Việt Nam Thư Quán - Thư viện Online

Quan tâm đến nội dung bên trong của một cuốn sách chẳng qua là tự giải trí bằng sản phẩm gượng ép từ bộ óc của người khác. Nay tôi nghĩ rằng một người có phẩm giá và giáo dục có thể tìm thấy nhiều niềm vui hơn từ những mầm mống tự nhiên của chính mình.

Lord Foppington trong vở The Relapse.

Một người quen đầy tài trí của tôi đã vô cùng ấn tượng trước câu nói sáng láng này của ngài Chúa tể, đến mức anh ta đã bỏ hẳn việc đọc sách, nhờ đó tính nguyên bản của anh ta được cải thiện rõ rệt. Dù có nguy cơ bị giảm sút chút ít uy tín về mặt này, tôi vẫn phải thú nhận rằng mình dành không ít thời gian cho suy nghĩ của người khác. Tôi thả hồn trôi dạt trong những chiêm nghiệm của tha nhân. Tôi thích đánh mất chính mình trong tâm trí của những người đàn ông khác. Khi không đi dạo, tôi đọc sách; tôi không thể ngồi yên một chỗ và suy ngẫm. Sách suy nghĩ thay cho tôi.

Tôi không hề có sự kỳ thị nào. Shaftesbury không quá quý phái đối với tôi, và Jonathan Wild cũng chẳng phải quá tầm thường. Tôi có thể đọc bất cứ thứ gì mà mình gọi là sách. Có những vật có hình dáng như thế nhưng tôi không thể thừa nhận chúng là sách.

Trong danh mục những cuốn sách không phải là sách ấy — biblia a-biblia — tôi tính đến Lịch Triều đình, Sách Địa chỉ, Sách Tay, các bàn cờ tướng được đóng gáy và đề tên ở gáy sách, các chuyên khảo khoa học, niên lịch, bộ luật toàn thư; các tác phẩm của Hume, Gibbon, Robertson, Beattie, Soame Jenyns, và nhìn chung là tất cả những tập sách mà "thư viện của bất kỳ quý ông nào cũng phải có"; lịch sử của Flavius Josephus (vị học giả Do Thái uyên bác đó), và Triết học Luân lý của Paley. Trừ những ngoại lệ đó ra, tôi có thể đọc hầu như bất cứ thứ gì. Tôi thầm cảm tạ ơn trên vì đã ban cho mình một khẩu vị văn chương khoáng đạt và không hề bài xích thứ gì.

Tôi thú nhận rằng mình cảm thấy bực dọc khi nhìn thấy những thứ trá hình thành sách này ngự trị trên các kệ sách, trông giống như những vị thánh giả hiệu, những kẻ soán ngôi các đền thờ chân chính, những kẻ xâm nhập chốn thánh địa, hất cẳng những chủ nhân hợp pháp của chúng. Khi với tay lấy một cuốn sách có hình thức đóng gáy đẹp đẽ và hy vọng đó là một kịch bản vui vẻ nào đó, rồi mở cái trông có vẻ như là "những trang giấy" của nó ra, để rồi đụng ngay phải một Luận văn về Dân số khô khan đến héo hắt. Khi mong đợi tìm thấy một Steele hay một Farquhar, để rồi chỉ nhận ra đó là Adam Smith. Khi ngắm nhìn một bộ bách khoa toàn thư đầu đất được sắp xếp ngay ngắn (loại Anglicanas hoặc Metropolitanas) trưng bày trong lớp bìa da Nga hoặc da Ma-rốc hảo hạng, trong khi chỉ cần một phần mười số da tốt đó thôi cũng đủ để khoác lại một cách thoải mái cho những tập sách khổ lớn đang run rẩy của tôi; đủ để làm mới chính Paracelsus, và giúp lão Raymund Lully trông phong độ trở lại giữa cõi đời này. Tôi chưa bao giờ nhìn thấy những kẻ mạo danh này mà lại không khao khát được lột sạch chúng, để sưởi ấm cho những bọc cự binh rách rưới của mình bằng chiến lợi phẩm từ chúng.

Có tấm lưng vững chãi và lớp gáy gọn gàng là điều kiện cần thiết nhất của một cuốn sách. Sự lộng lẫy xếp ở hàng sau. Điều này, khi có khả năng tài chính, cũng không nên phung phí bừa bãi cho mọi loại sách. Chẳng hạn, tôi sẽ không cho một bộ Tạp chí mặc nguyên cả bộ âu phục lừng lẫy. Trang phục thường ngày, hoặc bìa bán phần (luôn có gáy bọc da Nga) mới là y phục của chúng. Một tác phẩm của Shakespeare hoặc Milton (trừ các ấn bản đầu tiên) thì việc chưng diện trong y phục sặc sỡ quả là một sự điệu đà ngớ ngẩn. Việc sở hữu chúng chẳng đem lại chút phẩm giá đặc biệt nào. Kỳ lạ thay, bề ngoài của chúng (khi bản thân sự việc vốn quá đỗi thông thường) lại không gợi lên bất kỳ cảm xúc ngọt ngào nào, không mang lại chút cảm giác sở hữu đầy thú vị nào cho người chủ. Ngược lại, tập Mùa của Thomson trông đẹp nhất (tôi vẫn giữ quan điểm đó) khi hơi rách rưới và quăn mép. Đối với một người thực sự yêu thích việc đọc sách, những trang giấy lem luốc và vẻ ngoài sờn cũ, thậm chí là chính mùi hương của chúng (vượt xa cả da Nga) — nếu ta không vì quá cầu kỳ mà quên đi những cảm xúc êm đềm — từ một cuốn Tom Jones hay Vicar of Wakefield thuộc "Thư viện cho thuê" cũ kỹ mới tuyệt diệu làm sao! Chúng biết nhường nào về hàng ngàn ngón tay cái đã lật giở từng trang sách với niềm hân hoan biết bao! — về người nữ thợ may cô đơn (hoặc cô thợ làm mũ, hay cô thợ may áo choàng cực nhọc hơn) sau một ngày dài lao động bên kim chỉ, kéo dài mãi đến tận nửa đêm, khi cô tranh thủ một giờ đồng hồ ít ỏi chắt chiu từ giấc ngủ, để xoa dịu những âu lo trong lòng như thể đang uống chén rượu giải sầu Lethe, khi đánh vần từng nội dung đầy mê hoặc của chúng! Ai lại muốn chúng bớt dơ bẩn đi chút nào chứ? Ta còn mong mỏi gì được nhìn thấy chúng trong một tình trạng nào tốt hơn nữa cơ chứ?

Xét ở một số khía cạnh, một cuốn sách càng hay thì nó càng ít đòi hỏi về hình thức đóng gáy. Fielding, Smollett, Sterne, và toàn bộ dòng sách có khả năng tự sinh sôi nảy nở vĩnh hằng ấy — những bản rập khuôn của Nơi Tự nhiên Vĩ đại — chúng ta chứng kiến sự tàn lụi của từng cuốn với ít sự tiếc nuối hơn, bởi vì chúng ta biết rằng các bản sao của chúng là "bất tử". Thế nhưng, nơi nào một cuốn sách vừa hay lại vừa hiếm — nơi mà một cá thể gần như đại diện cho cả một giống loài, và khi cá thể đó tàn lụi,

Ta nào biết ngọn đuốc Prometheus ấy ở chốn nao

Đem ánh sáng soi rọi lại cho đời —

thì một cuốn sách như vậy, đơn cử như cuốn Cuộc đời Công tước xứ Newcastle do chính Nữ công tước phu nhân viết — không chiếc tráp nào đủ sang trọng, không lớp vỏ nào đủ bền bỉ để tôn vinh và gìn giữ một viên ngọc quý giá nhường ấy.

Không chỉ những tập sách hiếm hoi thuộc loại này, vốn dĩ có vẻ như chẳng bao giờ mong có ngày được tái bản; mà cả những ấn bản cũ của các bậc thầy văn chương, như Sir Philip Sydney, Giám mục Taylor, các tác phẩm văn xuôi của Milton, Fuller — dẫu chúng ta có những bản tái bản, nhưng bản thân những cuốn sách ấy, dẫu có lưu hành và được bàn tán ở nơi này nơi khác, chúng ta đều biết rằng chúng vẫn chưa thực sự bén rễ (và có lẽ chẳng bao giờ có thể) vào trái tim quốc gia để trở thành những tác phẩm kinh điển gối đầu giường — việc sở hữu chúng trong những lớp bìa bền chắc và đắt tiền là một điều rất đáng quý. Tôi không màng đến một Ấn bản Tập đầu tiên của Shakespeare. Tôi thích các ấn bản thông thường của Rowe và Tonson hơn, không có chú thích, bù lại có những bức tranh minh họa — vốn dĩ tồi tệ đến mức khủng khiếp, nhưng lại đóng vai trò như những tấm bản đồ hoặc những lời nhắc nhở khiêm nhường đối với văn bản; và dẫu chẳng màng ganh đua với nguyên tác, chúng lại tốt hơn rất nhiều so với những bức tranh khắc của phòng trưng bày Shakespeare vốn mang tham vọng đó. Tôi có sự đồng cảm sâu sắc với đồng bào mình về các vở kịch của ông, và tôi thích nhất những ấn bản về ông đã bị lật giở và cầm nắm nhiều lần nhất. — Ngược lại, tôi không thể đọc Beaumont và Fletcher nếu không phải là bản khổ lớn In-folio. Các ấn bản khổ Tám trông thật gai mắt. Tôi hoàn toàn không có chút đồng điệu nào với chúng. Giá mà chúng được đọc nhiều như các ấn bản hiện hành của vị kịch tác giả kia, chắc hẳn tôi sẽ ưa chuộng chúng ở dạng thức đó hơn là dạng cổ xưa. Tôi chẳng biết cảnh tượng nào tàn nhẫn hơn là việc tái bản cuốn Giải phẫu Nỗi buồn. Cần gì phải khai quật những xương cốt của vị đại gia già kỳ quặc ấy, để rồi phơi bày chúng trong một tấm khăn liệm theo mốt tân thời nhất trước sự phán xét của người hiện đại? Chẳng người bán sách khốn khổ nào lại dám mơ đến chuyện Burton có thể trở nên nổi tiếng? — Tên Malone khốn nạn kia cũng chẳng khá khẩm hơn khi hắn hối lộ người giữ mộ của nhà thờ Stratford để gã quét vôi lên bức tượng bán thân được sơn vẽ của cụ Shakespeare già, vốn được tạc ở đó theo lối thô mộc nhưng đầy sinh động, từ màu sắc của đôi má, đôi mắt, hàng lông mày, mái tóc, cho đến tận y phục mà ông từng mặc — đó là chứng cứ xác thực duy nhất mà chúng ta có được, dẫu còn nhiều thiếu sót, về những chi tiết và phần hồn vô cùng thú vị ấy của ông. Chúng đã trùm lên ông một lớp sơn trắng. Thề có Chúa — nếu tôi là một vị thẩm phán hòa bình ở xứ Warwickshire, tôi đã tống cổ cả gã nhà văn bình luận lẫn gã giữ mộ vào còng số tám từ lâu, vì tội dám cả gan chõ mũi vào chốn linh thiêng như một cặp tiểu nhân báng bổ thần linh.

Tôi như đang thấy họ đang hì hục làm việc — những kẻ chuyên quấy rầy người chết thông thái ấy.

Liệu có bị xem là hoang đường không, nếu tôi thú nhận rằng tên của một số nhà thơ của chúng ta nghe du dương hơn, và mang dư vị tuyệt vời hơn đối với tai tôi — ít nhất là tai của tôi — so với tên của Milton hay Shakespeare? Có lẽ là bởi vì hai vị sau đã bị nhắc đến quá nhiều và vang lên nhàm chán trong các cuộc trò chuyện thông thường. Những cái tên ngọt ngào nhất, và mang theo cả hương thơm mỗi khi nhắc đến, là Kit Marlowe, Drayton, Drummond xứ Hawthornden, và Cowley.

Rất nhiều điều phụ thuộc vào việc bạn đọc sách khi nào và ở đâu. Trong năm hoặc sáu phút sốt ruột trước khi bữa tối dọn ra, có ai lại đi nghĩ đến việc cầm cuốn Nữ hoàng Tiên ra để đọc lướt cho qua chuyện, hay nhặt một tập sermon của Giám mục Andrewes cơ chứ?

Milton hầu như đòi hỏi phải có một buổi hòa nhạc trang nghiêm tấu lên trước khi bạn bước vào thế giới của ông. Nhưng chính ông cũng mang theo âm nhạc của mình, và những ai lắng nghe âm nhạc ấy, tất yếu phải mang theo những ý nghĩ dễ bảo cùng đôi tai đã được gột rửa.

Những buổi tối mùa đông — khi thế giới ngoài kia bị chặn lại — với ít nghi thức hơn, vị Shakespeare dịu dàng bước vào. Vào một mùa như thế, vở Giông tố, hoặc chính vở Câu chuyện mùa đông của ông —

Bạn không thể nào tránh khỏi việc đọc to hai nhà thơ này lên — cho chính mình nghe, hoặc (tùy cơ ứng biến) cho một người đơn độc nào đó lắng nghe. Hơn một người — và nó sẽ thoái hóa thành một buổi biểu diễn trước khán giả.

Những cuốn sách có sức hút nhanh chóng, thúc giục người đọc đi đến các tình tiết, chỉ là để mắt lướt qua mà thôi. Đọc thành tiếng những loại sách ấy sẽ chẳng hiệu quả đâu. Tôi chưa bao giờ có thể lắng nghe ngay cả những tiểu thuyết hiện đại loại khá mà không cảm thấy vô cùng khó chịu.

Một tờ báo mà đem đọc thành tiếng lên thì quả là không thể chịu nổi. Tại một số văn phòng ngân hàng, có một tập quán (để tiết kiệm thời gian cá nhân cho từng người) là một trong những nhân viên — người giỏi chữ nghĩa nhất — sẽ bắt đầu đọc tờ The Times hoặc The Chronicle, và xướng to toàn bộ nội dung của nó lên pro bono publico [vì lợi ích công cộng]. Dù có lợi thế tuyệt đối về giọng đọc và cột hơi, hiệu ứng mang lại vẫn tẻ nhạt một cách kỳ lạ. Tại các tiệm hớt tóc và quán rượu, sẽ có một gã đứng lên, đánh vần từng đoạn một rồi truyền đạt lại như thể đó là một phát hiện lớn nào đó. Một kẻ khác nối tiếp với phần lựa chọn của hắn ta. Cứ thế, toàn bộ tờ báo cuối cùng cũng được tiết lộ nhỏ giọt từng mẩu một. Những người ít đọc sách thường là những người đọc chậm, và nếu không nhờ có thủ pháp này, có lẽ chẳng có ai trong đám đông ấy bao giờ đủ kiên nhẫn đọc hết nội dung của một tờ báo trọn vẹn.

Báo chí luôn khơi gợi sự tò mò. Chẳng ai đặt một tờ báo xuống mà lại không mang theo cảm giác thất vọng.

Quả là một khoảng thời gian dài dằng dặc khi cái gã mặc đồ đen ở quán Nando's cứ giữ khư khư tờ báo! Tôi phát ngấy lên được khi cứ phải nghe tiếng gã bồi bàn ra rả hét lên rằng: "Tờ Chronicle đang có người đọc, thưa ngài."

Khi bước vào một quán trọ vào ban đêm — sau khi đã gọi món ăn tối — còn gì tuyệt vời hơn khi phát hiện nằm ngay trên bệ cửa sổ, bị bỏ quên từ đời thủa nào bởi sự bất cẩn của một vị khách nào đó trước đây — hai hoặc ba số báo cũ của Tạp chí Town and Country, cùng những bức tranh đàm đạo đầy thú vị của nó — "Người tình hoàng gia và Quý bà G——"; "Mối tình Plato tan chảy và Lão công tử", cùng những thứ tai tiếng cổ lỗ sĩ tương tự? Bạn có muốn đổi nó — vào thời điểm đó, tại chốn đó — lấy một cuốn sách hay hơn không?

Tội nghiệp Tobin, người về sau bị mù lóa, ông không tiếc nuối điều đó lắm đối với những thể loại đọc sách nặng đô hơn — tác phẩm Thiên đường đã mất hay Comus, ông có thể nhờ người đọc cho nghe — nhưng ông lại tiếc nuối cái cảm giác được tự mắt mình lướt qua một cuốn tạp chí, hoặc một tập sách mỏng nhẹ nhàng.

Tôi hẳn sẽ chẳng thích thú gì nếu bị bắt quả tang đang ngồi đọc cuốn Candide một mình giữa những lối đi trang nghiêm của một nhà thờ lớn nào đó.

Tôi không tài nào quên được sự ngạc nhiên đầy kỳ quặc khi từng bị bắt quả tang — bởi một cô ả quen biết — đang nằm dài thoải mái trên thảm cỏ ở đồi Primrose (chốn Cythera của cô ta) đọc cuốn — Pamela. Chẳng có gì trong cuốn sách đó có thể khiến một người đàn ông phải thực sự cảm thấy xấu hổ khi bị phơi bày; nhưng khi cô ta ngồi xuống bên cạnh tôi, và có vẻ quyết định sẽ cùng đọc với tôi, lúc đó tôi chỉ ước gì đó là — bất kỳ cuốn sách nào khác. Chúng tôi đọc tiếp với nhau rất nhã nhặn trong vài trang; và không thấy tác giả hợp với khẩu vị của mình cho lắm, cô ta liền đứng dậy và — bỏ đi. Hỡi nhà biện luân dịu dàng, tôi giao lại cho bạn việc phỏng đoán xem liệu nụ sắc đỏ ửng (bởi vì giữa chúng tôi có sự xuất hiện của nó) thuộc về nữ thần hay chàng trai trong tình thế tiến thối lưỡng nan này. Từ miệng tôi, bạn sẽ chẳng bao giờ moi được bí mật ấy đâu.

Tôi không phải là một người quá mặn mà với việc đọc sách ngoài trời. Tôi không thể tập trung tinh thần nổi cho việc đó. Tôi từng biết một vị mục sư theo phái Nhất vị luận, người thường xuyên xuất hiện trên đồi Snow-hill (khi phố Skinner chưa hình thành), vào khoảng từ mười đến mười một giờ sáng, cắm cúi nghiên cứu một tập sách của Lardner. Tôi thừa nhận rằng đây là một trạng thái xuất thần vượt quá tầm với của tôi. Tôi từng rất ngưỡng mộ cách ông lách người đi dọc đường, giữ cho bản thân tránh xa mọi sự va chạm với chốn trần tục. Một cuộc chạm trán dốt nát với cái đòn gánh của người khuân vác, hay chiếc giỏ đựng bánh mì, hẳn sẽ nhanh chóng đánh bay toàn bộ vốn thần học mà tôi thâm thủng, và để lại cho tôi một trạng thái còn tệ hơn cả sự thờ ơ đối với năm tín điều.

Có một tầng lớp những độc giả lề đường, mà tôi không bao giờ có thể ngắm nhìn mà không dâng lên niềm cảm mến — đó là những bậc trí thức nghèo túng, vì không có đủ tiền mua hay thuê một cuốn sách, đành lén lút "chôm chỉa" chút ít con chữ tại những quầy sách mở — trong khi gã chủ quán với ánh mắt sắc lạnh cứ trừng trừng nhìn họ suốt buổi, thầm tính toán xem khi nào họ mới đọc xong. Dè dặt bước qua từng trang giấy, nơm nớp lo sợ từng khoảnh khắc gã sẽ xen vào cất lời cấm đoán, thế nhưng lại không tài nào từ chối được sự thỏa mãn ấy, họ đành "vồ vập lấy một niềm vui đầy sợ hãi". Martin B——, bằng cách này, qua từng mảnh vụn mỗi ngày, đã đọc xong hai cuốn Clarissa, cho đến khi gã chủ tiệm sách dập tắt tham vọng đáng khen ngợi của anh ta bằng cách hỏi (đó là khi anh ta còn trẻ) xem anh ta có ý định mua tác phẩm đó hay không. M. khẳng định rằng chưa bao giờ trong suốt cuộc đời mình, anh lại đọc một cuốn sách nào mang lại một nửa sự thỏa mãn như những lần lén lút đầy bất an ấy. Một nữ thi sĩ kỳ quặc thời nay của chúng ta đã đúc kết bài học đạo đức về chủ đề này trong hai khổ thơ rất cảm động nhưng cũng vô cùng bình dị.

Tôi thấy một cậu bé mắt sáng ngời

Mở cuốn sách bày trên sạp cũ chơi,

Đọc say sưa như muốn nuốt trọn lời;

Chủ hàng vừa thấy bóng cậu bé tới,

Liền cất tiếng kêu quát lớn ngay thôi:

"Này cậu kia, chưa từng mua sách bao giờ,

Thì đừng hòng đứng ngó ngàng vào đó."

Cậu bé lặng lẽ bước đi và thở dài ngao ngán

Ước gì mình chưa từng học lấy chữ nghĩa chi,

Thì chẳng cần chi sách của lão keo kiệt kia nữa làm gì.

Những nỗi thống khổ người nghèo gánh chịu nào đâu ít,

Mà tầng lớp phú hào chẳng thể nào thấm thía: