Theo lý tưởng tốt nhất mà tôi có thể suy xét về loài người, nhân loại được chia thành hai chủng tộc rõ rệt: những kẻ đi vay và những người cho vay. Mọi sự phân loại tẻ nhạt về các bộ lạc Gô-tơ và Xê-lốt, người da trắng, da đen hay da đỏ đều có thể quy về hai sự khác biệt nguyên thủy này. Tất cả những cư dân trên mặt đất, từ “người Pa-thia, người Mê-đi cho đến người Ê-la-mít,” đều tụ hội về đây và tự nhiên rơi vào một trong hai nhóm phân định chính ấy. Sự vượt trội vô hạn của nhóm đầu tiên — mà tôi chọn gọi là chủng người cao quý — có thể nhận thấy qua vóc dáng, phong thái và một thứ vương quyền bản năng nào đó. Nhóm thứ sinh ra đã mang số phận thấp hèn: “Nó sẽ làm tôi tớ cho các anh em mình.” Phảng phất ở một kẻ thuộc tầng lớp này là nét gì đó gầy gò, đa nghi; hoàn toàn trái ngược với phong thái cởi mở, tin tưởng và hào phóng của kẻ kia.

Hãy quan sát xem ai là những kẻ vay mượn lớn nhất qua mọi thời đại — Alcibiades, Falstaff, Sir Richard Steele, Brinsley bất hủ của chúng ta ngày trước — thật là một nét gia phong tương tự ở cả bốn người!

Kẻ đi vay của bạn có dáng điệu thảnh thơi biết bao, thậm chí vô lo đến thế! Gò má hồng hào làm sao! Hắn thể hiện một niềm tin tưởng tuyệt vời vào Đấng Quan Phòng — chẳng màng lo lắng chi nhiều hơn những đoá hoa huệ ngoài đồng! Lại có thái độ khinh miệt tiền bạc biết bao — coi nó (nhất là tiền của bạn và của tôi) chẳng khác gì rác rưởi! Thật là một sự nhập nhèm hào phóng giữa những phân biệt uyên bác của cái gọi là của tôi và của anh! Hay đúng hơn, thật là một sự đơn giản hóa ngôn ngữ cao cả biết bao (vượt xa cả Tooke), khi quy những mặt đối lập giả định này thành một đại từ tính từ rõ ràng và dễ hiểu duy nhất! — Hắn tiến gần biết bao đến cộng đồng nguyên thủy — ít nhất là đạt được một nửa nguyên tắc ấy!

Hắn chính là kẻ thu thuế thực thụ, kẻ “triệu tập cả thế giới đến để đóng thuế”: và khoảng cách giữa hắn với một người trong chúng ta cũng vô tận như khoảng cách từng tồn tại giữa Bệ hạ Augustus với người Do Thái nghèo khổ nhất nộp từng đồng xu nhỏ bé câm-bê-lốt tại Giê-ru-sa-lem! — Những khoản thu của hắn cũng mang một vẻ vui tươi, tự nguyện làm sao! Thật khác xa với những kẻ thu thuế địa phương hay quốc gia cau có của bạn — những tên tiểu lại ôm nghiên bút, mang sẵn vẻ không-được-chào-đón trên gương mặt! Hắn đến với bạn bằng một nụ cười, chẳng làm phiền bạn bằng tờ biên lai nào, và cũng chẳng gò bó vào một mùa vụ nhất định nào. Ngày nào đối với hắn cũng là lễ nến sáng hay lễ Tổng lãnh thiên thần Micae. Hắn áp dụng thứ “cực hình dịu dàng” (lene tormentum) bằng một ánh nhìn dễ chịu lên chiếc ví của bạn — khiến chiếc ví dưới cái ấm áp nhẹ nhàng ấy phải hé mở những lớp lụa là, tự nhiên y như chiếc áo choàng của người lữ hành mà mặt trời và gió từng tranh giành nhau! Hắn chính là vùng Propontic đích thực không bao giờ rút nước! Là đại dương đón nhận hào phóng từ đôi tay của mọi người. Thật vô ích khi nạn nhân mà hắn lấy làm vinh hạnh được ban ơn lại chống lại số phận; người ấy đã mắc vào lưới rồi. Cho nên, hỡi con người được định sẵn để cho vay, hãy vui vẻ mà cho vay — để cuối cùng, cùng với đồng tiền trần thế của ngươi, ngươi không đánh mất phần thừa kế đã được hứa hẹn. Đừng ngớ ngẩn gộp chung hình phạt của La-dar-o và của người phú hộ vào chính thân mình! — nhưng khi ngươi thấy vị thế đúng đắn đang tiến đến, hãy mỉm cười đón lấy, coi như đi nửa đoạn đường. Nào, hãy chịu khó hy sinh một chút cho xứng đáng! Hãy xem hắn xem nhẹ chuyện đó biết bao! Đừng câu nệ khách sáo với một kẻ thù cao thượng.

Những suy ngẫm như trên đã tràn ngập tâm trí tôi nhân cái chết của người bạn cũ, ngài Ralph Bigod, người đã từ giã cõi đời vào tối thứ Tư; ra đi cũng như khi sống, chẳng gặp phiền muộn là bao. Ông từng tự hào nhận mình là hậu duệ của những tổ tiên hùng mạnh mang họ ấy, những người từng nắm giữ tước vị công tước trong vương quốc này. Qua hành động và tâm tư, ông không hề làm hổ thẹn dòng dõi mà ông nhận vơ. Ngay từ khi còn trẻ, ông đã thấy mình được thừa hưởng những khoản thu nhập phong phú; và với lòng vị tha cao cả mà tôi từng nhận thấy là vốn có ở những người thuộc chủng tộc cao quý, ông đã lập tức tìm mọi cách để tiêu tán hoàn toàn và biến chúng thành con số không: bởi vì có cái gì đó thật chướng tai gai mắt trong ý tưởng về một vị vua giữ túi tiền riêng; và mọi suy nghĩ của Bigod đều mang dáng dấp vương giả. Được trang bị như thế, chính qua hành động tước bỏ sự trang bị; rũ bỏ cái gánh nặng cồng kềnh của sự giàu có vốn dễ làm (như ai đó từng hát)

Làm nhụt chí đức hạnh và cùn sức mạnh của nàng,

hơn là thôi thúc nàng làm việc gì đáng ngợi ca,

ông liền lên đường, tựa như một vị Alexander nào đó, bước vào đại sự nghiệp của mình:

“vay và tiếp tục vay!”

Trong cuộc hành trình khải hoàn khắp hòn đảo này, người ta tính toán rằng ông đã bắt mười phần trăm cư dân phải cống nạp cho mình. Tôi bác bỏ ước tính này vì cho rằng nó đã bị phóng đại lên rất nhiều: — nhưng vì từng có vinh dự đồng hành cùng bạn tôi nhiều lần trong những chuyến dạo bước quanh thành phố rộng lớn này, tôi thú nhận rằng lúc đầu tôi vô cùng kinh ngạc trước số lượng khổng lồ những gương mặt chúng tôi gặp, những người nhận có một mối quen biết kính trọng nào đó với chúng tôi. Có một hôm, ông đã rất nhã ý giải thích hiện tượng này. Hóa ra, đó chính là những người đóng cống nạp cho ông; là những nguồn nuôi dưỡng quốc khố của ông; những quý ông, những người bạn tốt của ông (như cách nói vui của ông), những người mà thỉnh thoảng ông đã nhờ cậy một khoản vay. Số lượng đông đảo của họ chẳng hề làm ông bối rối. Trái lại, ông còn lấy làm tự hào khi đếm họ; và cùng với Comus, ông có vẻ hài lòng vì được “sở hữu một bầy đàn tuyệt vời đến thế.”

Với những nguồn tài chính như vậy, thật là một điều kỳ diệu khi ông làm thế nào để giữ cho ngân quỹ của mình luôn trống rỗng. Ông làm điều đó bằng sức mạnh của một châm ngôn mà ông thường xuyên ngậm miệng: rằng “tiền để quá ba ngày thì thối.” Thế nên ông dùng nó khi nó còn tươi mới. Một phần lớn ông đem đi uống (vì ông là một tay bợm nhậu xuất sắc), một phần ông đem cho, phần còn lại ông vứt đi, nghĩa là ném và quăng nó thật mạnh ra xa khỏi mình — như lũ trẻ chơi quả ké, hoặc như thể nó bị nhiễm bệnh — xuống ao, xuống mương, hoặc những hố sâu — những hố thăm thẳm của lòng đất; — hoặc đôi khi ông đem chôn nó (ở nơi mà ông sẽ chẳng bao giờ tìm lại) bên bờ sông dưới một khúc kè nào đó, mà (như ông pha trò) chẳng sinh ra đồng lãi nào — nhưng dứt khoát là tiền phải rời xa ông, giống như giứa con của Ha-ga vào chốn hoang vu, khi nó còn đang ngọt ngào. Ông chẳng bao giờ tiếc nuối nó. Những dòng suối nuôi dưỡng quốc khố của ông là những dòng suối không bao giờ cạn. Khi cần nguồn cung cấp mới, người lạ mặt đầu tiên chắc chắn sẽ phải đóng góp để khỏa lấp chỗ thiếu hụt. Vì Bigod có một phong thái khó lòng từ chối. Ông có vẻ bề ngoài vui tươi, cởi mở, ánh mắt nhanh nhẹn hào hiệp, trán hói, điểm xuyết vài sợi bạc (cana fides). Ông không hề đoán trước lời từ chối nào, và thực tế cũng chẳng gặp lời từ chối nào. Và, tạm gác lại lý thuyết của tôi về chủng người cao quý, tôi muốn đặt câu hỏi cho những độc giả ít mang tính lý thuyết nhất, những người đôi khi có sẵn dăm đồng trong túi, rằng liệu có đi ngược lại lòng nhân hậu bẩm sinh của mình hơn không khi từ chối một kẻ như tôi đang mô tả, so với việc nói không với một gã ăn mày nghèo khổ (tên đi vay dòng dõi bất hợp pháp), kẻ mà qua cái mặt nạ cầu xin của hắn, cho bạn biết rằng hắn chẳng mong đợi điều gì tốt đẹp hơn; và do đó, những quan niệm và kỳ vọng có sẵn của hắn thực ra bị tổn thương ít hơn rất nhiều khi bạn từ chối!

Khi nghĩ về con người này; ngọn lửa nhiệt huyết rực rỡ trong tim; cảm xúc trào dâng của ông; ông mới vĩ đại làm sao, mới mang tính lý tưởng làm sao; ông mới hào hùng biết bao vào thời điểm nửa đêm; và khi tôi so sánh ông với những người bạn đồng hành mà tôi từng giao du từ đó đến nay, tôi lại tiếc nuối vài đồng đúc nhàn rỗi, và nghĩ rằng mình đã sa chân vào hội của những kẻ cho vay và những con người tầm thường.

Đối với một người như Elia, người có kho báu nằm trong những bìa da hơn là khóa kín trong những tráp sắt, có một tầng lớp kẻ tước đoạt còn đáng sợ hơn cả tầng lớp mà tôi vừa nhắc đến; ý tôi là những kẻ mượn sách của bạn — những kẻ làm tàn khuyết các bộ sưu tập, phá hỏng sự đối xứng của các kệ sách, và tạo ra những cuốn sách cụt tập. Kìa là Comberbatch, kẻ không có đối thủ trong những vụ cướp bóc!

Cái khoảng trống tệ hại ở tầng kệ dưới cùng ngay trước mặt bạn, giống như chiếc răng hàm lớn bị nhổ bỏ — (bây giờ bạn đang ở cùng tôi trong phòng nghiên cứu nhỏ phía sau ở Bloomsbury đấy, bạn đọc ạ!) — với những cuốn sách khổng lồ tựa người Thụy Sĩ ở hai bên (giống như những bức tượng khổng lồ ở Guildhall, trong tư thế cải cách của chúng, chẳng canh giữ cái gì cả) đã từng là nơi ngự trị của những cuốn sách khổ lớn cao nhất của tôi, bộ Opera Bonaventuræ, một tác phẩm thần học tuyển chọn và đồ sộ, mà hai cuốn sách chống đỡ cho nó (cũng là sách thần học trường phái, nhưng cỡ nhỏ hơn — Bellarmine và Thánh Thomas), trông chẳng khác gì những chú lùn khi đứng cạnh nó — bản thân nó đã là một Ascapart rồi! — thế mà Comberbatch đã vơ vét nó dựa trên niềm tin vào một lý thuyết mà hắn ôm ấp, mà tôi phải thú nhận là tôi chịu đựng thì dễ hơn là bác bỏ, nghĩa là: “quyền sở hữu một cuốn sách (chẳng hạn như cuốn Bonaventure của tôi) nằm ở tỷ lệ thuận với năng lực thấu hiểu và trân trọng tác phẩm đó của người đòi sở hữu.” Nếu hắn cứ tiếp tục hành động theo lý thuyết này, thì cái kệ nào của chúng ta còn được an toàn?

Cái khoảng trống nhỏ ở tủ sách bên trái — cách trần nhà hai ngăn — hầu như không thể nhận ra nếu không có ánh mắt sắc sảo của một kẻ vừa mất đồ — ngày xửa ngày xưa từng là chốn dừng chân tiện nghi của tác phẩm Brown on Urn Burial. C. khó mà có thể lớn tiếng rằng hắn hiểu biết về chuyên luận đó nhiều hơn tôi, người đã giới thiệu nó cho hắn, và thực ra là người đầu tiên (trong số những người hiện đại) phát hiện ra vẻ đẹp của nó — nhưng tôi cũng từng thấy một kẻ si tình ngốc nghếch ca ngợi người tình của mình trước mặt một tình địch có đủ khả năng cướp cô ta đi hơn là chính hắn. — Ngay bên dưới, các vở kịch của Dodsley đang thiếu đi tập thứ tư, nơi có vở Vittoria Corombona! Chín tập còn lại buồn nôn chẳng khác gì những đứa con trai còn sống sót của Priam, khi các Nữ thần vận mệnh bắt mất Hector. — Nơi này từng đứng tác phẩm Anatomy of Melancholy, trong một dáng vẻ điềm đạm. — Nơi kia là chỗ la cà của Complete Angler; tĩnh lặng như khi còn sống, bên bờ một dòng suối nào đó. — Ở góc khuất kia, John Buncle, một cuốn sách góa bụa, với “đôi mắt khép lại,” đang tiếc thương người bạn đời bị cướp mất.

Có một sự công bằng mà tôi phải dành cho bạn tôi, đó là nếu đôi khi hắn, giống như đại dương, cuốn phăng đi một kho báu, thì vào một lúc khác, cũng tựa như biển cả, hắn lại dạt lên một vật tương đương phong phú không kém để bù đắp. Tôi có một bộ sưu tập nhỏ phụ thuộc dạng này (do bạn tôi thu lượm trong những chuyến ghé thăm khác nhau), được nhặt nhạnh ở những xó xỉnh kỳ lạ nào đó mà chính hắn cũng đã quên, và được gửi gắm với trí nhớ cũng nghèo nàn chẳng kém gì tôi. Tôi cưu mang những đứa trẻ mồ côi này, những kẻ hai lần bị bỏ rơi. Những kẻ cải đạo ngoại bang này được chào đón nồng nhiệt chẳng khác gì những người Do Thái đích thực. Chúng đứng đó cùng nhau; dân bản địa và kẻ được nhập tịch. Những kẻ sau có vẻ chẳng mảy mai bận tâm tìm hiểu nguồn gốc thực sự của chúng hơn tôi. — Tôi chẳng tính phí thuê kho cho những món tài sản vô chủ này, và cũng chẳng bao giờ tự chuốc lấy cái rắc rối kém lịch sự là đăng báo rao bán chúng để bù chi phí.

Mất một cuốn sách vào tay C. ít ra còn có chút ý nghĩa và lý do. Bạn chắc chắn rằng hắn sẽ có một bữa thịnh soạn từ những món ăn của bạn, dù sau đó hắn chẳng thể nhớ nổi chiếc đĩa đã đi đâu. Nhưng điều gì đã xui khiến ngươi, hỡi K. ương bướng và đầy ác ý, lại nài nỉ mang đi cho bằng được, bất chấp những giọt nước mắt và lời van xin hãy kiềm chế của tôi, bộ Thư tín của người phụ nữ vương giả ấy, bậc quý bà cao quý ba lần Margaret Newcastle? — trong khi lúc đó ngươi thừa biết, và cũng biết rằng tôi thừa biết, là ngươi chắc chắn sẽ chẳng bao giờ thèm giở lấy một trang của cuốn sách khổ lớn lừng lẫy đó: — còn gì khác ngoài tinh thần chống đối thuần túy, và tình yêu trẻ con muốn chiến thắng bạn bè của ngươi chứ? — Sau đó, cú đánh đau đớn nhất trong tất cả! là mang nó theo ngươi sang tận đất Pháp —

Đất nước bất xứng lại đi dung chứa một đóa hoa ngọt ngào nhường ấy,

Một đức hạnh mà mọi ý nghĩ cao quý đều ngự trị bên trong,

Những suy nghĩ thuần khiết, những suy nghĩ nhân hậu, những suy nghĩ cao cả, kỳ quan của giới tính nàng!

— chẳng phải quanh ngươi đã có sẵn những kịch bản, những sách truyện cười và chuyện vui để giúp ngươi luôn vui vẻ, đúng như cách ngươi mang lại tiếng cười cho mọi cuộc vui bằng những câu nói khôi hài và chuyện vui của mình sao? — Hỡi đứa con của hậu trường sân khấu, ngươi làm thế thật chẳng ra gì. Cả vợ ngươi nữa, người phụ nữ mang dòng máu lai Pháp nhưng phần lớn là Anh ấy! — mà lại có thể chọn đúng tác phẩm của Fulke Greville, Lãnh chúa Brook để mang đi làm kỷ niệm thân thiết khi nhớ đến chúng tôi — một tác phẩm mà chưa từng có người đàn ông hay người phụ nữ nào ở Pháp, Ý hay Anh lại được thiên bẩm ban cho khả năng hiểu nổi dù chỉ một mảy may! Chẳng lẽ ở đó không có cuốn Zimmerman viết về Sự cô độc hay sao?

Bạn đọc ơi, nếu may mắn được ban cho một bộ sưu tập vừa phải, hãy dè dặt khi khoe nó; hoặc nếu trái tim bạn tràn ngập lòng muốn chia sẻ, hãy cho mượn sách; nhưng hãy cho một người như S.T.C. mượn — anh ấy sẽ trả lại chúng (thường là trước thời hạn được định đoạt) kèm theo tiền lãi; được làm phong phú thêm bởi những lời chú thích, làm tăng gấp ba giá trị của chúng. Tôi đã có kinh nghiệm rồi. Rất nhiều là những bản thảo quý giá này của anh ấy — (về nội dung nhiều lần, và về số lượng hầu như cũng không ít lần, sánh ngang với các bản gốc) — bằng một chữ viết chẳng mấy ngay ngắn — có thể đọc được trong cuốn Daniel của tôi; trong những tập Burton cũ; trong tác phẩm của Sir Thomas Browne; và những suy ngẫm uyên áo đó của Greville, mà giờ đây, than ôi! đang lưu lạc ở những xứ sở ngoại đạo. — Tôi khuyên bạn, đừng đóng chặt trái tim mình, cũng đừng khóa kín thư viện của mình trước S.T.C.