surrey mới là nơi ông lui về sau giai đoạn Drury Lane, và tại đó ông đã cho ra mắt vở "Susan mắt ngọc" của Jerrold vào năm 1829.

Trang 193, dòng thứ 12 tính từ dưới lên. Sir A—— C——. Sir Anthony Carlisle (xem phần chú thích cho bài "Một buổi họp mặt của những người theo phái Quaker").

Trang 194, dòng thứ 7. Một nữ danh ca Vestris. Madame Vestris (1797-1856), nữ danh hài vĩ đại, một trong những ngôi sao dưới trướng Elliston tại Drury Lane.

Trang 195, dòng thứ 6. Khả năng tiếng Latin. Elliston được chôn cất tại Nhà thờ St. John, đường Waterloo, và một tấm bia cẩm thạch khắc dòng văn khắc tiếng Latin do con rể ông là Nicholas Torre biên soạn được gắn trên tường. Elliston là cháu của Tiến sĩ Elliston, Hiệu trưởng Cao đẳng Sidney Sussex thuộc Đại học Cambridge, người đã gửi ông theo học tại Trường St. Paul—tuy nhiên không phải ngôi trường do Colet sáng lập—mà là Trường St. Paul ở Covent Garden. Ban đầu ông được định hướng theo đuổi con đường tu sỹ.

Trang 195. NHỮNG SUY NGHĨ RỜI RẠC VỀ SÁCH VÀ VIỆC ĐỌC.

Tạp chí London Magazine, tháng 7 năm 1822, nơi ở phần cuối có dòng chữ: "Còn tiếp;" nhưng Lamb đã không quay lại chủ đề đó nữa.

Vì một lý do kỳ lạ nào đó, Lamb đã bỏ qua bài tiểu luận này khi tập hợp các bài viết của Elia để đem in thành sách. Nó đã không được tái bản cho đến tận năm 1833, trong tập Những bài tiểu luận cuối cùng.

Trang 195, câu đề từ. Vở kịch Sự tái phát. Vở hài kịch của Sir John Vanbrugh. Lamb rất thích câu trích dẫn này. Ông sử dụng nó trong bức thư viết về William Wordsworth con gửi Dorothy Wordsworth ngày 25 tháng 11 năm 1819; và một lần nữa trong bài "Hồi tưởng về Sir Jeffery Dunstan" (xem Quyển I).

Trang 195, phần cuối trang. Tôi có thể đọc bất cứ thứ gì mà tôi gọi là sách. Viết cho Wordsworth vào tháng 8 năm 1815, Lamb nói: "Bất cứ thứ gì người ta có thể viết, chắc chắn tôi đều có thể đọc."

Trang 195, dòng cuối cùng. Sách bỏ túi. Trên tờ London Magazine, Lamb đã thêm vào trong ngoặc đơn cụm từ "trừ văn học ra," ám chỉ cuốn Sách bỏ túi văn học do Leigh Hunt phát hành hàng năm từ năm 1819 đến năm 1822.

Trang 196, dòng thứ 2. Hume… Jenyns. Hume có lẽ là David Hume (1711-1776), nhà triết học kiêm sử gia viết về nước Anh; Edward Gibbon (1737-1794), sử gia viết về thành Rome; William Robertson, Tiến sĩ Thần học (1721-1793), sử gia viết về nước Mỹ, về Charles V, về Scotland và Ấn Độ; James Beattie (1735-1803), tác giả của cuốn "The Minstrel" và một số bài tiểu luận, người tuy nhiên lại có một điểm được Lamb đánh giá cao mà có lẽ Lamb không hề hay biết—ông rất yêu thơ của Vincent Bourne và là một trong những người đầu tiên ca ngợi chúng; và Soame Jenyns (1704-1787), tác giả của tác phẩm Nghệ thuật khiêu vũ và Khảo luận về cái ác mà Tiến sĩ Johnson đã phê bình một cách không thương tiếc. Theo ghi chép trong Nhật ký của Moore được Procter dẫn lại, Lamb đã "loại trừ khỏi thư viện của mình các tác phẩm của Robertson, Gibbon và Hume, thay vào đó là một bộ sưu tập các tác phẩm của những nhân vật kiệt xuất trong tác phẩm Khúc khích."

Trang 196, dòng thứ 14. Tiểu luận về dân số. Đó là thời kỳ thịnh hành của các bài tiểu luận về dân số. Tác phẩm Khảo luận về dân số của Malthus xuất bản năm 1798 đã châm ngòi cho hàng loạt bài viết phản hồi.

Trang 196, dòng thứ 22. Những cựu binh rách rưới của tôi. Crabb Robinson ghi lại trong nhật ký của mình rằng Lamb sở hữu "bộ sưu tập sách cũ nát tuyệt vời nhất" mà ông từng thấy; "một số lượng lớn các tác phẩm hàng đầu trong tình trạng tồi tệ đến vậy, có lẽ không nơi nào tìm thấy được thứ hai." Leigh Hunt đã viết trong bài tiểu luận "Những cuốn sách của tôi" đăng trên tờ The Literary Examiner ngày 5 tháng 7 năm 1823 rằng thư viện của Lamb

có một thái độ bất chấp đầy kiêu hãnh đối với vẻ bề ngoài. Nó trông đúng như bản chất của nó, một tuyển tập được chọn lọc qua những khoảng thời gian quý giá từ các sạp sách cũ;—lúc thì một cuốn Chaucer giá chín xu hai xu; lúc thì một cuốn Montaigne hoặc Sir Thomas Browne giá hai shilling; lúc thì một cuốn Jeremy Taylor, một cuốn Spinoza; một nhà soạn kịch Anh cổ đại, Prior, và Sir Philip Sidney; và những cuốn sách đều trong tình trạng "gọn gàng y như lúc nhập cảng." Chỉ riêng việc ngắm nhìn phần gáy sách thôi cũng là một "bài học kỷ luật về lòng nhân ái." Ở đó, ông Southey lại yên vị bên cạnh một người bạn Cấp tiến cũ: ở đó Jeremy Collier hòa thuận với Dryden: ở đó con sư tử Martin Luther nằm cuộn mình bên cạnh chú cừu theo phái Quaker là Sewel: ở đó Guzman d'Alfarache tự thấy mình xứng đáng làm bạn đồng hành với Sir Charles Grandison, và được nhìn nhận những quyền lợi đó. Ngay cả Nữ công tước xứ Newcastle "đầy vẻ hoang đường cao ngạo" với vòng nguyệt quế trên đầu, cũng được tiếp đón với tất cả những sự kính trọng trang nghiêm nhất, và càng đáng kính hơn vì bà từ chối việc bận tâm đến hiến pháp của các cô hầu gái nhà mình.

Cũng chính trong bài tiểu luận đó, Leigh Hunt nhắc đến việc ông từng thấy Lamb hôn một cuốn sách khổ lớn cũ kỹ—bác Homer của Chapman—tác phẩm mà ông đã phóng tác cho thiếu nhi dưới tựa đề Những cuộc phiêu lưu của Ulysses.

Trang 197, dòng thứ 15. Tiểu sử Công tước xứ Newcastle. Bản của Lamb, một cuốn sách khổ lớn chứa cả những "Bức thư triết học," hiện đang ở châu Mỹ.

Trang 197, dòng thứ 20. Sydney, Giám mục Taylor, Milton… Tôi không thể nói các bản sách Sidney và Fuller của Lamb đang ở đâu; nhưng Bảo tàng Anh hiện lưu giữ cuốn Milton của ông, chứa đầy những ghi chú viết tay phong phú, phiên bản hai tập xuất bản năm 1751. Cuốn Taylor, được Lamb tậu về năm 1798, là tập Các bài giảng khổ lớn năm 1678. Tôi không rõ hiện giờ nó ở đâu.

Trang 197, dòng thứ 26. Shakspeare. Sách Shakespeare của Lamb đã không được đem bán trong phiên đấu giá thư viện của ông; chỉ có một bản Tuyển tập Thơ, khổ 12mo, xuất bản năm 1714 là còn lại. Bản Tuyển tập Thơ có chú thích của ông xuất bản năm 1640 hiện đang ở châu Mỹ. Có một đoạn nhắc đến một trong các bản khắc của Rowe trong bài tiểu luận "Vở kịch đầu tiên của tôi." Các bản khắc phòng trưng bày Shakespeare là loạt tranh minh họa tốn kém cho tác phẩm của Shakespeare do John Boydell (1719-1804), Thị trưởng London năm 1790 đặt vẽ. Các bức tranh được trưng bày tại Phòng trưng bày Shakespeare ở Pall Mall, và các bản khắc được ấn hành năm 1802.

Sau từ "Shakespeare," trên tờ London Magazine, là câu: "Bạn không thể biến một tác giả mà ai ai cũng đọc thành một cuốn sách cưng chiều của riêng mình."

Trong bức thư gửi Wordsworth ngày 1 tháng 2 năm 1806, Lamb viết: "Shakespear là một trong những cuốn sách cuối cùng mà người ta muốn từ bỏ, có lẽ là cuốn xếp ngay trước Phần đọc cầu kinh cho người lâm trong một cuốn Sách Cầu kinh khổ lớn." Cũng trong bức thư đó, khi bàn về việc đóng sách, ông nói: "Áo choàng Tòa án từ trước đến nay tôi vẫn nghĩ là một bộ trang phục lịch sự và mang phong cách quý ông chẳng kém gì bộ cánh mà một cuốn sách có thể mong muốn được mặc."

Trang 197, dòng thứ 7 tính từ dưới lên. Beaumont và Fletcher. Xem phần chú thích cho bài "Hai chủng tộc người" để biết về bản sách của Lamb hiện đang nằm tại Bảo tàng Anh.

Trang 197, dòng thứ 5 tính từ dưới lên. Không có sự đồng cảm với họ. Sau những từ này, trên tờ London Magazine, là câu: "cũng như với bộ Ben Jonson của ông Gifford." Ấn bản này do kẻ thù lâu năm của Lamb là William Gifford, chủ bút tờ Quarterly, thực hiện và xuất bản năm 1816. Bản Ben Jonson của Lamb mang niên đại 1692, khổ lớn. Tôi tin là hiện nó đang ở châu Mỹ.

Trang 197, phần cuối trang. Bản tái bản tác phẩm Giải phẫu sự u sầu. Bản tái bản này, tôi nghĩ, được xuất bản năm 1800, gồm hai tập, ghi là ấn bản thứ chín. Bản của Lamb mang niên đại 1621, khổ quarto. Tôi không biết hiện giờ nó đang ở đâu.

Trang 198, dòng thứ 4. Malone. Đây là Edmund Malone (1741-1812), nhà phê bình kiêm biên tập viên của Shakespeare, người vào năm 1793 đã thuyết phục vị Giám xứ Stratford-on-Avon sơn trắng bức tượng bán thân có màu của đại văn hào nằm ở khu vực chánh điện. Một nhà làm thơ trào phúng của tờ Gentleman's Magazine, có cùng quan điểm với Lamb, đã viết rằng:—

Hỡi lữ khách, người được cho xem di tích này,

Hãy nguyền rủa gã Malone kẻ đã xúc phạm nhà thơ;

Lòng nhiệt thành xía vào đã tố cáo gu thẩm mỹ dã man của hắn,

Khi bôi nhọ bia mộ, cũng như lúc phá hỏng các vở kịch của người.

Lamb đã có phần khắt khe đối với Malone. Việc bênh vực hành động của ông ta trong vụ bức tượng Shakespeare là điều bất khả thi, ngoại trừ việc nói rằng ông ta hành động với thiện chí và theo trào lưu của thời đại mình. Nhưng ông đã cống hiến to lớn cho danh tiếng của Shakespeare và qua đó là nền văn học Anh, đồng thời tỏ ra dũng cảm và sắc sảo trong việc tố cáo kẻ mạo danh Ireland.

Trang 198, dòng thứ 26. Nữ hoàng Tiên. Bản của Lamb là một cuốn khổ lớn, niên đại 1617, 12, 17, 13. Đối ứng với Khúc XI, Khổ thơ 32, ông đã viết: "Nọc độc thân mến, đây là khúc thơ mà ta vẫn hằng khắc khoải. Ta sẽ bảo vệ nó trước bất kỳ ai trong cuốn sách này."

Trang 199, dòng thứ 14. Nando's. Một quán cà phê trên phố Fleet, nằm ở góc phía đông của ngõ Inner Temple Lane, và do đó có một thời gian nằm rất gần căn phòng của Lamb.

Trang 199, dòng thứ 16. "Biên niên sử đã có sẵn trong tay, Thưa ngài." Trên tờ London Magazine, đoạn văn sau đã được chèn vào đây:—

"Như trong những tờ Nhật báo nhỏ này, tôi thường bỏ qua phần Tin tức Quốc tế, các Cuộc tranh luận—và Chính trị—tôi thấy tờ Morning Herald thú vị hơn rất nhiều so với phần còn lại. Đó là một ấn phẩm hỗn hợp dễ chịu, hơn là một tờ báo thông thường."

Tờ Morning Herald, dưới thời Alexander Chalmers, đã dành nhiều sự quan tâm cho các câu chuyện phiếm xã hội hơn là các vấn đề quốc gia; nhưng dưới thời Thomas Wright, vào khoảng thời gian bài tiểu luận của Lamb ra đời, tờ báo này bỗng nhiên trở nên nghiêm túc về mặt chính trị và để lại các vấn đề giới thượng lưu cho tờ Morning Post.

Trang 199, dòng thứ 20. Tạp chí Thị trấn và Đồng quê. Tờ tạp chí này thịnh hành trong khoảng thời gian từ năm 1769 đến năm 1792.

Trang 199, dòng thứ 26. Tobin đáng thương. Có lẽ là John Tobin (1770-1804), nhà viết kịch, mặc dù tôi nghĩ không phải. Nhiều khả năng đó là Tobin được nhắc đến trong bức thư Lamb gửi Wordsworth bàn về vở "Mr. H." vào tháng 6 năm 1806 (hai năm sau cái chết của John Tobin), người mà Lamb đã đọc cho nghe bức thư của giám đốc nhà hát liên quan đến vở kịch hài ấy. Đây sẽ là James, em trai của John Tobin.

Trang 200, dòng thứ 13. Năm điểm. Sau những từ này, trên tờ London Magazine, xuất hiện đoạn văn sau:—

"Tôi từng cảm thấy buồn cười—có một sự thích thú trong việc ra vẻ ta đây làm ra vẻ—trước sự phẫn nộ của đám đông đang chen lấn cùng tôi ở cửa vào khu vực ghế đứng của nhà hát Covent Garden, để được chiêm ngưỡng Cậu bé Betty—khi ấy đang ở đỉnh cao lẫn buổi bình minh của sự nghiệp—trong vai Hamlet. Tôi đã nhận được lời mời hoàn toàn bất ngờ tham gia cùng một nhóm người, những người mà tôi gặp gần cửa nhà hát, và tình cờ trong tay tôi cầm một cuốn sách khổ lớn bát phẩm (octavo) tác phẩm Shakespeare của Johnson và Steevens, vốn vì thời gian không cho phép mang về nhà nên tất nhiên đã cùng tôi ra rạp. Ngay giữa lúc cao trào và sức ép của cánh cửa mở ra—cái sự chen lấn mà họ gọi là rush—tôi thản nhiên giơ cao cuốn sách qua đầu, mở đúng cảnh mà vị Roscius trẻ tuổi đang được tung hô nhiều nhất, và bình thản đọc dưới ánh đèn dầu. Tiếng la ó bùng lên khắp nơi. 'Thật là cái thói ra vẻ của gã này,' một kẻ kêu lên. 'Nhìn kìa bố ơi, có ông bác sĩ đang đọc sách kìa,' một cô tiểu thư ré lên, vì sự ngưỡng mộ trước điều mới lạ mà gần như quên mất cả sợ hãi. Tôi vẫn đọc tiếp. 'Lẽ ra phải đánh rơi quách cuốn sách khỏi tay hắn ta mới phải,' một gã tư sản bụng bự quát lên, kẻ có đôi cánh tay bị kẹp chặt vào sườn đến mức không thể thực hiện nổi ý định tốt đẹp của mình. Tôi vẫn tiếp tục đọc—và cho đến thời điểm phải trả tiền mua vé, tôi vẫn điềm nhiên như Thánh Anthony hành lễ giữa chốn tôn nghiêm, dẫu cho những con yêu tinh, khỉ vượn và ma trơi đang nhăn nhó, làm trò hề nhạo báng ngài trong bức tranh, trong khi người hiền giả vẫn ngồi đó bình thản trước khung cảnh ấy như thể ngài là cư dân duy nhất chốn hoang mạc.—Bọn tiểu yêu cá thể ấy (tôi nhận ra không chỉ một trong những gương mặt xấu xí của chúng) đã từng la ó một vở kịch nhỏ của tôi chỉ vài đêm trước đó, và tôi quyết định bọn tội đồ đó không đời nào có thể khiến tôi phải bẽ mặt thêm lần thứ hai."

Cậu bé Betty chính là William Henry West Betty (1791-1874), được mệnh danh là "Roscius trẻ tuổi," người có các vai Hamlet và Douglas làm cho giới mộ điệu sân khấu phát cuồng trong các năm 1804-1805-1806. Quả thực, Pitt từng có lần hoãn họp Nghị viện chỉ để có thể chứng kiến diễn xuất vai Hamlet của cậu. Những cảnh được tung hô nhiều nhất của cậu trong "Hamlet" chính là độc thoại "Sống hay không là sống" và cảnh đấu kiếm trước nhà vua và hoàng hậu. Vở kịch của chính Lamb từng bị la ó dĩ nhiên là "Mr. H.," công diễn ngày 10 tháng 12 năm 1806; nhưng rất có thể ông đã thêm chi tiết này vào như một sự bổ sung đối xứng sau đó, vì có lẽ ông đã đi xem Cậu bé Betty từ rất sớm trong sự nghiệp của cậu, thời điểm lần xuất hiện đầu tiên của hiện tượng đó tại Covent Garden là hai năm trước khi xuất hiện nhân vật Hogsflesh đoản mệnh.

Trang 200, dòng thứ 22. Martin B——. Martin Charles Burney, con trai của Đô đốc Burney, và là một người bạn suốt đời của gia đình Lamb—người mà Lamb đã đề tặng phần văn xuôi trong tập Tác phẩm của mình vào năm 1818 (xem Quyển IV).

Trang 200, dòng thứ 28. Một nữ thi sĩ kỳ quặc. Mary Lamb. Bài thơ nằm trong tập Thơ cho trẻ em, xuất bản năm 1809 (xem Quyển III của ấn bản này). Ở dòng thứ 17, từ "then" đã được Lamb chèn thêm vào. Dấu câu cũng có đôi chút khác biệt so với bản trong Thơ cho trẻ em.

Trang 201. THUYỀN HOY CỔ XƯA ĐI MARGATE.

Tạp chí London Magazine, tháng 7 năm 1823. Bài viết này, cũng giống như một số bài tiểu luận khác của Lamb, đã được dịch sang tiếng Pháp và đăng trên tờ Revue Britannique năm 1833. Nó được mở đầu bằng lời nhận xét: "Tác giả của bản phác thảo tuyệt diệu này là Charles Lamb, được biết đến dưới bút danh Eliah."

Trang 201, phần mở đầu. Tôi đã nói điều đó trước đây rồi. Xem "Oxford trong kỳ nghỉ."

Trang 201, dòng thứ 5 của bài tiểu luận. Dòng sông Thames yêu dấu của tôi. Lamb miêu tả một kỳ nghỉ ven sông tại và quanh vùng Richmond trong bức thư gửi Robert Lloyd năm 1804.

Trang 201, dòng thứ 8 của bài tiểu luận. Worthing… Không có ghi chép nào về việc gia đình Lamb lưu trú tại Worthing hay Eastbourne. Họ từng ở Brighton vào năm 1817, và ít nhất là Mary Lamb rất thích đi dạo trên các sườn đồi Downs ở đó; trong bức thư gửi cô Wordsworth ngày 21 tháng 11 năm 1817, cô miêu tả chúng giống như những ngọn núi nhỏ, đẹp gần bằng phong cảnh vùng Westmoreland. Họ đã ở Hastings—tại số 13 đường Standgate—vào năm 1823 (xem các bức thư của Lamb gửi Bernard Barton ngày 10 tháng 7 năm 1823, gửi Hood ngày 10 tháng 8 năm 1824, và gửi Dibdin tháng 6 năm 1826). Bằng chứng duy nhất cho thấy Lamb biết đến Worthing chính là vở kịch "Mr. H." của ông. Vở kịch đó xoay quanh cái tên Hogsflesh, sau này được đổi thành Bacon. Hai chủ quán trọ chính ở Worthing vào cuối thế kỷ thứ mười tám và đầu thời kỳ thịnh vượng của nó có tên là Hogsflesh và Bacon, và từng có một bài vè rất nổi tiếng liên quan đến họ (xem phần chú thích cho bài "Mr. H." trong Quyển IV).

Trang 201, dòng thứ 11 của bài tiểu luận. Nhiều năm trước. Một lát sau Lamb nói khi đó ông mười lăm tuổi. Điều này sẽ ứng với năm 1790. Có lẽ chính trong chuyến viếng thăm Margate này, Lamb đã nảy sinh ý tưởng viết bài thơ "Ôi, ta có thể cười," thứ mà Coleridge vô cùng ngưỡng mộ (xem Quyển IV).

Trang 201, dòng thứ 17 của bài tiểu luận. Hỡi con thuyền hoy Margate cổ kính. Con tàu buồm cũ kỹ này đã nhường chỗ cho một chiếc tàu hơi nước mang tên The Thames vào khoảng sau năm 1815. Con tàu The Thames, hạ thủy năm 1815, là chiếc tàu hơi nước thực thụ đầu tiên xuất hiện trên sông. Con thuyền hoy cũ, hay thuyền nhẹ, có lẽ được trang bị buồm dọc một cột.

Trang 202, phần cuối trang. Kẻ thù của chúng ta. Lamb ở đây ám chỉ những cuộc tấn công của tờ Blackwood's Magazine nhằm vào những người dân London, trong số đó có cả chính ông. Trên tờ London Magazine, ông đã viết từ "unfledged" (chưa mọc đủ lông cánh) thay cho "unseasoned" (chưa từng trải).

Trang 206, dòng thứ 14. Gebir. Tác phẩm Gebir của Walter Savage Landor (1775-1864), người lớn hơn Lamb nửa tháng và sau này có dịp quen biết cá nhân với ông, được xuất bản năm 1798.

Trang 206, dòng thứ 16. Cổng Cinque đáng ghét này. Một bức thư của Mary Lamb gửi Randal Norris, liên quan đến chuyến đi này hoặc một chuyến đi khác đến Hastings, có đoạn: "Chúng tôi ăn cá bơn, uống rượu gin lậu Hollands, và đi bộ lên đồi xuống đồi suốt cả ngày." Lamb, trong bức thư gửi Barton, thừa nhận một mặt tích cực: "Tôi từng phàn nàn về Hastings, nhưng đã học được giá trị của nó."

Trang 208, dòng thứ 5. Lothbury. Có lẽ gợi nhớ đến bài thơ "Giấc mơ chiều của nàng Susan nghèo khổ" của Wordsworth, một tác phẩm mà Lamb vô cùng yêu thích.

Trang 208. NGƯỜI ĐANG HỒI PHỤC SỨC KHỎE.

Tạp chí London Magazine, tháng 7 năm 1825.

Chúng ta biết được từ các Bức thư rằng Lamb đã trải qua một đợt suy nhược thần kinh trầm trọng vào đầu mùa hè năm 1825 sau khi được giải thoát khỏi Tòa nhà Đông Ấn. Quả thực, sức khỏe của ông chưa bao giờ duy trì được sự ổn định lâu dài kể từ khi ông trở thành một người tự do.

Trang 212. SỰ MINH MẪN CỦA THIÊN TÀI ĐÍCH THỰC.

Tạp chí New Monthly Magazine, tháng 5 năm 1826, nơi bài viết xuất hiện như một trong những Thuyết Hoang đường Phổ biến dưới tựa đề "Rằng sự thông minh vĩ đại luôn gắn liền với sự điên rồ;" bắt đầu bằng câu: "Trái ngược hoàn toàn với điều này, những bộ óc uyên bác nhất luôn được nhận thấy là những nhà văn minh mẫn nhất…" v.v. Hãy so sánh với bài tiểu luận "Về các thảm kịch của Shakespeare," Quyển I. Luận điểm của Lamb được vay mượn từ câu thơ đôi của Dryden (trong tập Absalom và Achitophel, Phần I, dòng 163, 164):—

Những bộ óc vĩ đại chắc chắn rất gần với sự điên rồ,

Và những vách ngăn mỏng manh phân chia ranh giới giữa chúng.

Trang 213, dòng thứ 14. Kent… Flavius. Lamb luôn luôn bị ấn tượng mạnh mẽ bởi nhân vật Kent (xem bài tiểu luận của ông về "Hogarth," Quyển I; phần "Chuyện trò bàn trà," Quyển I; và các bản phóng tác của ông trong tập Những câu chuyện từ Shakespear về "Vua Lear" và "Timon," Quyển III).

Trang 215. ĐẠI TƯỚNG JACKSON.

Tạp chí London Magazine, tháng 11 năm 1824.

Cho đến nay vẫn chưa ai có thể xác định được danh tính của Đại tướng Jackson. Đã có gợi ý cho rằng Randal Norris chính là nguyên mẫu cho bức chân dung này; nhưng việc Lamb, trong lần xuất bản đầu tiên của tập Những bài tiểu luận cuối cùng, đã đưa vào bài "Một cái chết" kèm theo một bức chân dung khác về Randal Norris trong đó, theo tôi, là bằng chứng xác thực bác bỏ giả thuyết này. Có lẽ vị đại tướng là một trong những nhân vật tưởng tượng mà Lamb thỉnh thoảng lại tạo ra, như ông từng nói với Bernard Barton (trong bức thư ngày 20 tháng 3 năm 1826), "để rèn giũa sự ứng trí của bạn bè"; dẫu cho tính chân thực của nhân vật này mang lại cảm giác vô cùng mạnh mẽ.

Bên cạnh sức hút riêng của mình, vị đại tướng còn đáng chú ý khi cùng với Ralph Bigod (xem trang 27) tạo thành một bản phác thảo (có lẽ Dickens không hề hay biết) cho nhân vật Wilkins Micawber.

Trang 217, dòng thứ 22. Glover… Leonidas. Richard Glover (1712-1785), nhà thơ, tác giả của tác phẩm Leonidas xuất bản năm 1737. Tôi không thể tìm thấy tài liệu nào cho thấy ông từng sinh sống tại Westbourne Green.

Trang 218, phần cuối trang. Bài ballad cổ. Bài ballad cổ "Waly, Waly." Đây là một trong những bài thơ được Lamb chép lại vào Sổ trích đoạn của cô Isola.

Trang 219, dòng thứ 8. Tibbs, và Bobadil. Nhân vật Beau Tibbs trong "Công dân thế giới" của Goldsmith, và Bobadil trong "Mỗi người một tính khí" của Ben Jonson.

Trang 219. NGƯỜI ĐÀN ÔNG ĐÃ VỀ HƯU.

Tạp chí London Magazine, tháng 5 năm 1825.

Ngoại trừ việc Lamb đã ngụy trang công việc thực tế của mình, bài tiểu luận này trên thực tế là một ghi chép về sự thật. Sau ba mươi ba năm phục vụ tại Tòa nhà Đông Ấn, ông đã trở về nhà "mãi mãi" vào thứ Ba, ngày 29 tháng 3 năm 1825, với khoản lương hưu 441 bảng Anh, tức hai phần ba mức lương thường xuyên của ông, trừ đi một khoản khấu trừ nhỏ hàng năm để làm quỹ trợ cấp cho người em gái. Tại phiên tòa của Hội đồng Quản trị họp vào ngày hôm đó, biên bản này đã được soạn thảo: "Quyết định chấp thuận đơn từ chức của ông Charles Lamb, thuộc văn phòng Tổng kiểm toán, vì lý do sức khỏe kém đã có chứng nhận, và qua đó thấy rằng ông đã phục vụ Công ty trung thành suốt 33 năm, hiện đang hưởng mức thu nhập 730 bảng Anh mỗi năm, ông được phép nhận mức lương hưu 450 bảng Anh… bắt đầu tính từ ngày hôm nay." Các bức thư của Lamb gửi Wordsworth ngày 6 tháng 4 năm 1825, gửi Barton cùng ngày, và gửi cô Hutchinson ít lâu sau đó, đều kể lại câu chuyện này. Đây là cách Lamb giãi bày với Barton:—

"B.B. THÂN MẾN.—Tâm trạng tôi đang vô cùng xao xuyến trước sự mới lạ của quyền tự do vừa mới giành được, đến mức bàn tay tôi khó mà giữ được sự vững vàng, chứ chưa nói đến tâm trí, để soạn một bức thư.

"Tôi được tự do, B.B.—tự do như gió trời.

"Chú chim nhỏ vỗ cánh bầu trời

Nào biết đâu sự Tự do ấy!

"Tôi được trả lại tự do vào lúc 4 giờ chiều thứ Ba tuần trước.

"Tôi đã trở về nhà mãi mãi!…

"Sáng hôm qua, tôi đã đến ngồi giữa tất cả bọn họ tại cái bàn làm việc suốt 33 năm qua của mình; và xin quỷ tha ma bắt nếu tôi không cảm thấy xót xa khi phải rời xa tất cả những đồng nghiệp mực tàu bút mực cũ kỹ, những chàng trai vui tính dễ mến, khi bỏ mặc họ lại trong cảnh khó khăn, đầu tắt mặt tối vất vả.

"Tôi thà không phục vụ thêm 7 năm nữa để đổi lấy bảy trăm ngàn bảng Anh."

Nói với cô Hutchinson, Lamb bày tỏ: "Tôi thà không quay lại nhà ngục của mình thêm bảy năm nữa để đổi lấy 10.000 bảng Anh một năm."

Trên tờ London Magazine, bài tiểu luận được chia làm hai phần, với hai câu trích dẫn đặt ở phần đầu được phân bổ mỗi câu cho một phần. Phần II bắt đầu từ câu "Hai tuần đã trôi qua," ở trang 224. Bài tiểu luận được ký tên "J.D.," với địa chỉ được ghi là "Beaufort-terrace, Regent-street; trước đây ở Ironmonger-court, Fenchurch-street."

Trang 220, dòng thứ 3. Sự giải trí. Tại từ "giải trí" trên tờ London Magazine, có đoạn chú thích cuối trang:—

Tổ tiên chúng ta, những người Thanh giáo cao quý vĩ đại thời Cromwell, có thể phân biệt rõ ràng giữa một ngày nghỉ ngơi tôn giáo và một ngày giải trí; và trong khi họ đòi hỏi sự kiêng khem nghiêm ngặt đối với mọi hình thức vui chơi (thậm chí là việc các cô bảo mẫu dắt theo những đứa trẻ nhỏ ra đồng dạo chơi) vào ngày Sabat; để thay thế cho sự tuân thủ mê tín các ngày lễ Thánh mà họ đã bãi bỏ, họ đã nhân đạo ban cho các thợ học việc và tầng lớp nghèo khó cứ hai thứ Năm lại có một ngày hoàn toàn dành cho thể thao và giải trí. Đó là một khuynh hướng sùng đạo và chính trị đáng được ca ngợi hơn là sự nhạo báng báng bổ của nhà Stuart cùng Cuốn sách Thể thao của họ."

Lamb cũng từng nói điều tương tự với Barton trong một bức thư vào mùa xuân năm 1824, khi đó ông viện dẫn "cuốn sách của Southey" làm căn cứ—đó chính là tác phẩm Cuốn sách của Giáo hội xuất bản năm 1824.

Trang 220, dòng thứ 25. Bản xứ… Hertfordshire. Đây là một sự phóng đại nhỏ. Lamb sinh ra và lớn lên ở London. Nhưng Hertfordshire là quê hương của mẹ và bà ngoại ông, và toàn bộ tình yêu của ông dành cho thiên nhiên khoáng đạt đều tập trung tại nơi đó (xem bài tiểu luận "Mackery End").

Trang 221, dòng thứ 1. Sức khỏe của tôi. Thực tế là sức khỏe của Lamb đã chuyển biến xấu trầm trọng trong một thời gian, như các Bức thư đã cho chúng ta biết.

Trang 221, dòng thứ 6. Tôi đã năm mươi tuổi. Lamb tròn năm mươi tuổi vào ngày 10 tháng 2 năm 1825.

Trang 231, dòng thứ 7. Tôi đã mọc rễ dính chặt vào bàn làm việc của mình. Trong bức thư đầu tiên gửi Barton (ngày 11 tháng 9 năm 1822), Lamb viết: "Tôi giống như anh, là một tù nhân của chiếc bàn làm việc. Tôi đã bị xích vào chiếc chiến thuyền đó suốt ba mươi năm, một khoảng thời gian quá đỗi xa vời. Tôi suýt chút nữa đã mọc dính luôn vào thớ gỗ rồi." Lại viết cho Wordsworth: "Tôi ngồi như chim họa mi Philomel suốt cả ngày (nhưng chẳng hát hò gì) với bộ ngực tì chặt vào cái gai nhọn hoắt của chiếc Bàn làm việc này."

Trang 222, dòng thứ 7. Boldero, Merryweather… Dĩ nhiên đây là những cái tên giả. Boldero chính là cái tên mà Lamb từng giả vờ khẳng định là tên thật của Leigh Hunt. Và trong cuốn tiểu sử hư cấu về Liston (Quyển I), mẹ của Liston được kể là một tiểu thư Merryweather. Vào những ngày đầu Lamb sống ở nội đô, từng có một ngân hàng mang tên Boldero, Adey, Lushington & Boldero ở phố Cornhill.

Trang 222, dòng thứ 12 tính từ dưới lên. Tôi có thể đi bộ để xua tan nó. Viết cho Wordsworth vào tháng 3 năm 1822, bàn về khả năng được nghỉ hưu hưởng lương hưu, Lamb từng nói:—"Tôi đã từng nghĩ trong một tuổi già xanh ngát (Ôi ý nghĩ xanh ngát làm sao!) sẽ lui về Ponder's End—cái tên mang tính biểu tượng biết bao—trên con đường Ware, để ở đó thanh toán sổ sách với thiên đàng và Công ty, lững thững đi lại giữa nơi đó và Cheshunt, thỉnh thoảng sải bước vào một buổi sáng đẹp trời kiểu Izaac Walton đến Hoddsdon hay Amwell, vô tư lự như một Tên ăn mày, nhưng cứ đi mãi đi mãi cho đến khi thực sự đi mòn cả cẳng, chết trên đường đi bộ."

Và một lần nữa, viết cho Southey sau khi được giải phóng, ông kể (tháng 8 năm 1825): "Mary đi bộ mười hai dặm mỗi ngày vào một số ngày, còn tôi thì đi tới hai mươi dặm vào những ngày khác. Giờ thì với tôi toàn là ngày nghỉ cả đấy, anh biết đấy."

Trang 224, dòng thứ 9. Ch——. John Chambers, con trai của Mục sư Thomas Chambers, Phó tế xứ Radway-Edgehill, Warwickshire, và là một cựu học sinh trường Christ's Hospital, người mà Lamb từng viết bức thư nổi tiếng về đời sống ở Tòa nhà Đông Ấn, được in trong tập Các bức thư, ấn bản của Mục sư Canon Ainger, dưới mục tháng 12 năm 1818. John Chambers sống cho đến năm 1872 và giữ rất nhiều câu chuyện về Lamb.

Trang 224, dòng thứ 9. Do——. Có lẽ là Henry Dodwell, người mà Lamb đã viết các bức thư vào tháng 7 năm 1816 từ Calne, và bức thư ngày 7 tháng 10 năm 1827 cảm ơn ông vì món quà là một con lợn sữa. Nhưng có vẻ như (xem bức thư gửi Chambers được nhắc đến bên trên) cũng từng có một nhân viên tên là Dowley. Chính Dodwell là kẻ đã làm Lamb bực mình vì thói đọc tờ The Times cho đến tận mười hai giờ mỗi trưa.

Trang 224, dòng thứ 10. Pl——. Theo những ghi chú của cố H.G. Bohn về bức thư của Chambers, đây chính là W.D. Plumley.

Trang 224, dòng thứ 18. "Tác phẩm" của tôi. Xem phần chú thích cho lời đề từ của tập Những bài tiểu luận cuối cùng của Elia. Những cuốn sổ cái cũ của Tòa nhà Đông Ấn thời Lamb nay không còn tồn tại nữa, nhưng một bản sao cuốn Bảng lãi suất của Booth vẫn được lưu giữ, với một số thông báo trào phúng từ báo chí được viết ở các trang lề bằng chính nét chữ của Lamb. Bức chân dung Lamb do Meyer thực hiện đã được mua cho Văn phòng Ấn Độ vào năm 1902.

Trang 224, dòng thứ 12 tính từ dưới lên. Chủ nhân của chính mình. Thực tế là thỉnh thoảng Lamb cảm thấy thời gian rảnh rỗi trôi qua quá nặng nề; và ông đã tìm đến việc săn lùng những nét đẹp trong các vở kịch của Garrick tại Bảo tàng Anh như một chỗ nương náu. Những bức tượng cẩm thạch Elgin đã được chuyển đến đó vào năm 1816.

Trang 225, dòng thứ 16 tính từ dưới lên. Và tất cả những điều đó là vì cái gì? Tại những từ này, trên tờ London Magazine, là đoạn văn:—

"Tôi ngâm nga những vần thơ của Cowley, thứ vô cùng phù hợp với tạng người của tôi.

"Công việc! cái lý cớ phù phiếm

Của những dục vọng phàm trần để giũ sạch sự vô tội:

Công việc! sự xía vào đầy phiền toái trang trọng:

Công việc! thứ mà trong mọi thứ tôi căm ghét nhất:

Công việc! sự mâu thuẫn trong định mệnh của tôi.

"Hoặc tôi lặp lại những vần thơ của chính mình, viết trong thời kỳ làm Thư ký của tôi:—

"Ai là kẻ đầu tiên phát minh ra công việc—và trói buộc kẻ tự do

Cùng linh hồn vui mừng ngày lễ xuống

Trước sự nài nỉ bám dai dẳng không dứt

Của công việc, nơi đồng xanh, và chốn thị thành—

Đến cày cấy, khung cửi, đe búa, cuốc xẻng—và ôi, đáng buồn nhất,

Đến thứ lao dịch khô khốc của lớp gỗ chết chóc nơi bàn làm việc?

Còn ai ngoài Đấng không được ban phước, xa lạ với điều thiện,

Satan không có ngày Sabat! kẻ luôn cặm cụi

Nhiệm vụ không vui của mình giữa những ngọn lửa xoay vòng,

Quay tít mù cuồng cuộn không tài nào đếm xuể—

Vì cơn thịnh nộ thần thánh đã khiến hắn y như một chiếc bánh xe—

Trong cõi đỏ rực nơi không có đường lui;

Nơi vất vả, và nhọc nhằn, mãi mãi và đời đời

Hắn, và những ý nghĩ của hắn, giữ gìn ngày làm việc đầy âu lo!

"Ôi Khoảng thời gian Nhàn rỗi thiêng liêng này!—Hỡi Độc giả, nếu bạn được trang bị Bộ Cũ của tờ London, hãy lập tức lật tìm tập thứ ba (trang 367), và bạn sẽ thấy tình trạng hiện tại của tôi được phác họa ở đó qua bài 'Một điều ước' bởi một ngòi bút tinh tế hơn tôi có thể giả vờ. Tôi đồng tình với bài Thơ đó bằng trọn trái tim (toto corde)."

Bài thơ được nhắc đến, bắt đầu bằng câu—

Họ bàn về thời gian và cái ách nghiệt ngã của thời gian,

sẽ được tìm thấy ở phần trích dẫn bên trên, trong phần chú thích cho bài "Đêm giao thừa." Dĩ nhiên, đó là sáng tác của chính Lamb. Đối với bài thơ kia, ông đặt tựa đề là "Công việc" (xem Quyển IV). Những câu thơ của Cowley được trích từ tác phẩm "Lời than thở."

Trang 225, dòng thứ 14 tính từ dưới lên. CHẲNG-CÓ-VIỆC-GÌ-LÀM. Lamb viết cho Barton năm 1827: "Phải khẳng định rằng, điều tuyệt vời nhất mà một người có thể làm, chính là không làm gì cả, và xếp sau đó có lẽ là—làm việc thiện."

Trang 226. PHONG CÁCH QUÝ PHÁI TRONG VĂN CHƯƠNG.

Tạp chí New Monthly Magazine, tháng 3 năm 1826, nơi bài viết này là một trong những Thuyết Hoang đường Phổ biến, dưới tựa đề "Rằng Lãnh chúa Shaftesbury và Sir William Temple là những hình mẫu về Phong cách Quý phái trong Văn chương.—Chúng ta nên thích dùng cụm từ—của giới quý tộc và giới thượng lưu hơn. Không có gì," v.v.

Trang 226, phần mở đầu. Lãnh chúa Shaftesbury, Anthony Ashley Cooper, Bá tước thứ ba xứ Shaftesbury (1671-1713), cháu nội của vị chính khách vĩ đại, và là tác giả của tập sách Các đặc tính về Con người, Phong cách, Quan điểm và Thời đại, xuất bản năm 1711 cùng các tác phẩm ít được biết đến hơn khác. Trong bài tiểu luận "Những suy nghĩ rời rạc về sách và việc đọc," Lamb nói: "Shaftesbury không quá quý phái đến mức tôi không với tới được."

Trang 226, phần mở đầu. Sir William Temple. Sir William Temple (1628-1699), nhà ngoại giao kiêm nhà văn, người bảo trợ của Swift, và là phu quân của nữ sĩ chuyên viết thư Dorothy Osborne. Nhiệm vụ ngoại giao đầu tiên của ông diễn ra vào năm 1665, gặp Christopher Bernard von Galen, Hoàng tử kiêm Giám mục xứ Munster, người trồng loại anh đào phương bắc (xem trang 228). Sau đó ông được cử làm đại sứ tại Brussels và The Hague, rồi tiếp tục giữ chức Đại sứ Anh tại The Hague. Ông được triệu hồi vào năm 1670, và dành khoảng thời gian từ đó cho đến năm 1674 khi ông trở lại, vào việc mở rộng khu vườn tại Sheen, gần Richmond, và theo đuổi sự nghiệp văn chương. Ông tái gia nhập đời sống chính trị tích cực vào năm 1674, nhưng lại rút lui vào năm 1680, và chuyển đến một điền trang gần Farnham; nơi ông đặt tên là Moor Park, được thiết kế theo phong cách Hà Lan, và nổi tiếng với những loại trái cây trồng áp tường. Swift đã đến đây làm thư ký vào năm 1689, và ông vẫn ở đó, với những khoảng thời gian vắng mặt ngắt quãng, vào năm 1699 khi Temple qua đời, "và cùng với ông," Swift viết trong Nhật ký của mình, "tất cả những gì tốt đẹp và đáng yêu nhất ở con người cũng đi vào dĩ vãng." Ông được chôn cất tại Tu viện Westminster, nhưng trái tim ông, theo nguyện vọng đặc biệt, đã được đặt trong một chiếc hộp bằng bạc bên dưới chiếc đồng hồ mặt trời tại Moor Park, gần chiếc ghế ngồi bên cửa sổ ưa thích của ông.

Các bài tiểu luận của Temple, dưới tựa đề Các tiểu luận hỗn hợp, được xuất bản vào các năm 1680 và 1692; các tác phẩm của ông, gồm nhiều tập, xuất bản trong khoảng thời gian từ 1700 đến 1709. Bài tiểu luận nổi tiếng nhất là bài "Về học thức cổ đại và hiện đại," nhưng Lamb cũng nhắc đến các bài "Về sức khỏe và trường thọ," "Về việc chữa trị bệnh gút," "Về làm vườn." Câu trích dẫn ở trang 228 thực ra không kết thúc chính xác bài tiểu luận về khu vườn của Temple như Lamb đã nói. Lamb đã có chút thay đổi nhỏ về dấu câu của Temple.

Trang 230. BARBARA S——.

Tạp chí London Magazine, tháng 4 năm 1825.

Câu chuyện nhỏ này thể hiện, có lẽ là xuất sắc nhất trong số những gì Lamb từng viết, năng khiếu kỳ lạ của ông trong việc hòa quyện giữa hiện thực và trí tưởng tượng, trong việc xây dựng trên nền tảng thực tế một cấu trúc đầy tính ngẫu hứng và sáng tạo. Trong ấn bản các tác phẩm của Lamb do cố Charles Kent thực hiện, có in một bức thư từ cô Kelly, nữ diễn viên kiêm bạn của gia đình Lamb, trong đó kể lại câu chuyện có thật; vì chính cô là người, như Lamb đã thừa nhận với Wordsworth trong bức thư năm 1825, đã kể cho ông nghe sự việc đó—"một cách tuyệt đẹp," như ông ca ngợi ở một nơi khác.

Cô Kelly viết vào năm 1875:—

Tôi nhớ rất rõ việc mình đã kể một sự việc thời thơ ấu cho Charles Lamb và người em gái kính yêu của anh nghe, và tôi hoàn toàn không nghi ngờ gì rằng sự quan tâm sâu sắc mà anh có vẻ dành cho câu chuyện đó đã thôi thúc anh biến nó thành tình tiết chính trong câu chuyện tuyệt đẹp của mình mang tên 'Barbara S——.' Tuy nhiên, dẫu cho tôi tôn sùng năng lực tuyệt vời của Charles Lamb với tư cách là một nhà văn đến nhường nào—dù tôi mãi mãi phải biết ơn vì đã được tận hưởng tình bạn của chính anh và người em gái thân yêu trong ngần ấy năm, và dẫu tôi cảm thấy vô cùng tự hào và vinh dự trước hai bài thơ tuyệt mỹ mà anh đã dâng hiến cho đời để ca ngợi tài năng khiêm nhường của tôi, tôi chưa bao giờ có thể đánh giá đúng mức sự khéo léo phi thường mà qua đó, trong cấu trúc câu chuyện của mình, anh đã muốn và đã xoay sở để làm cho các sự kiện trở nên mờ ảo và mang tính đặc trưng đến mức che giấu tôi đi, khiến cho bất kỳ ai cũng hoàn toàn không thể đoán ra tôi chính là nguyên mẫu nữ anh hùng đó…

Vào năm 1799, cô Jackson, một trong những người con gái của mẹ tôi từ cuộc hôn nhân đầu tiên, được gửi gắm dưới sự chăm sóc đặc biệt của ông Tate Wilkinson thân mến, chủ sở hữu Nhà hát York, để thực hành, đúng theo tiến trình từng bước, những gì cô đã học được về Nghệ thuật Kịch nghệ, trong lúc làm một ca sĩ hát bè tại Nhà hát Hoàng gia, Drury Lane, trước khi trở lại, vài năm sau đó, với tư cách là vợ của nam danh hài nổi tiếng, độc nhất vô nhị quá cố Charles Mathews, tại Nhà hát Haymarket. Vào năm 1799, nhờ ảnh hưởng của bác tôi, Michael Kelly, nam ca sĩ kiêm nhà soạn kịch nổi tiếng thời bấy giờ, tôi đã được phép trở thành một nữ ca sĩ hát bè thu nhỏ thay thế vị trí của chị ấy…

Vào một ngày thứ Bảy, trong mùa diễn ngắn ngủi kéo dài chín tháng trong năm, ông Peake (vị ông lão hiền hậu, đáng kính!) với vẻ mặt mà tôi nhớ là lúc nào cũng vậy—tràn ngập vẻ lo âu bối rối—chắc là về việc làm thế nào để có thể phân phát hợp lý nhất số tiền thường xuyên không đủ được cung cấp cho đoàn diễn viên được trả lương thấp, lặng lẽ nhìn thẳng vào mặt tôi, trong lúc cẩn thận gấp lại một tờ tiền ngân hàng rất bẩn và rách rưới—nhét nó vào tay tôi, vỗ nhẹ vào má tôi, và với một cái siết nhẹ trên vai tôi, ám chỉ rằng không còn thời gian cho những câu chuyện phiếm quen thuộc thường ngày của chúng tôi—thay cho lời nói, 'đi đi con yêu,' và tôi vội vã chạy dọc theo hành lang dài, hai bên là các nghệ sĩ ở mọi cấp bậc, hơn một người trong số họ đã thì thầm khi tôi bước qua—'Có đủ lương không em bé?' Tôi gật đầu 'Có,' và bước đến chỗ ngồi của mình trên bệ cửa sổ ở khoảng chiếu nghỉ.

Đó là một sự an ủi lớn lao vào những ngày đó, khi được ngắm nhìn một tờ tiền ngân hàng; nhưng không phải lúc nào cũng dễ dàng mở nó ra. Tờ tiền của tôi đã bị rách và được vá lại bằng một dải giấy keo dán, dày gấp khoảng hai mươi lần so với chính tờ tiền, đe dọa sẽ phá hủy hoàn toàn phần giấy mỏng manh bên dưới.

Giờ hãy quan sát xem trong những chi tiết nhỏ nhặt nào Fanny và Barbara là hai nhân vật có sự khác biệt rõ rệt. Barbara, khi lên 11 tuổi, phải mất một lúc lâu mới cảm nhận được sự khác biệt về kích thước của một đồng guinea so với nửa đồng guinea nằm chặt trong tay. Còn tôi, lúc chín tuổi, không phải là kẻ kém cỏi hay ngây thơ đến thế. Tôi là một phụ nữ từng trải. Tôi không chấp nhận điều gì một cách mặc nhiên. Tôi dành sự tôn kính sâu sắc cho ông Peake, nhưng chỗ vết nối có thể đã làm tờ tiền bị biến dạng—làm mất đi giá trị lưu hành của nó; và nhiệm vụ của tôi là phải kiểm tra xem mọi thứ có an toàn không. Thế là tôi cẩn thận mở nó ra. Một tờ tiền hai bảng thay vì một bảng! Máu dồn hết lên mặt tôi, nước mắt tràn ngào ngạt trong mắt tôi, và trong khoảnh khắc, một cảm giác tựa như sự ngây ngất của niềm vui trôi qua trong tâm trí tôi. 'Ôi! Thật là một phước lành cho người mẹ thân yêu của tôi!—'Cho ai?'—trái tim đang đập thình thịch của tôi thốt lên ngay lập tức,—'Mẹ tôi ư?' Sao cơ, bà ấy sẽ khinh bỉ tôi vì điều ước đó thú nhận tội lỗi này. Làm sao tôi có thể thú nhận với bà ý nghĩ tội lỗi của mình? Tôi run lẩy bẩy—tôi lùi lại loạng choạng trên đường tới Phủ Quỹ bạc, nhưng không ai chịu cho tôi qua, cho đến khi tôi nói, 'Nhưng thưa ông Peake, ông đưa cho cháu quá nhiều rồi ạ.' 'Quá nhiều ư, ông ta đưa quá nhiều à?' một người nói, và ngay sau đó là một tràng cười lớn thô thiển, lạnh lùng, mang ý chế nhạo chung từ tất cả mọi người. Ôi! Điều đó cứa sâu vào trái tim tôi nhường nào; nhưng tôi vẫn tiếp tục bước đi.

"Thưa ông Peake, nếu ông không phiền, ông đã đưa cho cháu một tờ hai—"

"Tờ gì?"

"Tờ hai bảng thưa ông!"

"Tờ hai bảng!—Lạy Chúa tôi!—tut-tut-tut-tut—trời ơi, trời ơi, trời ơi!—Lạy Chúa tôi! Nào bé con," và không nói thêm một lời nào khác, để đổi lại, ông đặt một tờ tiền một bảng lên bàn làm việc; một tờ tiền mới toanh, hoàn toàn sạch sẽ—một tờ tiền sáng sủa, trông rất đáng tin cậy—tờ tiền của tôi, tờ tiền mà tôi có quyền được nhận—của chính tôi—nằm trong giới hạn những nỗ lực nghèo nàn của tôi.

Bằng cách đó, thưa ngài kính mến, tôi xin xin trình bày (như ngài nói là muốn các sự kiện được thuật lại chính xác nhất có thể) sự thật giản dị và tuyệt đối.

Trên thực tế, cô Kelly sau đó đã tham gia diễn xuất trong vở "Những đứa trẻ trong rừng" của Morton, làm cho Lamb vô cùng mãn nguyện. Chi tiết về con gà quay nằm trong vở kịch đó.

Trong Quyển I sẽ tìm thấy nhiều hơn một lời ca ngợi dành cho diễn xuất của cô Kelly.

Trang 231, dòng cuối cùng. Những giọt nước mắt nóng hổi thực sự. Trong nhật ký của Crabb Robinson, cô Kelly kể lại rằng khi cô thủ vai Constance trong vở "Vua John," bà Siddons (chứ không phải bà Porter) đã khóc thương cho nhân vật của cô, và cổ áo của cô đã ướt đẫm những giọt nước mắt của bà Siddons. Dĩ nhiên, cô Kelly khi đó đang đóng vai Arthur.

Trang 232, dòng thứ 7. Sự ngọng nghịu… bục giảng. Điều này thực tế hơn những gì người đọc vô tình có thể nghĩ tới. Giá như Lamb không bị ngọng trong lời ăn tiếng nói, ông đã có thể trở thành một học sinh xuất sắc thuộc nhóm Grecian tại trường Christ's Hospital, và đã vào học tại một trong các trường đại học; và số phận thông thường của một học sinh Grecian là sẽ thụ phong chức thánh.

Trang 232, dòng thứ 13. Ông Liston. Bà Cowden Clarke cho biết nam danh hài Liston và vợ là những vị khách thường xuyên đến thăm phòng của gia đình Lamb tại phố Great Russell.

Trang 232, dòng thứ 14. Bà Charles Kemble, nhũ danh Maria Theresa De Camp, thân mẫu của Fanny Kemble.

Trang 232, dòng thứ 16. Macready. Ghi chép duy nhất về bất kỳ cuộc gặp gỡ nào giữa Macready và Lamb là nhận xét của Macready trong Nhật ký của ông rằng ông đã gặp Lamb tại nhà Talfourd, và Lamb nói rằng ông ước gì mình có thể trút hơi thở cuối cùng qua một chiếc tẩu thuốc, và thở ra nó bằng một câu chơi chữ. Nhưng điều này diễn ra lâu sau khi bài tiểu luận này được viết.

Trang 232, dòng thứ 17. Phòng trưng bày tranh… Ông Matthews. Xem phần chú thích bên dưới.

Trang 232, dòng thứ 26. Không phải của Dimond. Dimond là chủ sở hữu của Nhà hát Bath cũ.

Trang 235, dòng đầu tiên. Bà Crawford. Anne Crawford (1734-1801), nhũ danh Street, sinh ra tại Bath, lần lượt kết hôn với một ông Dancer, nam diễn viên Spranger Barry, và một ông Crawford. Vai diễn vĩ đại nhất của bà là Lady Randolph trong vở "Douglas" của Home.

Trang 235. NHỮNG NGỒI MỘ TRONG ĐẠI SẢNH.

Tạp chí London Magazine, tháng 10 năm 1823, nơi bài viết này, với một số khác biệt nhỏ, cấu thành phần kết luận của "Thư gửi Robert Southey, Esquire của Elia," sẽ được tìm thấy trong Quyển I. Nên tham khảo các chú thích trong tập đó; nhưng có thể nói thêm một vài điều ở đây. Đoạn này, phần ít mang tính cá nhân hơn của "Thư gửi Southey," dường như là tất cả những gì Lamb quan tâm muốn giữ lại. Về sau, khi cơn giận đối với Southey đã nguội đi, ông thừa nhận rằng "thiên thần hộ mệnh" của mình đã "vắng mặt" vào thời điểm ông viết nó.

Vị Hiệu trưởng Tu viện Westminster vào thời điểm đó là Ireland, người bạn của Gifford—làm hiệu trưởng từ năm 1815 đến năm 1842. Sự phản đối của Lamb đối với khoản phí hai shilling đã được ủng hộ muộn hơn khoảng một năm kể từ lần xuất hiện đầu tiên của nó bởi Reynolds, trong tập Những khúc ca và Lời địa chỉ xuất bản năm 1825, qua một lời kêu gọi đầy châm biếm gửi tới Hiệu trưởng và Hội đồng tu viện Westminster nhằm giảm mức phí đó. Việc đoạn văn trong bài tiểu luận của Lamb được tái bản vào năm 1833 cho thấy sự cải cách vẫn còn bị trì hoãn. Tuy nhiên, bằng chứng từ J.T. Smith trong cuốn Sách dành cho ngày mưa cho thấy vào năm 1822 người ta vẫn có thể vào khu Vực Poets' Corner với giá sáu xu. Vị Hiệu trưởng Stanley, trong cuốn Những tưởng niệm lịch sử về Tu viện Westminster, viết rằng: "Sự tự do ra vào cho phần lớn Tu viện đã được trao dưới thời Hiệu trưởng Ireland. Các hướng dẫn viên được ủy quyền lần đầu tiên được chỉ định vào năm 1826, và gian giữa cùng các gian ngang được mở cửa, mức phí được hạ xuống vào năm 1841…."

Việc Lamb nhắc đến Southey và tượng đài của André mang tính chất quậy phá mang đậm dấu ấn cá nhân. Ông đang nhắc nhở Southey về sự đồng cảm thuở ban đầu của ông với những kẻ nổi loạn—thời kỳ viết "Wat Tyler" và những năm tháng theo chủ nghĩa bình đẳng xã hội. Thiếu tá John André, tổng adjutant của Sir Henry Clinton, bị bắt khi đang trên đường trở về sau cuộc gặp gỡ với một kẻ phản bội người Mỹ—một tiến trình hoàn toàn danh dự trong chiến tranh—và bị Washington treo cổ như một gián điệp vào năm 1780. Không có bất kỳ sự đổ lỗi nào gắn liền với cả vị thẩm phán lẫn nạn nhân. Thi hài của André được an táng lại trong Tu viện vào năm 1821. Lamb nói đến sự tổn hại đối với hình tượng của André trên tượng đài, nhưng sự việc thông thường là hình tượng của Washington mới là đối tượng bị tấn công. Phần đầu của nó đã phải làm mới lại hơn một lần. Các vụ trộm cắp nhỏ cũng từng xảy ra. Theo cuốn Tiểu sử về Hiệu trưởng Buckland của bà Gordon, một vụ phá hoại dẫu sao đi nữa là tác phẩm của một người Mỹ, người đã trả lại cho vị hiệu trưởng hai cái đầu tượng mà ông ta đã lấy đi làm kỷ vật.

Trên tờ The Examiner ra ngày 8 tháng 4 năm 1821, có trích dẫn từ tờ The Traveller bài thơ trào phúng sau đây, rất có thể là sáng tác của Lamb, và ít nhất nó cho thấy sự phản đối của ông đối với các khoản phí vào cửa nhà thờ đang lan rộng trong dư luận.

Người ta có thể hy vọng gì từ các Linh mục, những kẻ nhắm vào Người nghèo,

Vì thiếu hai xu, mà đóng sầm cửa nhà thờ;

Những kẻ kế thừa chân chính của men chua cổ xưa,

Dựng lên một trạm thu phí trên con đường dẫn tới Thiên đàng?

"Hãy gõ cửa, và cửa sẽ mở," Chúa chúng ta đã phán;

“Hãy gõ, và trả hai xu,” Ban quản trị Tu viện tuyên bố:

Kẻ chủ xóm biểu diễn của rạp thu lấy khoản phí,

Và nhà của Chúa lại trở thành một "hang ổ trộm cướp."

Trang 237. AMICUS REDIVIVUS (NGƯỜI BẠN SỐNG LẠI).

Tạp chí London Magazine, tháng 12 năm 1823.

Bản phác thảo sơ bộ cho phần đầu tiên của bài tiểu luận này có thể tìm thấy trong bức thư Lamb gửi Sarah Hazlitt, được viết có lẽ vào tháng 11 năm 1823. Trong cuốn Hồi ký về Lamb của Barry Cornwall, Chương VI, cũng có một bản tường thuật về tai nạn của Dyer—do Procter (Barry Cornwall) tình cờ đến thăm gia đình Lamb ngay sau sự kiện đó. Để tìm hiểu về George Dyer, hãy xem phần chú thích cho bài tiểu luận "Oxford trong kỳ nghỉ." Vào năm 1823, ông đã sáu mươi tám tuổi; sau này ông hoàn toàn bị mù.

Chúng ta có thêm một cái nhìn thoáng qua về G.D. vào ngày định mệnh đó, qua hồi ức của ông Ogilvie, một nhân viên văn phòng Tòa nhà Đông Ấn làm việc cùng Lamb, được kể lại cho Mục sư Joseph H. Twichell (xem Tạp chí Scribner's Magazine, tháng 3 năm 1876):—

Vào thời điểm George Dyer được vớt lên từ con sông New River ngay trước ngôi nhà của Lamb ở Islington, sau khi được hồi sức, Mary đã mang cho ông một bộ quần áo của Charles để mặc trong lúc quần áo của chính ông đang phơi khô. Vì ông là một người cao lớn khổng lồ, còn Lamb thì vóc dáng thấp bé; hơn nữa, tủ quần áo của Lamb chỉ có những chiếc quần cộc ngang gối dành cho phần thân dưới (trong khi chân của Dyer thì to lớn vạm vỡ), nên bộ dạng của ông khi mặc bộ quần áo đó vào—hoặc mặc được đến đâu hay đến đó—trông vô cùng buồn cười.

Allsop, trong một bức thư gửi ông Percy Fitzgerald, nhận xét về vụ tai nạn đuối nước của Dyer, rằng Lamb từng nói với ông rằng: "Nếu ông ấy chết đuối thì tôi đã nổi danh rồi. Thử nghĩ xem sẽ có một cuộc điều tra của Quan tòa điều tra án tử vong (Coroner's inquest), cùng tất cả những câu hỏi và những sự nghi ngờ đen tối về một vụ án mạng. Người ta sẽ ám ảnh địa điểm đó và nói rằng: 'Nơi đây nhà thơ của Grongar Hill đã qua đời.'" Nhà thơ của "Grongar Hill" dĩ nhiên là John Dyer—một ví dụ khác của Lamb về những sự nhập nhằng phát sinh từ tên riêng.

Trang 238, dòng thứ 19. Cuộc giải cứu. Tại những từ này, trên tờ London Magazine, Lamb đã thêm chú thích cuối trang sau:—

"Địa thế của ngôi nhà tranh của tôi, và mối quan hệ của nó với con sông, sẽ giải thích điều này; vì tôi đã tốn kém một khoản để cho khắc hình minh họa toàn cảnh (hy vọng là kịp cho số báo tiếp theo của chúng ta), vừa để làm hài lòng độc giả, vừa để kỷ niệm một sự cứu thoát đầy huy hoàng như vậy."

Cần phải nói thêm rằng, ngôi nhà tranh ở Colebrooke Row vẫn còn tồn tại cho đến ngày nay (1911); nhưng con sông New River đã được lấp kín. Tuy nhiên, việc tái hiện lại tình hình thực tế không gặp chút khó khăn nào. Người ta bước xuống từ cửa trước qua một bậc thềm uốn cong, đi theo một lối mòn nhỏ từ đó, song song với sông New River, dẫn ra đường Colebrooke Row (hoặc đúng hơn là đường Duncan Terrace, theo cách gọi hiện nay của phần đường này). Ngay bên dưới các bậc thềm cửa trước là một cánh cửa khác mà rất có thể Dyer đã trồi lên từ đó; nếu đúng như vậy thì việc ông đi thẳng về phía trước và rơi tõm xuống sông là điều vô cùng đơn giản.

Trang 240, dòng thứ 22. Vị lữ khách xứ Abyssinia đó. James Bruce (1730-1794), nhà thám hiểm tìm ra các nguồn sông Nile, từng nổi tiếng nhiều năm trước khi tập sách Các chuyến du hành của ông xuất bản vào năm 1790, một năm sau khi Lamb rời trường học. Sông New River, được đào trong giai đoạn 1609-1613, bắt nguồn từ các mạch nước Chadwell và Amwell. Đó là con sông mang đậm dấu ấn riêng của Lamb: Amwell nằm sát Blakesware và Widford; Lamb từng khám phá nó khi còn là một cậu bé; ở Islington ông sống đối diện với nó, và cứu George Dyer khỏi dòng nước sâu của nó; và ông vẫn giữ mối gắn bó với nó ở cả hai nơi Enfield và Edmonton.

Trong bài tiểu luận "Báo chí" có một đoạn văn rất tương tự với đoạn này.

Trang 240, dòng thứ 32. Sự mới mẻ vĩnh cửu. Viết cho Hood vào năm 1824, Lamb nhắc đến con sông New River như thể nó "đã có tuổi vào thời điểm này." Nên nhớ rằng, Dyer xuất thân từ Cao đẳng Emmanuel, và là sử gia viết về Đại học Cambridge.

Trang 241, đoạn cuối cùng. George Dyer đã đóng góp "tất cả những gì mang tính nguyên bản" cho ấn bản kinh điển của Valpy—gồm 141 tập. Ông cũng viết tác phẩm Lịch sử Đại học và các Cao đẳng Cambridge, bao gồm các ghi chép liên quan đến những Người sáng lập và các Nhân vật Lỗi lạc. Trong số những nhân vật lỗi lạc của Cambridge có Jeremiah Markland (1693-1776), thuộc trường Christ's Hospital và St. Peter's, nhà bình luận văn học cổ điển; và Thomas Gray, nhà thơ, nhà trữ tình ngọt ngào của trường Peterhouse, qua đời năm 1771 khi Dyer mới mười sáu tuổi. Tyrwhitt có lẽ là Thomas Tyrwhitt (1730-1786), thuộc Cao đẳng Queen, Oxford, biên tập viên của tác phẩm Chaucer; nhưng Robert Tyrwhitt (1735-1817), anh trai ông, người theo phái Nhất vị luận (Unitarian), cũng có thể được kỳ vọng là sẽ quan tâm đến Dyer, vì G.D., theo cách gọi của Lamb, cũng là một tín đồ "Một Thần giáo" (One-Goddite). Vị bác sĩ hiền hòa Askew chính là Anthony Askew (1722-1772), bác sĩ kiêm học giả cổ điển, người từng là y sĩ tại trường Christ's Hospital khi Dyer theo học ở đó, đã cho cậu bé mượn sách và đối xử vô cùng tử tế với cậu.

Trang 242. MỘT SỐ BÀI THƠ SONNET CỦA SIR PHILIP SIDNEY.

Tạp chí London Magazine, tháng 9 năm 1823, nơi bài viết mang tựa đề "Nugæ Criticæ. Do Tác giả của Elia viết. Số 1. Lời bênh vực các bài Sonnet của Sir Philip Sidney." Ký tên "L." Bài thứ hai và cũng là bài cuối cùng trong chuỗi "Nugæ Criticæ" là bài ghi chú về vở "Bão tố" (xem Quyển I).

Có một điều thú vị có thể kể ra ở đây là Henry Francis Cary, dịch giả của tác phẩm Dante kiêm bạn của Lamb, theo lời con trai ông kể trong cuốn hồi ký, từng cho Lamb mượn cuốn Theatrum Poetarum Anglicanorum của Edward Phillips, cuốn sách được Edward Moxon trả lại sau khi Lamb qua đời, với phần mép trang sách gấp lại ở đoạn viết về Sir Philip Sidney. Ngay sau đó, ông Cary đã viết những dòng "Gửi tưởng nhớ Charles Lamb," bắt đầu bằng:—

Lẽ ra phải thế, người bạn hiền của tôi;

Trang sách cuối khép lại ở đoạn của Sidney.

Anh cũng vậy, giống như Sidney, hẳn đã dâng hiến

Ngụm nước khát khao cận kề cửa thiên đàng.

Lamb có một số lần nhắc đến Sidney rất thú vị trong phần chú thích cho vở "Biểu kịch của người hầu gái" của Beaumont và Fletcher trong tập Các mẫu vật kịch nghệ.

Trang 243, dòng thứ 5. Tibullus, hoặc vị… Tác giả bài Nữ gia sư trường học. Trên tờ London Magazine, Lamb viết "Catullus." Tibullus là một trong những nhà thơ trữ tình đằm thắm nhất của La Mã. William Shenstone (1714-1763) đã viết "Nữ gia sư trường học," một bài thơ được Lamb vô cùng yêu thích. Ông gọi nó là "bài thơ kiều diễm nhất" trong bức thư gửi John Clare.

Trang 243, dòng thứ 9. Gửi Leonora. Bản dịch bài sonnet của Milton sau đây do Leigh Hunt thực hiện:—

Mỗi người (hãy tin là vậy) đều được ban tặng

Một vị thần hộ mệnh có đôi cánh từ các tầng trời.

Một người vĩ đại hơn, hỡi Leonora, đang viếng thăm nàng:

Giọng nói của nàng loan báo vị thần đang hiện diện.

Hoặc chúng ta nghe thấy vị thần đang hiện diện phát ngôn,

Hoặc vị thần của tầng trời thứ ba đã rời khỏi quỹ đạo của ngài,

Và xuyên qua những nguồn suối trong ngần róc rách của lồng ngực,

Nhẹ nhàng thì thầm những lời tiên tri được gọt giũa của mình;

Nhẹ nhàng thì thầm, và cứ thế với những nhịp điệu êm ả

Dạy cho trái tim phàm trần của chúng ta cách chịu đựng những thanh âm bất tử.

Nếu Chúa là tất cả, và ngự trị trong vạn vật tự nhiên,

Chỉ trong một mình nàng ngài cất tiếng, vị cai trị câm lặng trong mọi thứ khác.

Bản tiếng Latin trong ấn bản các tác phẩm của Milton do Masson thực hiện có chỗ khác biệt so với bản của Lamb.

Trang 243. Bài Sonnet I. Lamb trích dẫn các bài sonnet từ tập Astrophel và Stella, theo thứ tự của riêng ông. Bài mà ông gọi là I thực chất là bài XXXI; II là XXXIX; III là XXIII; IV là XXVII; V là XLI; VI là LIII; VII là LXIV; VIII là LXXIII; IX là LXXIV; X là LXXV; XI là CIII; XII là LXXXIV.

Tôi giữ nguyên các bài sonnet theo cách Lamb chép lại, nhưng có một số điểm khác biệt đã được ghi chú trong ấn bản khổ lớn của tôi.

Trang 247, giữa trang. Những điều mà tôi đã… nghe thấy sự phản đối. Một bài phê bình của Hazlitt, trong bài giảng thứ sáu của ông về văn học thời Elizabeth, được trình bày vào năm 1820 tại Viện Surrey, đang được đem ra mổ xẻ ở đây. Những nhận xét của Hazlitt về Sidney luôn mang tính xem nhẹ một cách đồng đều. "Những bài sonnet của ông được khảm trong tác phẩm Arcadia thì khô khan, gượng gạo và lạnh lẽo…. [Arcadia] đối với tôi là một trong những di tích vĩ đại nhất về sự lạm dụng quyền lực trí tuệ từng được ghi lại…. [Sidney là] một kẻ vênh váo trí tuệ chính cống, hoặc gần như thế;" v.v. Các bài giảng được xuất bản năm 1821. Tuy nhiên, ở những nơi khác, Hazlitt lại tìm thấy rất nhiều điểm đáng ca ngợi ở Sidney.

Trang 248, dòng thứ 3. Chế độ ăn đạm bạc bằng những từ ngữ mỹ miều. Đối với câu này, trên tờ London Magazine, Lamb đã đặt chú thích cuối trang:—

"Sự dồi dào của những từ ngữ mỹ miều, đi kèm với sự thiếu hụt không cân xứng về nội dung và hoàn cảnh, theo tôi là một lý do giải thích cho thái độ lạnh lùng mà công chúng dành cho thơ ca của một vị quý tộc hiện đang còn sống; xét riêng về mặt từ ngữ tinh tế thôi, tập thơ ấy hoàn toàn xứng đáng nhận được sự đối đãi tốt hơn là sự thờ ơ. Tôi mạo hiểm chép lại một trong những bài Sonnet của ông ấy ngay tại đây, bài thơ mang lại sự ngọt ngào tĩnh lặng và tinh thần đạo đức mộc mạc, gần như không có đối thủ trong ngôn ngữ của chúng ta.

"Của Lãnh chúa Thurlow

"Hỡi Chú chim u sầu, giữa một ngày mùa đông,

Ngươi đứng bên bờ mép vũng nước,

Và được Chúa dạy bảo, uốn nắn trọn vẹn bản thể mình

Hướng về Sự kiên nhẫn, thứ có thể xoa dịu mọi điều ác.

Chúa đã định đoạt cho ngươi loài Cá làm con mồi;

Và ban cho chính ngươi một bài học dành cho Kẻ khờ

Hoang phí, biết khuất phục trước quy phạm đạo đức,

Và dùng ngươi để cân nhắc chặng đường thiếu suy nghĩ của hắn.

Chẳng cần đến trường học, hay chiếc ghế của Giáo sư,

Mặc dù những thứ đó rất tốt, để truyền dạy trí tuệ chân chính.

Kẻ nào không có đủ thời gian, hoặc vàng bạc,

Để dành cho những điều đó, vẫn có thể tu dưỡng trái tim mình,

Và dạy bảo tâm hồn qua những con suối, những dòng sông thơ mộng:

Tự nhiên luôn luôn khôn ngoan trong mọi ngóc ngách."

Bài sonnet này, do Edward Hovell-Thurlow, Nam tước Thurlow thứ hai (1781-1829), một tín đồ cuồng nhiệt của nàng thơ Sir Philip Sidney sáng tác, là một tác phẩm vô cùng yêu thích của Lamb. Ông đã chép nó vào Sổ tay lưu bút của mình, và De Quincey từng miêu tả trong cuốn "Hồi ức về London" cách Lamb thường đọc vang nó lên như thế nào.

Trang 248, dòng thứ 27. Bài văn bia làm cho ông. Sau những từ này, trên tờ London Magazine, là dòng "do Lãnh chúa Brooke." Fulke Greville, Lãnh chúa Brooke, đã viết cuốn Tiểu sử về Sidney, xuất bản năm 1652. Sau cái chết của Sidney đã xuất hiện rất nhiều bài thơ điếu văn viết về ông, tám bài trong số đó được in ở phần cuối tập Colin Clout's Come Home Again của Spenser vào năm 1595. Bài thơ mà Lamb trích dẫn là của Matthew Roydon, từ Khổ 15 đến 18 và Khổ 26 và 27. Bài thơ bắt đầu bằng câu "Sự im lặng làm gia tăng nỗi buồn" được quy là của Brooke, chủ yếu dựa trên thẩm quyền của Lamb, trong cuốn Các nhà thơ Anh của Ward. Đây là một khổ thơ:

Ông là (thật đáng thương cho từ đó!) đối với mỗi tâm hồn thiện lương

Một người bạn không tì vết, một con người vô song, người mà đức hạnh luôn tỏa sáng,

Khẳng định trong suy nghĩ, cuộc đời và những gì ông đã viết,

Những ý niệm cao cả nhất, những tầm nhìn xa rộng nhất, và những tác phẩm trí tuệ sâu sắc nhất.

Sidney qua đời khi mới chỉ ba mươi hai tuổi.

Trang 249. BÁO CHÍ BA MƯƠI LĂM NĂM TRƯỚC.

Tạp chí Englishman's Magazine, tháng 10 năm 1831, là bài viết thứ hai dưới chuyên mục "Chiếc lưới của Phê-rô," mà bài "Hồi ức về một Cố Viện sĩ Hoàng gia" là bài đầu tiên (xem chú thích, Quyển I).

Tựa đề bài viết khi đó như sau:—

Số II.—Về sự khiếm khuyết hoàn toàn của năng lực Tưởng tượng có thể quan sát được trong các tác phẩm của các Nghệ sĩ Anh hiện đại.

Để giải thích cho tựa đề này, xin xem phần chú thích cho bài tiểu luận tiếp theo. Khi tái bản bài tiểu luận trong tập Những bài tiểu luận cuối cùng của Elia, năm 1833, Lamb đã đổi tựa đề thành tựa đề như hiện nay: do đó khoảng thời gian được nhắc đến dường như là vào khoảng năm 1798, nhưng thực ra là giai đoạn 1801-1803.

Trang 249, dòng đầu tiên của bài tiểu luận. Dan Stuart. Xem phần bên dưới.

Trang 249, dòng thứ 2 của bài tiểu luận. Triển lãm tại Somerset House. Trong khoảng thời gian từ năm 1780 đến năm 1838, Viện Hàn lâm Hoàng gia đã tổ chức các buổi triển lãm của mình tại Somerset House. Sau đó viện dời đi, trước tiên là đến Quảng trường Trafalgar, trong một phần của Tòa nhà Trưng bày Quốc gia (National Gallery), rồi đến Burlington House, trụ sở hiện tại của viện, vào năm 1869. Tòa soạn báo Morning Post cho đến nay vẫn nằm gần như đối diện với Somerset House, ngay góc phố Wellington.

Trang 250, dòng thứ 5. Một vài lời về D.S. Daniel Stuart (1766-1846), một người thuộc dòng họ Stuart ở Perthshire có cha tham gia cuộc khởi nghĩa năm '45 và ông nội trong cuộc nổi dậy năm '15, đã bắt đầu cùng anh trai in tờ Morning Post vào năm 1788. Năm 1795, họ mua lại tờ báo với giá 600 bảng Anh, Daniel đảm nhận vị trí chủ bút, và chỉ trong vòng hai năm, lượng phát hành đã tăng vọt từ 350 lên tới 1.000 bản. Mackintosh (sau này là Sir James), anh rể của Stuart, nằm trong ban biên tập; và vào năm 1797, Coleridge bắt đầu viết bài cộng tác. Tác phẩm "Cuộc dạo chơi của Quỷ" của Coleridge là ấn phẩm phổ biến nhất được in dưới thời Stuart; các bài viết chính trị của ông cũng góp phần cực kỳ to lớn trong việc tạo dựng uy tín cho tờ báo. Stuart đã bán tờ Morning Post vào năm 1803 với giá 25.000 bảng Anh, và sau đó chuyển hướng sự quan tâm sang việc phát triển tờ The Courier, một tờ báo buổi chiều, nơi ông cũng nhận được sự hỗ trợ thỉnh thoảng từ Coleridge và sự giúp đỡ thường xuyên hơn từ Mackintosh.

Trí nhớ của Lamb đã phục vụ ông không tốt trong bài tiểu luận này. Theo như tôi có thể khám phá ra, mối liên hệ của ông với tờ Morning Post, thay vì kết thúc khi Stuart bán tờ báo, thì hầu như không thể xem là đã từng tồn tại cho đến tận sau sự kiện đó. Tờ báo đổi chủ vào tháng 9 năm 1803 (hai năm sau sự sụp đổ của tờ The Albion), và dấu ấn của Lamb gần như lập tức xuất hiện trở lại. Chúng ta biết rằng ông từng có những nỗ lực trước đó để đặt chân vào tờ báo này, nhưng chỉ đạt được thành công ở mức độ vừa phải. Những bản thảo đầu tiên chuẩn bị cho Stuart vào năm 1800 đã không được chấp nhận. Vào cuối mùa hè năm 1801, ông viết bài cho tờ Morning Chronicle—vài bức thư mang tính trào phúng, theo tôi tưởng tượng là vậy—dưới thời James Perry; nhưng điều đó chỉ kéo dài trong một thời gian ngắn. Đến cuối năm 1801, Lamb lại thử vận may với tờ Post một lần nữa. Vào tháng 1 và tháng 2 năm 1802, Stuart đã cho in một số bài thơ trào phúng của ông viết về các nhân vật công chúng, hai bài phê bình về G.F. Cooke trong các vở Richard III và Lear, cùng bài tiểu luận "Người London" (xem Quyển I). Có lẽ cũng có thêm một vài đoạn vắn. Trong bức thư gửi Rickman vào tháng 1 năm 1802, Lamb nói rằng ông đang rời bỏ tờ Post, một phần vì những khó khăn trong việc viết các bài phê bình kịch ngay trong đêm diễn.

Chúng ta không biết gì về những cuộc phiêu lưu làm báo của Lamb trong khoảng thời gian từ tháng 2 năm 1802 cho đến tháng 10 năm 1803, thời điểm mốt tất màu hồng thịnh hành, và khi ông chắc chắn đã quay trở lại tờ Post (khi Stuart đã bán tờ báo để lập ra tờ The Courier), đồng thời đã trở thành một nhà báo thực thụ hơn bao giờ hết. Tôi xin trích dẫn một số đoạn vắn mà tôi cho là của ông về chủ đề phong phú này; nhưng đoạn văn mẫu được đưa ra trong bài tiểu luận thì không thể tìm thấy:—

"Ngày 8 tháng 10.—Chất liệu bay bổng và đầy biến hóa mà một nụ cười thẹn thùng của phụ nữ được cấu thành, sau khi chạy dọc từ vị trí tự nhiên của nó là đôi má, đến tận chóp khuỷu tay, rồi từ đó rẽ nhánh trong chốc lát xuống đầu gối, cuối cùng đã định hình tại đôi chân, nơi dưới hình thức một đôi tất dài màu đỏ, nó kết hợp với tư thế và hoàn cảnh của thời đại, để mang một diện mạo mang đậm chất chiến tranh và võng."

"Ngày 2 tháng 11.—Bartram, với tư cách là một nhà thám hiểm, sở hữu một trí tưởng tượng vô cùng sinh động, miêu tả những vùng đồng bằng rộng lớn ở nội địa nước Mỹ, nơi gân kheo chân ngựa của ông suốt dặm dài đã bị nhuộm một màu đỏ máu đậm đặc trong thứ nước ép của những trái dâu tây dại. Một trí tưởng tượng kém nồng nhiệt hơn BARTRAM có thể áp dụng hiện tượng mùa hè tuyệt đẹp này để giải thích cho diện mạo dâu tây hiện tại của đôi chân phái nữ vào mùa thu năm nay ở nước Anh."

"Ngày 3 tháng 11.—Sắc thái hồng hào, được phân bổ một cách đầy dễ chịu qua đôi tất lụa của những người phụ nữ chúng ta, dẫn đến niềm tin rằng màu nhuộm ấy được định sẵn cho những người tình của họ."

"Ngày 8 tháng 11.—Một mê tín phổ biến ở miền Bắc nước Đức được cho là nguyên mẫu thực sự của biển hiệu nổi tiếng Mẹ REDCAP. Ai mà biết được rằng thế hệ hậu thế mai sau, khi thứ hiện được chúng ta coi là mốt thời trang đã lâu bị xếp vào nhóm các tập tục mê tín của một thời đại đã qua, lại có thể tôn vinh những tấm biển hiệu của họ bằng nhân cách hóa cổ lỗ sĩ của một Mẹ CHÂN ĐỎ?"

"Ngày 9 tháng 11.—Sự tò mò đang đứng trên đầu ngón chân chờ đợi sự xuất hiện của những Quý bà Circassian xinh đẹp thuộc đoàn tùy tùng của ELPHY BEY. Sức hút từ sắc hồng tự nhiên, mang tính giai thoại vốn có của họ chính là điều duy nhất còn thiếu để kéo dòng màu sắc đang lang thang ở 'khuỷu tay' và 'mắt cá chân' của các thiếu nữ nhà ta trở lại với đô thành và cung điện nguyên thủy của nó là 'đôi má'."

"Ngày 22 tháng 11.—Tất màu hồng bên dưới những chiếc áo khoác tối màu là biểu tượng của Sự chân thành và Thận trọng; biểu thị một trái tim ấm áp ẩn giấu bên dưới một vẻ ngoài điềm đạm."

"Ngày 29 tháng 11.—Sự suy tàn của tất màu đỏ mang tính tai hại đối với giới văn nhân, chẳng khác nào việc trào lưu thời trang kết thúc đối với một tiệm kim hoàn đang tồn đọng hàng: một số kẻ thuộc giới này theo đúng nghĩa đen trong vài tháng qua đã sống bằng hoa hồng."

"Ngày 21 tháng 12.—Mốt tất màu đỏ, bị la ó, chê bai và chạy theo cuồng nhiệt đến thế, nay đang đứng trước thềm của sự cáo chung, sắp sửa được tống tiễn vào ngôi mộ gia tộc của 'tất cả các trào lưu thời trang,' nơi những chiếc cổ rúp, váy khung phồng và áo váy fardingale của các thế kỷ trước đang ngủ yên trong giấc bình yên, và

"Mọi vẻ đẹp của nó, mọi sự xa hoa của nó, đều tàn lụi

Giống như Triều đình di dời, hay những vở kịch hạ màn."

Vào ngày 7 tháng 2 năm 1804, bài thơ "Về nấm mồ của một thiếu nữ sống trong cảnh bị bỏ quên và chết trong sự vô danh" của Lamb được in (xem Quyển IV), và thỉnh thoảng chúng ta vẫn bắt gặp một đoạn vắn có khả năng là của ông; nhưng, như chúng ta biết được từ bức thư của Mary Lamb gửi Sarah Stoddart, ông đã rời khỏi tờ Post vào đầu mùa xuân năm 1804. Tôi nghĩ đây là dấu chấm hết cho sự nghiệp làm báo của ông, cho đến khi ông bắt đầu viết bài đôi chút cho tờ The Examiner vào năm 1812.

Vào năm 1838, Stuart bị cuốn vào một cuộc trao đổi thư từ với Henry Coleridge trên tạp chí Gentleman's Magazine (các số tháng 5, tháng 6, tháng 7 và tháng 8) liên quan đến một số phát biểu về mối liên hệ giữa Coleridge với tờ Morning Post và tờ The Courier được đưa ra trong cuốn Tiểu sử của Gillman. Trong tiến trình làm sáng tỏ mối quan hệ của mình với Coleridge, Stuart đã nhắc đến Lamb như sau:—

Nhưng đối với Charles Lamb đáng mến, tôi chưa bao giờ có thể tạo ra được điều gì từ các bài viết của anh ấy. Coleridge thường xuyên và liên tục thúc giục tôi trả lương cố định cho anh ấy, và tôi cũng đã nhiều lần thử đi thử lại; nhưng điều đó không ổn chút nào. Về chính trị thì anh ấy hoàn toàn mù tịt; chúng nằm ngoài phạm vi đọc sách và tư duy của anh ấy; và sự hóm hỉnh của anh ấy trở nên nhạt nhẽo khi được cô đọng thành những đoạn vắn ngắn ngủi phù hợp cho một tờ báo; tuy nhiên anh ấy đã sản xuất ra một số cuốn sách dễ chịu, sở hữu một giọng điệu hài hước và tình cảm ấm áp, mang một phong cách cổ kính, đọc lên rất thú vị và nhớ đến thì ấm lòng.

Để biết thêm những bình luận liên quan đến sự nghiệp làm báo của Lamb, xin mời xem phần bên dưới khi chúng ta bàn đến tờ The Albion và mối liên hệ của ông với nó.

Trang 250, dòng thứ 6. Perry, của tờ Morning Chronicle. James Perry (1756-1821), chủ bút tờ Morning Chronicle—tờ báo hàng đầu của đảng Whig, trong suốt nhiều năm—từ khoảng năm 1789. Perry là một người nổi tiếng có tài ăn nói và là bạn của nhiều nhân vật lỗi lạc, trong số đó có Porson. Các bức thư của Southey cho chúng ta biết rằng Lamb đã cộng tác viết bài cho tờ Chronicle vào mùa hè năm 1801, và tôi có cảm giác nhận ra dấu ấn của ông thỉnh thoảng xuất hiện; nhưng những đóng góp có thể xác định rõ ràng của ông cho tờ báo này diễn ra muộn hơn rất nhiều so với khoảng thời gian đang được lưu ý. Coleridge đã cộng tác với tờ báo này một chuỗi các bài thơ sonnet gửi các nhân vật lỗi lạc vào năm 1794, trong đó có một bài gửi bà Siddons mà ông viết chung với Lamb (xem Quyển IV).

Trang 250, dòng thứ 14. Vị Hành hương xứ Abyssinia. Để đọc phần chú thích cho đoạn này về con sông New River, hãy xem bài tiểu luận "Amicus Redivivus."

Trang 250, phần cuối trang. Vào những ngày đó… Đoạn này mở đầu, trên tờ Englishman's Magazine, bằng câu sau:—

"Chính chúng ta—PETER—trong CHIẾC LƯỚI không thể tránh khỏi của người mà các Giám đốc nhà hát cùng các Viện sĩ Hoàng gia đã sa vào và đang giãy giụa—và chắc chắn sẽ còn giãy giụa nhiều hơn nữa—vào những thuở hàn vi mà chúng ta vừa nhắc lại, thực ra chỉ là những Ngư dân nhỏ bé, thử sức với những con cá diếc; câu những điều vặt vãnh ngớ ngẩn, chứ không câu lòng người."

Cụm từ "Các giám đốc nhà hát và Viện sĩ Hoàng gia" ám chỉ các bài viết về Elliston và George Dawe đã xuất hiện trước bài tiểu luận này, mặc dù bài viết về Elliston không được xếp dưới chuyên mục "Chiếc lưới của Phê-rô." Bài viết về George Dawe nằm ở Quyển I của ấn bản này.

Trang 252, dòng thứ 25. Những miếng bọt biển hút nước dòng Basil. Dòng tu tăng lữ Basilian cam kết sống khắc khổ; nhưng có lẽ Lamb chỉ định hướng đến một câu nói đùa nhằm vào triết lý không uống rượu bia của người bạn Basil Montagu (xem chú thích trong Quyển I cho bài "Lời thú tội của một kẻ nghiện rượu," một bài viết được trích dẫn trong tập Những điều tra về tác động của các loại đồ uống lên men của Montagu). Trong bản sao tập Những bài tiểu luận cuối cùng của Elia thuộc sở hữu của John Forster tại Bảo tàng Nam Kensington, một món di vật từ Elia, có dòng chữ "Basil Montagu!" được viết nguệch ngoạc bên cạnh đoạn này. Hơn thế nữa, ngữ cảnh diễn đạt tiếp theo là, "chúng ta đích thực là những gã Capulet nốc rượu say sưa"—tương phản với phe (Basil) Montagu.

Trang 253, dòng thứ 23. Bob Allen. Xem bài tiểu luận về "Trường Christ's Hospital" và phần chú thích.

Trang 253, dòng thứ 24. Tờ "Oracle." Tờ nhật báo này được khởi xướng vào những năm 1780 bởi Peter Stuart, em trai của Daniel Stuart, như một đối thủ cạnh tranh với tờ The World (xem bên dưới).

Trang 253, dòng thứ 31. Ông Phó tế Humphreys. Tôi cảm thấy tiếc vì đã không thể tìm thêm được thông tin gì về nhân vật làm bàn đạp cười cho Hội đồng Thành phố này.

Trang 254, dòng 11 và 12. Tờ "True Briton," tờ "Star," tờ "Traveller." Tờ True Briton, một cơ quan ngôn luận của chính phủ vào những năm 1790, sau đó sáp nhập vào tờ Porcupine của Cobbett. Tờ Star được thành lập bởi Peter Stuart, em trai của Daniel Stuart, vào năm 1788. Đây là tờ báo chiều đầu tiên ở London xuất bản đều đặn hàng ngày. Tờ Traveller, được thành lập vào khoảng năm 1803, cho đến nay vẫn tiếp tục phát triển dưới tựa đề quen thuộc hơn là The Globe.

Trang 254, dòng 24-26. Este… Topham… Boaden. Edward Topham (1751-1820), tác giả cuốn Tiểu sử về John Elwes, gã keo kiệt, đã sáng lập tờ The World, một tờ nhật báo, vào năm 1787. Cha xứ Este, Mục sư Charles Este, là một trong những người phụ giúp ông. James Boaden (1762-1839), nhà viết kịch, nhà viết tiểu sử kiêm nhà báo, và là chủ bút tờ The Oracle trong một số năm, chính là tác giả cuốn Tiểu sử về bà Siddons xuất bản năm 1827.

Trang 254, phần cuối trang. Tờ The Albion. Trí nhớ của Lamb về mối liên hệ giữa ông với tờ The Albion đã có phần nhầm lẫn. Tuyên bố của ông là ông gia nhập tờ báo này khi tờ Morning Post được Stuart bán đi, sự kiện diễn ra vào năm 1803; nhưng trên thực tế sự gắn kết của ông với nó diễn ra vào năm 1801. Chúng ta biết điều này thông qua những bức thư gửi Manning vào tháng 8 năm đó, trong đó ông trích dẫn bài thơ trào phúng đả kích Mackintosh (xem bên dưới) và thông báo về việc tờ báo đã đình bản. Mackintosh, Lamb kể, đang chuẩn bị lên đường sang Ấn Độ để gặt hái những thành quả từ sự phản bội của mình—ám chỉ việc ông chấp nhận vị trí Chánh án Tòa án Bombay do Addington mời gọi. Nhưng đây lại là một sự sơ suất của trí nhớ. Tên tuổi của Mackintosh đã từng được nhắc đến liên quan đến ít nhất hai chức vụ trước đó—một vị trí thẩm phán ở Trinidad và văn phòng Tổng biện lý ở Bengal, và bài thơ trào phúng của Lamb có lẽ ám chỉ vị trí này hoặc vị trí kia. Trong bối cảnh thiếu vắng một bộ sưu tập các số báo của tờ The Albion, thứ mà tôi không tài nào tìm ra được, việc cung cấp các mốc thời gian chính xác hay tái hiện lại bất kỳ đóng góp nào khác của Lamb là điều bất khả thi.

Trang 255, dòng thứ 6. John Fenwick. Xem bài tiểu luận "Hai chủng tộc người" và phần chú thích. Viết cho Manning ngày 24 tháng 9 năm 1802, Lamb miêu tả Fenwick như một kẻ khánh kiệt đang lẩn trốn các chủ nợ của mình. Vào tháng 1 năm 1806, ông thông báo với Stoddart rằng Fenwick đang "chuẩn bị lên tỉnh vào thứ Hai (nếu không có vị thiên thần tốt bụng nào can thiệp) để tự nộp mình vào nhà giam." Và chúng ta lại bắt gặp ông ta vào tận năm 1817, trong một bức thư gửi Barron Field đề ngày 31 tháng 8, nơi vị trí chủ bút tờ The Statesman của ông ta được nhắc đến. Trong các bức thư của Mary Lamb gửi Sarah Stoddart, có những dấu hiệu cho thấy bà Fenwick và gia đình vẫn luôn ghi nhớ những xung lực bác ái của gia đình Lamb.

Sau từ "Fenwick," trên tờ Englishman's Magazine, Lamb viết: "Về ông ta, nếu được công chúng ủng hộ, có lẽ sẽ còn nhiều điều được kể lại sau này." Thật đáng buồn là việc tờ tạp chí bất ngờ đình bản ngay từ số báo này đã tước đi vĩnh viễn của chúng ta những tin tức tiếp theo về con người này.

Trang 255, dòng thứ 11. Lovell. Daniel Lovell, sau này là chủ sở hữu kiêm chủ bút tờ The Statesman, được thành lập bởi John Hunt, em trai của Leigh Hunt, vào năm 1806. Ông có một cuộc đời đầy sóng gió, bị bao trùm bởi những phen ngồi tù và các hình thức trừng phạt khác vì quyền tự do ngôn luận. Ông qua đời năm 1818.

Trang 255, dòng thứ 20. Những đòi hỏi hàng ngày của Cục Thuế tem. Loại thuế tem báo chí vào thời đó là ba xu rưỡi, được nâng lên thành bốn xu vào năm 1815. Đến năm 1836, nó được hạ xuống còn một xu, và đến năm 1855 thì bãi bỏ hoàn toàn.

Trang 255, dòng thứ 28. Giờ đây được coi là những người rất tốt. Một lời mỉa mai, tôi tưởng tượng là vậy, nhắm đặc biệt vào Southey (xem chú thích cho bài "Những ngôi mộ trong Đại sảnh"). Đồng thời cũng nhắm vào Wordsworth và chính bản thân Mackintosh.

Trang 256, dòng thứ 3. Sir J——s M——h. Sir James Mackintosh (1765-1832), nhà triết học, người có sự phản bội nằm ở việc ông công khai rút lại những quan điểm ủng hộ Cách mạng Pháp được thể hiện trong tác phẩm Vindiciæ Gallicæ xuất bản năm 1791. Vào năm 1803, ông chấp nhận lời đề nghị làm Chánh án Bombay. Bài thơ trào phúng của Lamb, như đã trình bày ở trên, không thể có ý ám chỉ sự bổ nhiệm cụ thể này, có nội dung như sau theo phiên bản được trích dẫn trong bức thư gửi Manning vào tháng 8 năm 1801:—

Dẫu ngươi giống như Giu-đa, một kẻ phản bội nhơ nhuốc,

Trong điểm tương đồng ấy ngươi thiếu đi một điều:

Khi hắn vơ vét được món tiền bẩn thỉu của mình,

Hắn đã bỏ đi, và một cách khôn ngoan tự treo cổ tự vẫn:

Ngươi cũng có thể làm thế ở phút chót; tuy nhiên ta rất nghi ngờ,

Liệu ngươi có đủ ruột gan để mà tuôn trào ra ngoài hay không.

Trang 256, dòng thứ 6. Lãnh chúa… Stanhope. Đây là Charles, vị bá tước thứ ba (1753-1816), người có tư tưởng đồng điệu với Cách mạng Pháp. Đề xuất của ông tại Viện Quý tộc nhằm phản đối việc can thiệp vào công việc nội bộ của Pháp chỉ nhận được sự ủng hộ từ chính bản thân ông, điều này dẫn đến việc một tấm huy chương được đúc để tôn vinh ông với dòng châm ngôn, "Thiểu số duy nhất, 1795;" và từ đó trở đi ông được gọi là "Thiểu số" hay "Công dân" Stanhope. George Dyer, người từng đóng vai trò gia sư cho các con ông, là một trong những người thừa kế di sản của Stanhope.

Trang 256, dòng thứ 10. Khoảng thời gian này… Với câu này, Lamb đã đưa bài tiểu luận của mình trở lại với tựa đề ban đầu, đồng thời dọn đường cho phần thứ hai—nay được in dưới chuyên mục đó.

Ở phần cuối của bài viết này, trên tờ Englishman's Magazine, là dòng chữ: "Còn tiếp." Để tìm hiểu lịch sử tiếp theo của bài tiểu luận, xin xem phần chú thích bên dưới.

Trang 256. SỰ CẰN CỖI CỦA NĂNG LỰC TƯỞNG TƯỢNG TRONG CÁC TÁC PHẨM NGHỆ THUẬT HIỆN ĐẠI.

Tạp chí Athenæum, các ngày 12, 19, 26 tháng 1 và ngày 2 tháng 2 năm 1833, nơi bài viết mang tựa đề: "Về những khiếm khuyết toàn diện của Phẩm chất Tưởng tượng, có thể quan sát được trong các Tác phẩm của các Nghệ sĩ Anh hiện đại." Do Tác giả của các bài tiểu luận ký tên "Elia" viết.

Lời dẫn của ban biên tập sau đây được đặt ở phần đầu của kỳ phát hành đầu tiên:—"Chuỗi bài viết này vốn được dự định dành cho một ấn phẩm định kỳ mới, nhưng ấn phẩm đó đã bất ngờ đình bản. Vị tác giả lỗi lạc đã nhã ý gửi tặng chúng cho tờ ATHENÆUM, chúng tôi thấy việc hoàn thiện Chuỗi bài viết này bằng cách tái bản là điều hợp lý; và xét trên số lượng phát hành hạn chế của tờ báo nơi tác phẩm ban đầu xuất hiện, có lẽ chưa đến một phần nghìn độc giả đặt mua của chúng ta từng đọc qua nó."

Việc giải thích cho đoạn văn này đã trở nên đơn giản nhờ những công trình nghiên cứu của cố ông Dykes Campbell. Ban đầu Lamb dự định dành bài tiểu luận này cho tờ Englishman's Magazine, số tháng 11, để tiếp nối phần bài bàn về báo chí. Nhưng tờ tạp chí đó đã đi đến hồi kết ở số tháng 10. Trong bức thư gửi Moxon đề ngày 24 tháng 10 năm 1831, khi đề cập đến thông báo của Moxon rằng ấn phẩm định kỳ sẽ ngừng hoạt động, Lamb nói:—"Anh sẽ thấy vui hay thấy bực, khi tôi nói rằng khi Bưu kiện của anh đến, tôi đã nguyền rủa nó, vì ngòi bút của tôi đang ấm dần lên trước một miêu tả trào phúng về Bức tranh phong cảnh của một Viện sĩ Hoàng gia, thứ mà tôi dự tính sẽ gửi cho anh vào ngày mai, ngày hạn cuối cùng mà anh đã cho tôi."

Đó chính là bài tiểu luận hiện tại. Sau đó—vào cuối năm 1832—Moxon cho ra mắt một tờ báo tuần mang tên The Reflector, do John Forster làm chủ bút, nơi việc in ấn bài tiểu luận của Lamb được bắt đầu. Nó chỉ tồn tại trong một thời gian ngắn, và khi tờ báo này ngừng phát hành, Lamb đã gửi bản thảo đầy long đong lận đận đó đến tờ Athenæum, nơi nó cuối cùng cũng hoàn tất việc xuất bản. Mọi dấu vết của tờ The Reflector dường như đã biến mất hoàn toàn, và cùng với nó có lẽ là cả những sáng tác khác của Lamb.

Trên tờ Athenæum ra ngày 22 tháng 12 năm 1832, số báo The Reflector hiện hành (Số 2) được quảng cáo là có chứa "Một bài tiểu luận về các Họa sĩ và Nghệ thuật Vẽ của Elia."

Trang 256, dòng thứ 1 của bài tiểu luận. Hogarth. Hãy so sánh với bài phê bình của Lamb về Hogarth, Quyển I.

Trang 256, phần cuối trang. Bức "Ariadne" của Titian. Bức tranh này hiện là tác phẩm số 35 trong Bảo tàng Trưng bày Quốc gia. Thật thú vị khi nhận thấy rằng, khi viết thư cho Wordsworth vào tháng 5 năm 1833, Lamb nói: "Inter nos (Giữa chúng ta với nhau), bức Ariadne không phải là một tác phẩm cưng chiều của tôi, có một số chi tiết mâu thuẫn nằm trong đó, nhưng trong bố cục thì nó phục vụ tôi rất tốt với tư cách là minh họa." Truyền thuyết về Ariadne kể rằng sau khi bị ruồng bỏ bởi Theseus, người mà nàng đem lòng yêu tha thiết, nàng đã được thần Bacchus cầu hôn.

Trang 258, dòng thứ 2. Somerset House. Xem phần chú thích bên trên cho bài tiểu luận "Báo chí."

Trang 258, dòng thứ 14. Nhà tân học… Ông ——. Có lẽ là J.M.W. Turner với tác phẩm "Khu vườn của các nàng Hesperides," hiện đang nằm trong Bảo tàng Trưng bày Quốc gia. Đúng là nó được vẽ vào năm 1806, nhưng Lamb không miêu tả nó như một bức tranh của năm đó và Turner chắc chắn là nhà tân học, hay kẻ đổi mới, nổi bật nhất vào thời điểm bấy giờ.

Trang 259, dòng thứ 1. Của một nghệ sĩ hiện đại. Trên tờ Athenæum, chi tiết này được in là "của M——," ám chỉ John Martin (1789-1854). Bức tranh "Đại yến của Balthazar," được Lamb phân tích bên dưới, vẽ năm 1821 và đã đưa tên tuổi ông vụt sáng thành sao. Nó được trao giải thưởng trị giá 200 bảng Anh, được sao chép lên kính và trưng bày vô cùng thành công như một bản trong suốt được chiếu sáng tại khu Strand. Lãnh chúa Lytton từng nhận xét về Martin rằng "ông ấy mang tính nguyên bản hơn, tự lực cánh sinh hơn cả Raphael hay Michael Angelo." Lamb từng bày tỏ quan điểm của mình về Martin trước đó, trong một bức thư gửi Bernard Barton đề ngày 11 tháng 6 năm 1827, trong một đoạn văn chứa đựng hạt giống phôi thai của bài tiểu luận này:—"Bức 'Balthazar' của Martin (bức tranh) tôi đã xem rồi. Hiệu ứng kiến trúc của nó thật choáng ngợp; nhưng các hình tượng con người, những trò hề nhỏ kêu la, vặn vẹo đang đóng vai sợ hãi, giống như trẻ con trước một con ma giả mà chúng lờ mờ biết rõ đó chỉ là một chiếc mặt nạ, thì thật đáng ghét. Rồi đến những chữ cái chẳng qua chỉ là một tấm kính trong suốt được thắp sáng lên, thứ mà một vị Lãnh chúa có thể ra lệnh thắp lên bất thình lình trong một Trò đùa Giáng sinh để dọa các quý bà. Kiểu chữ rõ mồn một y như phông chữ của Baskervil—lẽ ra chúng phải mờ ảo, đầy vẻ huyền bí, là những con chữ đánh vào tâm trí hơn là vào đôi mắt."

Trang 259, dòng thứ 13. Vị Cố vương. Vua George IV, người khi còn là Hoàng thân xứ Wales đã cho xây dựng Cung điện Brighton Pavilion. Vì tôi không thể tìm thấy sự kiện này trong bất kỳ cuốn hồi ký nào về thời kỳ Nhiếp chính, tôi cho rằng Lamb đã tự bịa ra nó, theo thói quen của ông, khi cần đến một sự so sánh tương đương xuất sắc. Cụm từ "Bà Fitz-gì-đó" dĩ nhiên ám chỉ Bà Fitzherbert.

Trang 259, dòng thứ 33. Ông Farley tài hoa. Charles Farley (1771-1859), người kiểm soát các màn biểu diễn kịch câm pantomime tại nhà hát Covent Garden từ năm 1806 đến năm 1834, và phát minh ra hàng loạt thiết bị cơ khí cho chúng. Ông cũng tham gia diễn xuất, và từng là người thầy hướng dẫn của danh hài vĩ đại Grimaldi. Lamb nhắc đến ông trong bài tiểu luận "Nghệ thuật diễn xuất của Munden."

Trang 262, dòng thứ 10. "Hỡi mặt trời, hãy dừng lại…" Xem Sách Giô-suê x. 12. Bức tranh "Giô-suê ra lệnh cho Mặt trời dừng lại" của Martin được vẽ vào năm 1816. Viết cho Barton, trong bức thư được trích dẫn ở trên, Lamb nói: "Chính xác là một tác phẩm hỗn độn như thế là bức Giô-suê của ông ta, bị băm vằm thành 1.000 mảnh vỡ, quân đội nhỏ ở đây, quân đội nhỏ ở kia—anh chỉ nên nhìn thấy Mặt trời và Giô-suê thôi… còn tìm Giô-suê thì tôi mất tới mười phút."

Trang 262, dòng thứ 29. Bức tranh vĩ đại tại nhà Angerstein. Bức tranh này chính là "Sự sống lại của Lazarus," tác phẩm của Fra Sebastiano del Piombo, với sự trợ giúp được phỏng đoán là từ Michael Angelo. Bức tranh hiện là tác phẩm số 1 trong Bảo tàng Trưng bày Quốc gia, nơi hạt nhân của bộ sưu tập này từng là tài sản của John Julius Angerstein (1735-1823). Những kho báu nghệ thuật của Angerstein được trưng bày cho đến khi ông qua đời tại dinh thự của ông ở Pall Mall, nơi hiện nay là Câu lạc bộ Cải cách (Reform Club).

Trang 263, dòng thứ 35. Những người Pháp, mà người bạn của Coleridge. Xem tác phẩm Biographia Literaria, ấn bản năm 1847, Tập II, tr. 126-127.

Trang 265, dòng thứ 5. "Thật vậy, hỡi Quý cô kiều diễm…" Đoạn văn được Lamb trích dẫn lấy từ bản dịch tác phẩm Don Quixote của Skelton, Phần II, Chương LVIII. Câu đầu tiên chạy như sau: "Thật vậy, hỡi Quý cô kiều diễm, Actæon không hề kinh ngạc hay lúng túng hơn khi thình lình hắn nhìn thấy Diana," v.v.

Trang 266, dòng thứ 9. "Guzman de Alfarache." Tiểu thuyết phong hóa picaresque của Mateo Aleman—Vida y Lechos del picaro Guzman de Alfarache, Phần I, 1599; Phần II, 1605. Nó được dịch sang tiếng Anh bởi James Mabbe vào năm 1622 với tựa đề Kẻ bịp bợm; hay Cuộc đời của Guzman de Alfarache. Lamb có sở hữu một bản, hiện đang nằm trong bộ sưu tập của tôi, với tên của Mary Lamb được ghi trong đó.

Trang 266. NHỮNG LỜI CHÚC MỪNG NHÂN DỊP NĂM MỚI TRƯỞNG THÀNH.

Tạp chí London Magazine, tháng 1 năm 1823.

Bài viết này, được in trong cùng một số báo với số thông báo về cái chết của Elia, được ký tên "Hồn ma của Elia."

Lamb quay trở lại mạch văn tưởng tượng này khoảng hai năm sau đó khi (vào năm 1825) ông đóng góp cho tờ Cuốn sách hàng ngày của người bạn William Hone bản kiến nghị của ngày Hai mươi chín tháng Hai, một ngày mà Hone không hề đếm xỉa tới, và của ngày Mười hai tháng Tám, ngày vốn được kỷ niệm là sinh nhật của Vua George IV trong thời gian ông còn là Hoàng thân xứ Wales, nhưng khi ông lên ngôi thì lại bị lờ đi để nhường chỗ cho ngày 23 tháng 4, Ngày lễ Thánh George. Để đọc các bức thư này, xin xem Quyển I của ấn bản này.

Trang 271, dòng thứ 15. "Trên lưng dơi…" Trích từ bài hát của Ariel trong vở "Bão tố." Lamb thú nhận, trong ít nhất hai bức thư của mình, về một hoàn cảnh ngặt nghèo y hệt như vậy.

Trang 271. ĐÁM CƯỚI.

Tạp chí London Magazine, tháng 6 năm 1825.

Đám cưới đó là của Sarah Burney, con gái của những người bạn lâu năm của Lamb là Chuẩn đô đốc James Burney và người vợ Sarah Burney, kết hôn với người họ hàng John Payne, ở Pall Mall, tại nhà thờ St. Margaret, Westminster, vào tháng 4 năm 1821. Vị mục sư cử hành hôn lễ là Mục sư C.P. Burney, tuy nhiên ông không phải là phó tế của nhà thờ St. Mildred trên phố Poultry, mà là của nhà thờ St. Paul, Deptford, ở hạt Kent. Đô đốc Burney chỉ sống thêm được sáu tháng nữa, qua đời vào tháng 11.

Kinh sĩ Ainger đã chỉ ra rằng khi Lamb đang sửa đổi bài tiểu luận này để nó xuất hiện trong tập Những bài tiểu luận cuối cùng của Elia, ông cũng đang chuẩn bị phải chịu cảnh thất lạc thông qua hôn nhân (giống như viên đô đốc) cô Emma Isola, người đối với ông và em gái cũng tựa như cô Burney đối với cha mẹ cô ấy. Cô đã kết hôn với Edward Moxon vào tháng 7 năm 1833.

Trang 274, dòng thứ 8. Khuynh hướng ngả sang sự cợt nhả không đúng lúc. Viết cho P.G. Patmore vào năm 1827, Lamb nói: "Tôi từng đến dự một đám tang, nơi tôi đã bắn ra một câu chơi chữ, làm cho những người đi đưa tang còn lại phải kinh hoàng." Lại viết cho Southey: "Tôi sắp đứng làm cha đỡ đầu; tôi không thích việc này chút nào; tôi không tài nào tập hợp nổi sự nghiêm trang cho những dịp thế này; tôi chắc chắn sẽ làm bẽ mặt bồn thánh; tôi từng có mặt ở đám cưới của Hazlitt và suýt bị đuổi cổ ra ngoài mấy bận trong suốt buổi lễ. Bất cứ điều gì mang tính trang nghiêm đều khiến tôi cười. Tôi từng cư xử không đúng mực một lần ở đám tang."

Trang 274, dòng thứ 24. Cô T——s. Trên tờ London Magazine là "Cô Turner."

Trang 274, dòng thứ 27. Màu đen… trang phục của một nhà văn. Xem phần chú thích bên dưới.

Trang 274, dòng thứ 29. Màu sắc sáng hơn. Ở chỗ này, tờ London Magazine viết: "ví dụ như một chiếc áo khoác màu xanh đậu, giống như chú rể."

Trang 274, dòng thứ 34. Một ngụ ngôn may mắn. Tôi không tìm thấy ngụ ngôn này; nhưng thân phụ của Lamb, trong tập thơ của ông, được mô tả trong một chú thích ở trang 381, có một đoạn mang phong cách tương tự trong bài ballad "Đám cưới của chim sẻ":—

Con chim ác là huyên náo nhận lời

Nấu bữa tiệc cưới cho chúng đây,

Và hắn ta được mặc đồ chỉnh tề

Trong bộ trang phục đầu bếp màu đen và trắng.

Trang 275, phần cuối trang. Trò chơi ưa thích của viên Đô đốc. Đô đốc Burney từng viết một chuyên luận về trò chơi bài whist (xem phần chú thích cho bài "Quan điểm của bà Battle về bài whist").

Trang 276. THIÊN THẦN NHÍ.

Tạp chí London Magazine, tháng 6 năm 1823.

Tác phẩm Những nỗi yêu của các thiên thần của Thomas Moore được xuất bản năm 1823. Lamb đã sử dụng nó hai lần cho các mục đích văn chương của riêng mình: trong dịp này, với sự đượm buồn, và một lần nữa, tám năm sau đó, với chút ít sự giễu cợt, khi bài ballad hài hước của ông, "Satan đi tìm vợ," xuất bản năm 1831, được đề tặng một cách đầy châm biếm đến những người ngưỡng mộ thơ của Moore (xem Quyển IV).

Trang 279. MỘT CÁI CHẾT.

Tập I Sổ tay của Hone, các cột 425-426, 1827. Ký tên "L.," và đề ngày London, ngày 10 tháng 2 năm 1827. Bài tiểu luận này chỉ thay đổi rất ít từ một bức thư do Lamb viết gửi Crabb Robinson ngày 20 tháng 1 năm 1827, miêu tả cái chết của Randal Morris. Nó chỉ được in trong lần xuất bản đầu tiên của tập Những bài tiểu luận cuối cùng của Elia; vị trí của nó sau đó bị thay thế bởi bài "Lời thú tội của một kẻ nghiện rượu," một sự đổi chỗ kỳ quặc. Bài tiểu luận đã bị lược bỏ, theo người ta tin là để tôn trọng sự phản đối của bà Norris khi hoàn cảnh sa sút của gia đình bị đem phơi bày ra công chúng. Vì ấn bản hiện tại tuân thủ văn bản của lần xuất bản đầu tiên, bài "Cái chết" được đưa vào vị trí ban đầu như đã được tác giả quyết định. Bài "Lời thú tội của một kẻ nghiện rượu" sẽ được tìm thấy trong Quyển I.

Randal Norris từng giữ chức phó thủ quỹ khu Inner Temple trong nhiều năm (xem phần phụ bút của bài tiểu luận "Các vị thẩm phán niên trưởng cũ"). Viết cho Wordsworth vào năm 1830, Lamb nhắc đến ông như "người bạn sáu mươi năm của chúng tôi và của cha chúng tôi." Đã có nỗ lực nhằm xác định danh tính ông với nhân viên Norris của trường Christ's Hospital, người đã đối xử vô cùng tử tế với gia đình Lamb sau thảm kịch tháng 9 năm 1796. Tôi không thể tìm thấy bất kỳ dấu vết nào cho thấy Randal Norris từng có liên quan đến bất cứ điều gì ngoài luật pháp và khu Inner Temple; nhưng có lẽ nhân viên Norris của nhà trường là một người họ hàng.

Bà Randal Norris có mối liên hệ với Widford, ngôi làng giáp ranh với Blakesware, nơi bà từng quen biết Mary Field, bà ngoại của Lamb. Chính tại nơi đó, bà và con trai đã lui về sau cái chết của Randal Norris, để đoàn tụ với các con gái của mình là cô Betsy và cô Jane, những người từng mở một trường dạy học cho các bé gái mang tên Trường học Goddard House. Lamb vẫn duy trì tình bạn với họ cho đến tận cùng, và họ vẫn giữ liên lạc thư từ với Mary Lamb sau khi ông qua đời. Bà Norris qua đời năm 1843, thọ bảy mươi tám tuổi, và được chôn cất tại Widford. Ngôi mộ của Richard Norris, người con trai, cũng nằm ở đó. Ông qua đời năm 1836. Một trong hai người con gái là Elizabeth đã kết hôn với Charles Tween, người Widford, và sống cho đến năm 1894. Người con gái còn lại là Jane kết hôn với Arthur Tween, em trai của Charles, và sống cho đến năm 1891.

Mary Lamb từng làm phù dâu trong đám cưới của nhà Norris và sau nghi thức đã cùng cô dâu chú rể đi Richmond chơi trong ngày. Một trong những người con gái của họ đã kể lại điều đó cho Mục sư Canon Ainger.

Crabb Robinson hình như đã ra tay giúp đỡ gia đình này, đúng như mong muốn của Lamb. Ông W.C. Hazlitt cho biết một khoản trợ cấp hàng năm là 80 bảng Anh đã được thiết lập dành cho bà Norris.

Trang 279, dòng cuối cùng. Cho đến tận lúc cuối đời ông vẫn gọi tôi là Jemmy. Trong bức thư gửi Crabb Robinson—"Cho đến tận lúc cuối đời ông ấy vẫn gọi tôi là Charley. Giờ thì tôi chẳng còn ai gọi mình là Charley nữa rồi."

Trang 280, dòng thứ 2. Thứ đã trói buộc tôi với B——. Trong bức thư gửi Crabb Robinson—"thứ đã trói buộc tôi với khu Temple."

Trang 280, dòng thứ 14. Thư viện Tổng hội của anh. Trong bức thư—"Thư viện khu Temple."

Trang 280, dòng thứ 19. Ông ấy chỉ có một bài Hát duy nhất. Bài "Trái tim bằng sồi" của Garrick.

Trang 281. ĐỒ SỨ CỔ.

Tạp chí London Magazine, tháng 3 năm 1823.

Bài tiểu luận này đóng vai trò như một phần phụ lục, hay phần bổ hoàn cho bài "Mackery End ở Hertfordshire," hoàn thiện bức chân dung về Mary Lamb đã được khởi xướng ở đó.

Tác phẩm này, cùng với "Đám cưới," là bài viết được Wordsworth yêu thích nhất trong số Những bài tiểu luận cuối cùng.

Trang 282, dòng thứ 23. Bộ âu phục màu nâu. P.G. Patmore, trong tập hồi ức về Lamb đăng trên tờ Court Journal năm 1835, sau đó được tái bản, kèm theo một số thay đổi, trong tập Những người bạn và người quen của tôi, đã tuyên bố rằng Lamb đã cất bộ âu phục màu hạt thuốc lá của mình đi để chuyển sang mặc đồ đen, sau ngọn mốc hai mươi năm làm việc tại Tòa nhà Đông Ấn; và ông gợi ý rằng những vần thơ của Wordsworth trong bài "Văn bia của một nhà thơ" chính là nguyên nhân:—

Nhưng hắn là ai, với ánh nhìn khiêm nhường,

Và khoác trên mình sắc nâu mộc mạc quê mùa?

Hắn thì thầm gần những con suối chảy róc rách

Một khúc nhạc ngọt ngào hơn chính tiếng suối.

Hắn ẩn dật như giọt sương ban trưa,

Hay dòng suối trong lùm cây giữa ngọ;...

Và bạn phải yêu hắn, trước khi trong mắt bạn

Hắn chứng tỏ mình xứng đáng với tình yêu của bạn.

Dù giả thuyết của Patmore có giá trị đến đâu đi nữa, thì điều chắc chắn là Lamb vẫn trung thành với trang phục màu đen sau sự thay đổi đó.

Trang 282, dòng thứ 25. Beaumont và Fletcher. Xem phần chú thích cho bài "Sách và việc đọc."

Trang 282, dòng thứ 27. Tiệm sách của Barker. Hiệu sách cũ của Barker nằm ở số 20 phố Great Russell, phía trên tầng căn hộ mà gia đình Lamb dọn đến sống vào năm 1817. Tuy nhiên, vào thời điểm đó nơi đây đã trở thành cửa hàng làm đồ đồng thau của ông Owen (cuốn London Past and Present của Wheatley ghi địa chỉ của Barker là số 19, nhưng một danh bạ đương thời lại ghi là số 20). Phố Great Russell nay là phố Russell.

Trang 283, dòng thứ 30. Từ Islington. Thời điểm này có lẽ là khi Lamb và em gái sống tại số 36 phố Chapel, Pentonville, chỉ cách ranh giới Islington một quãng ném hòn đá, vào các năm 1799-1800, sau cái chết của thân phụ họ.

Trang 283, dòng thứ 11. Bức "Tiểu thư Blanch." Xem bài thơ của Mary Lamb viết về bức tranh này, Quyển IV và phần chú thích.

Trang 283, dòng thứ 15. Tiệm tranh Colnaghi's. Colnaghi, nhà buôn tranh khắc, lúc đó nằm ở đường Cockspur, nay là phố Pall Mall East. Sau từ này, trên tờ London Magazine, có thêm cụm từ "(như W—— gọi nó)." Ông Rogers Rees cho tôi biết lời ám chỉ này hướng đến bài viết của Wainewright mang tựa đề "C. van Vinkbooms, những Giáo điều dành cho giới Am hiểu hội họa," đăng trên cùng số tạp chí tháng 12 năm 1821, nơi ông viết: "Tôi khuyên Colnaghi và Molteno nên nhập khẩu ngay lập tức một vài bản in từ những tấm bản khắc đẹp tuyệt trần ấy của Da Vinci. Bức… và tác phẩm được cô Lamb yêu thích, 'Tiểu thư Blanche và Nữ tu viện trưởng,' thường được gọi là 'Vanitas et Modestia' (ấn bản Campanella, los.), vì tôi tiên liệu rằng Giáo điều này sẽ tạo ra một lượng nhu cầu đặt mua đáng kể cho chúng—do đó hãy để họ sẵn sàng đi."

Trang 283, dòng thứ 5 tính từ dưới lên. Đi xem kịch. "Trận chiến Hexham" và "Sự đầu hàng của Calais" là sáng tác của George Colman Trẻ; "Những đứa trẻ trong rừng," một vở kịch vô cùng yêu thích của Lamb, đặc biệt có sự góp mặt của cô Kelly trong đó, là của Thomas Morton. Bà Bland chính là Maria Theresa Bland, nhũ danh Romanzini, 1769-1838, kết hôn với anh trai của bà Jordan. Jack Bannister thì chúng ta đã gặp trong bài "Các diễn viên cũ."

Trang 286, dòng thứ 12. Gã R—— cây thủy tùng lớn. Đây có lẽ là Nathan Meyer Rothschild (1777-1836), người sáng lập chi nhánh tại Anh của gia đình này và là nhà tài phiệt vĩ đại nhất của thời đại hiện đại.

Trang 286. NHỮNG THUYẾT HOANG ĐƯỜNG PHỔ BIẾN.

Chuỗi bài tiểu luận nhỏ này được đăng trên tạp chí New Monthly Magazine vào năm 1826, khởi xướng từ tháng Giêng. Thứ tự xuất bản trên đó không trùng khớp với thứ tự trong tập Những bài tiểu luận cuối cùng của Elia; một trong các bài viết, mang tựa đề "Rằng một Kẻ tàn tật là một Lãnh chúa," đã không được Lamb tái bản lần nào cả (nó sẽ được tìm thấy trong Quyển I của ấn bản này); và hai bài khác đã được chuyển hóa thành các bài tiểu luận riêng biệt (xem bài "Sự minh mẫn của thiên tài đích thực" và "Phong cách quý phái trong văn chương").

Sau cái chết của Lamb, một chuỗi bài Những thuyết hoang đường phổ biến mới đã được đóng góp cho tờ New Monthly Magazine bởi L.B. (Laman Blanchard) vào năm 1835, được mở đầu bằng một lời khẩn cầu hướng tới linh hồn của Charles Lamb.

Trang 286. I.—RẰNG MỘT KẺ BẮT NẠT LUÔN LUÔN LÀ MỘT KẺ HÈN NHÁT.

Tạp chí New Monthly Magazine, tháng 1 năm 1826.

Trang 287, dòng thứ 1. Hickman. Đây có lẽ là Tom Hickman, tay đấm bốc. Trong bản miêu tả tuyệt vời của Hazlitt mang tựa đề "Trận đấu," Hickman hay Gã chạy hơi Gas, "đã khoa trương và ra oai phách lối quá đà, cứ như thể hắn muốn nhe răng cười nhạo và bắt nạt đối thủ của mình cho đến khi đối thủ kiêng dè trận đấu." Và một lần nữa, "'Đây là gã thợ đào huyệt' (Tom Hickman thường thốt lên như thế trong những khoảnh khắc say sưa vì rượu gin và chiến thắng, đồng thời giơ bàn tay phải đáng sợ của mình ra); 'thứ này sẽ tiễn khối kẻ trong số chúng về cõi vĩnh hằng; tôi vẫn chưa xử lý xong bọn chúng đâu.'" Nhưng cuối cùng hắn đã gục ngã trước Neale xứ Bristol trong ngày đại sự mà Hazlitt miêu tả.

Trang 287, dòng thứ 2. Nhân vật Hickman trong tác phẩm Clarissa. Nhân vật ông Hickman, trong tiểu thuyết Clarissa của Richardson, người tình của tiểu thư Bayes.

Trang 287. II.—RẰNG CỦA CẢI PHI NGHĨA CHẲNG BAO GIỜ THỊNH VƯỢNG.

Tạp chí New Monthly Magazine, tháng 1 năm 1826.

Trang 287. III.—RẰNG MỘT NGƯỜI KHÔNG ĐƯỢC PHÉP CƯỜI TRƯỚC CÂU NÓI ĐÙA CỦA CHÍNH MÌNH.

Tạp chí New Monthly Magazine, tháng 1 năm 1826.

Trang 288, dòng thứ 12. Trong tác phẩm của Mandeville. Trong tác phẩm Ngụ ngôn về loài ong của Bernard Mandeville, một cuốn sách rất được Lamb yêu thích. Xem Quyển I, chú thích cho bài "Viên thư ký tốt."

Trang 288. IV.—RẰNG KẺ NHƯ VẬY LÀ KẺ BIẾT CÁCH HÀNH XỨ, V.V.

Tạp chí New Monthly Magazine, tháng 1 năm 1826.

Trang 288. V.—RẰNG NGƯỜI NGHÈO BẮT CHƯỚC CÁC THÓI HƯ TẬT CỦA KẺ GIÀU.

Tạp chí New Monthly Magazine, tháng 1 năm 1826.

Trang 290. VI.—RẰNG SỰ VỪA ĐỦ CŨNG TỐT NHƯ MỘT BỮA YẾN TIỆC.

Tạp chí New Monthly Magazine, tháng 1 năm 1826.

Trang 291. VII.—TRONG HAI KẺ TRANH CÃI, KẺ NÓNG NẢY HƠN THƯỜNG LÀ KẺ SAI.

Tạp chí New Monthly Magazine, tháng 1 năm 1826.

Trang 291, dòng thứ 4 tính từ dưới lên. Titubus nhỏ bé. Tôi không biết nhân vật này là ai, nếu đây không chỉ là một khái niệm trừu tượng; nhưng nên nhớ rằng bản thân Lamb cũng bị tật nói lắp.

Trang 292. VIII.—RẰNG NHỮNG SỰ CHƠI CHỮ BẰNG NGÔN TỪ KHÔNG PHẢI LÀ SỰ HÓM HỈNH, V.V.

Tạp chí New Monthly Magazine, tháng 1 năm 1826.

Trang 292. IX.—RẰNG NHỮNG CÂU CHƠI CHỮ TỆ HẠI NHẤT LẠI LÀ NHỮNG CÂU XUẤT SẮC NHẤT.

Tạp chí New Monthly Magazine, tháng 1 năm 1826.

Hãy so sánh những suy ngẫm về trò chơi chữ trong bài tiểu luận "Những người bạn thư tín xa xôi." Hãy so sánh thêm phần bài bình luận về tập Những khúc ca và Lời địa chỉ của Hood (Quyển I). Lời kể của Cary về một cuộc thi chơi chữ hợp ý Lamb đến mức khiến những người tham gia thi thố với nhau từng câu chơi chữ xoay quanh tên các loài thảo mộc. Sau khi cây hồi, cây bạc hà và các từ khác đã được biến tấu một cách tài tình, lượt của chính Lamb, người cuối cùng, đã tới, và có vẻ như chẳng còn lại gì cho ông. Ông ngập ngừng. "Nào, mau phô diễn đi," những người khác hô lên, tất cả đều đầy mong đợi. "Kiên nhẫn nào," ông đáp; "đó là c-c-cumin (hạt thì là)."

Trang 293, dòng thứ 18. Một trong các tập Tác phẩm hỗn hợp của Swift. Trò đùa này, thường bị quy cho chính Lamb, sẽ được tìm thấy trong Nghệ thuật chơi chữ, hay Bông hoa ngôn ngữ, do Tiến sĩ Sheridan và Swift chấp bút, sẽ được tìm thấy trong Quyển XIII thuộc ấn bản tác phẩm của Swift do Scott thực hiện. Trong số các chỉ dẫn dành cho người chơi chữ có quy tắc sau:—

Quy tắc 3. Quy tắc trơ trẽn. Hắn phải tỏ ra tự tin hơn, giống như Lữ đoàn trưởng C——, kẻ từng nói rằng: "Rằng, khi ông ta đang đi qua một con đường, ông ta tiến lại phía một gã nông phu đang vác một con thỏ đung đưa trên cây gậy vắt qua vai, và, lay nó một cái, hỏi gã xem đó là con thỏ nhà hắn hay là tóc giả của hắn!" Trong khi đó đây lại là một câu đùa khét tiếng ở Oxford.

Trang 294, dòng thứ 8. Virgil… cây đàn Cremona bị đập vỡ. Swift (như Lamb đã giải thích trong bài tiểu luận nguyên bản trên New Monthly Magazine), khi nhìn thấy chiếc váy lụa của một phu nhân làm lật nhào một cây đàn vĩ cầm (có lẽ là đàn Cremona), đã đọc câu thơ của Virgil: "Mantua væ miseræ nimium vicina Cremonæ!" (Các bài ca mục đồng, IX, 28), "Hỡi Mantua, than ôi! quá gần với một Cremona bất hạnh."

Trang 294. X.—RẰNG ĐẸP LÀ KẺ LÀM ĐẸP.

Tạp chí New Monthly Magazine, tháng 3 năm 1826.

Liệu bà Conrady có thực sự tồn tại, hay được Lamb bịa ra hoặc phỏng theo để chứng minh luận điểm của mình, tôi không tài nào tìm ra được. Nhưng bằng chứng về "sự tôn kính của Lamb dành cho phái đẹp," dùng theo cụm từ của Procter, lại chống lại sự tồn tại của bà. Tuy nhiên, nhà phê bình của tờ Athenæum vào ngày 16 tháng 2 năm 1833, khi trích dẫn thuyết hoang đường này, lại viết: "Đây là chân dung của bà Conrady. Chúng tôi đồng tình với tác giả rằng 'không ai từng ngắm nhìn bà mà có thể giả vờ quên đi vị phu nhân ấy.'" Điểm này cần phải được làm sáng tỏ.

Trang 296. XI.—RẰNG CHÚNG TA KHÔNG ĐƯỢC XÉT BẮT LỖI MÓN QUÀ TẶNG.

Tạp chí New Monthly Magazine, tháng 4 năm 1826.

Trang 297, dòng thứ 13. Người bạn Mitis của chúng ta. Tôi không thể nhận diện được nhân vật Mitis trong số rất nhiều bạn bè của Lamb.

Trang 297, dòng thứ 11 tính từ dưới lên. Các bản sách biếu tặng. Cố ông Thomas Westwood, con trai của gia đình Westwood mà Lamb từng sống chung ở Edmonton, viết cho chuyên mục Ghi chú và Hỏi đáp khoảng ba mươi lăm năm trước, đã đưa ra một câu chuyện vô cùng buồn cười về việc Lamb ném những cuốn sách biếu tặng từ cửa sổ ra ngoài vườn—nào là một cuốn Barry Cornwall, một cuốn Bernard Barton, một cuốn Leigh Hunt, v.v. Trang 298, dòng thứ 6. Những món quà trò chơi kỳ quặc. Hãy so sánh với bài tiểu luận nhỏ "Quà tặng trò chơi," Quyển I.

Trang 298. XII.—RẰNG NHÀ VẪN LÀ NHÀ DÙ CHO CÓ TỆ HẠI ĐẾN ĐÂU.

Tạp chí New Monthly Magazine, tháng 3 năm 1826. Ở đó, câu đầu tiên mở đầu bằng từ "Hai;" câu thứ hai kết thúc bằng cụm từ "của những khẳng định của chúng ta;" và (dòng thứ mười bốn của bài tiểu luận) người ta nói về gã đàn ông cực nghèo rằng hắn "có thể mời" khách đến nhà. Lamb, trong một bức thư, muốn Wordsworth đặc biệt yêu thích thuyết hoang đường này và thuyết hoang đường về việc thức dậy cùng chim sơn ca.

Trang 300, dòng thứ 9. Người ta từng nói một cách thật dễ thương. Do chính Lamb, hoặc nhiều khả năng hơn là do người em gái của ông, trong tập Thơ cho trẻ em, xuất bản năm 1809. Xem bài "Chiếc răng đầu tiên," Quyển III, kết thúc bằng dòng thơ

Trẻ thơ được nuôi bằng sữa và lời tán dương.

Trang 301, dòng thứ 3. Vẫn còn một mái ấm khác. Viết cho vợ của Wordsworth ngày 18 tháng 2 năm 1818, Lamb đưa ra một bức tranh đau đớn, có phần rất tương tự với bài tiểu luận này, về cảnh nhà không ra nhà mà ông bị đẩy vào bởi những vị khách ghé thăm. Nhưng vào thời điểm ông viết bài tiểu luận này, khi toàn bộ thời gian trong ngày hoàn toàn thuộc về ông, rắc rối đó không còn trầm trọng nữa. Ông bảo Bernard Barton vào ngày 20 tháng 3 năm 1826 rằng: "Tràng đả kích của tôi nhắm vào những vị khách không có ý ám chỉ đặc biệt nào vào anh hay A.K. Tôi hầu như chẳng hiểu mình muốn nói gì, vì hiện tại tôi không cảm nhận rõ nỗi phiền toái đó. Tôi chỉ muốn viết một bài báo." Hãy so sánh với bài viết đầu tiên trong loạt bài "Lepus" ở Quyển I.

Trang 301, dòng thứ 20. Đó là giấc ngủ sảng khoái trong ngày. Sau câu này, trên tạp chí, là đoạn văn:—

"Ôi cảm giác được an tọa thoải mái bên một cuốn sách khổ lớn cũ kỹ, và nghĩ ngợi chắc mẩm rằng một hoặc hai tiếng đồng hồ tiếp theo sẽ hoàn toàn thuộc về mình—cùng với sự khốn khổ khi bị phá hỏng bởi tiếng gọi vô tích sự của một kẻ nào đó, kẻ vừa đến để báo cho bạn biết rằng hắn vừa ở chỗ nghe Mục sư Irving về! Điều đó thì liên quan gì đến bạn chứ? Cứ để hắn về nhà, và tự tiêu hóa những gì vị mục sư tốt lành ấy đã nói với hắn đi. Bạn đang ở nhà nguyện của mình, trong phòng cầu nguyện của mình mà."

Mục sư Irving chính là Mục sư Edward Irving (1792-1834), người mà Lamb quen biết sơ sược và sau đó vô cùng ngưỡng mộ.

Trang 302. XIII.—RẰNG BẠN PHẢI YÊU TÔI, VÀ YÊU CẢ CON CHÓ CỦA TÔI.

Tạp chí New Monthly Magazine, tháng 2 năm 1826.

Hãy so sánh với bài "Lời phàn nàn của một gã độc thân." Tôi không thể xác định được người bạn cụ thể nào mà Lamb đã che giấu đằng sau những dấu hoa thị; mặc dù người họ hàng của ông có vẻ có nhiều nét tương đồng với một trong những tiểu thư nhà Betham được nhắc đến trong bài tiểu luận "Nhiều bạn bè" (Quyển I), và trong bức thư gửi Landor vào tháng 10 năm 1832 (thường được đề ngày tháng 4), sau chuyến thăm của ông đến nhà gia đình Lamb.

Trang 304, dòng thứ 15. Honorius tống cổ người vợ nhạt nhẽo của mình. Viết cho Bernard Barton ngày 20 tháng 3 năm 1826, Lamb nói:—"Trong một chuyện khác, tôi từng bàn về người vợ nhạt nhẽo của ai đó, mà trong đầu chẳng hề có đối tượng tương ứng ngoài đời thực nào cả; và một vị phu nhân tốt bụng, vợ của một người bạn, người mà tôi thực sự yêu quý (đừng giật mình nhé, ý tôi là theo cách hợp pháp) đã nhìn tôi đầy e dè kể từ dạo đó. Những sự nhầm lẫn về việc áp dụng cá nhân là rất nhiều. Thỉnh thoảng tôi lại tung ra một nhân vật, hoàn toàn chỉ để rèn giũa sự ứng trí của bạn bè."

Trang 304, dòng thứ 11 tính từ dưới lên. Merry, nổi tiếng với ký ức dòng họ Della Crusca. Robert Merry (1755-1798), một nhà thơ kiêu kỳ định cư ở Florence từ khi còn trẻ, và cộng tác viết bài cho tập Tuyển tập Florence. Ông trở thành thành viên của Viện Hàn lâm Della Crusca, và khi trở về Anh đã ký tên các bài thơ của mình trên tờ The World bằng bút danh "Della Crusca." Lời phản hồi đối với tác phẩm đầu tay của ông, "Lời từ biệt và Triệu hồi tình yêu," được viết bởi bà Hannah Cowley, tác giả vở Trò lừa của mỹ nhân, và ký tên "Anna Matilda"; sự trao đổi qua lại này tiếp tục diễn ra; một trào lưu tình cảm do đó được nhen nhóm; và trong một thời gian, thơ ca theo phong cách Della Crusca trở thành một cơn sốt cuồng nhiệt. Các bài thơ chính theo phong cách Della Crusca được ấn hành trong tập Album Anh quốc vào năm 1789, và bộ sưu tập này rất được ưa chuộng cho đến khi tập Baviad của Gifford (tiếp theo là tập Mæviad) xuất hiện vào năm 1791, châm biếm những nét kiêu kỳ của nó một cách không thương tiếc đến mức trường phái này sụp đổ. Tuy nhiên, một cuộc gặp gỡ bằng xương bằng thịt với Anna Matilda và việc phát hiện ra rằng bà lớn hơn ông tới mười hai năm đã đặt dấu chấm hết cho sự nhiệt thành của Merry từ lâu trước cuộc tấn công của Gifford. Sau đó Merry gia nhập hàng ngũ Cách mạng Pháp, và qua đời ở Mỹ. Như Lamb đã kể, ông kết hôn với Elizabeth Brunton, một nữ diễn viên bi kịch xuất sắc, vào năm 1791. Nhưng đó là ở Anh. Chuyến đi sang Mỹ diễn ra muộn hơn.

Câu chuyện về việc Merry né tránh người phụ nữ mà ông lựa chọn đầu tiên rất có thể là sự thật. Carlo Antonio Delpini là một nghệ sĩ kịch câm nổi tiếng vào thời của ông tại các nhà hát Drury Lane, Covent Garden và Haymarket. Ông cũng từng là giám đốc sân khấu tại nhà hát Opera trong một thời gian, và thỉnh thoảng dàn dựng các chương trình giải trí cho Vua George IV tại Brighton. Ông qua đời năm 1828.

Trang 305. XIV.—RẰNG CHÚNG TA NÊN THỨC DẬY CÙNG CHIM SƠN CA.

Tạp chí New Monthly Magazine, tháng 2 năm 1826.

Hãy so sánh với bài "Người đàn ông đã về hưu," tác phẩm mà bài tiểu luận nhỏ này, cùng với bài tiếp theo, là một trong những sáng tác mang đậm dấu ấn đặc trưng và hoàn hảo nhất của Lamb, đóng vai trò như một dạng phần phụ bút.

Trang 308. XV.—RẰNG CHÚNG TA NÊN ĐI NẰM CÙNG CON CỪU.

Tạp chí New Monthly Magazine, tháng 2 năm 1826.

Trang 309. XVI.—RẰNG MỘT TÍNH CÁCH CÁU KỈNH LÀ MỘT ĐIỀU BẤT HẠNH.

Tạp chí New Monthly Magazine, tháng 9 năm 1826.

Đây là bài viết cuối cùng trong chuỗi bài và cũng là đóng góp cuối cùng của Lamb cho tạp chí New Monthly Magazine.