Người bạn tội nghiệp ấy, sau mấy tháng trời mang trọng bệnh, cuối cùng đã trả món nợ cuối cùng cho tự nhiên.

Nói thật ra, cũng đã đến lúc ông ấy ra đi. Cái vẻ khôi hài của sự việc, nếu thực sự có nhiều ở trong đó, cũng đã cạn kiệt; và sự tồn tại kéo dài hai năm rưỡi cũng đã là quãng đời tương đối dài cho một bóng ma.

Giờ đây tôi có thể tự do thừa nhận rằng, phần lớn những điều tôi từng nghe người ta phản đối về các bài viết của người bạn quá cố quả thực có căn cứ. Thật vậy, chúng hãy còn thô mộc — như một thứ gì đó chưa được giũa giòi, hỗn độn — lại được trang điểm một cách kệch cỡm trong bộ xiêm y gượng gạo gồm toàn những lối điệu và ngôn từ cổ xưa. Chúng sẽ chẳng còn là của ông ấy, nếu chúng khác đi; và thà rằng một nhà văn cứ tự nhiên trong cái vẻ độc đáo làm vui lòng mình, còn hơn là ra vẻ tự nhiên (thứ gọi là tự nhiên ấy) vốn xa lạ với bản tính của anh ta. Chúng từng bị phán là mang nặng tính tự kỷ trung tâm bởi một số người không hề hay biết rằng, những điều ông kể ra như là về chính mình, đôi khi (về mặt lịch sử) chỉ đúng với người khác; chẳng hạn như trong một bài Tiểu luận trước đây (để khỏi phải kể lể nhiều) — nơi mà dưới ngôi thứ nhất (hình thức biểu đạt ưa thích của ông), ông đã phác họa tình cảnh khốn cùng của một cậu bé nhà quê phải vào học ở một trường ở London, cách xa bạn bè và người thân — hoàn toàn trái ngược với tuổi thơ thực tế của chính ông. Nếu việc ngụ ý và đan xen nỗi đau cùng tình cảm của người khác vào nhân dạng của chính mình — khiến bản thân hóa thành nhiều người, hoặc thu gọn nhiều người vào làm một — bị coi là tính tự kỷ, thì những tiểu thuyết gia tài ba, những người xuyên suốt tác phẩm vẫn luôn để nhân vật nam hay nữ chính tự nói về bản thân họ, mới chính là những kẻ tự kỷ lớn nhất; thế nhưng họ lại chưa từng bao giờ bị quy tội là có cái nhìn hẹp hòi ấy. Và làm sao các nhà viết kịch thâm trầm có thể tránh khỏi tội lỗi, khi mà rõ ràng, dưới lớp vỏ bọc của những cảm xúc được giãi bày qua miệng kẻ khác, họ thường mượn đó để trút bỏ những tâm sự thầm kín nhất của mình một cách vô hại, và kín đáo giãi bày câu chuyện của chính mình?

Người bạn quá cố của tôi về nhiều phương diện là một nhân vật kỳ dị. Những ai không thích ông thì căm ghét ông; và một số người từng quý mến ông, sau đó lại trở thành những kẻ căm hận ông cay đắng nhất. Sự thật là, ông chẳng mấy bận tâm đến những gì mình thốt ra hay nói trước mặt ai. Ông chẳng màng đến thời gian hay hoàn cảnh, cứ thế bộc tuột ra những gì đang chực sẵn trong đầu. Với những kẻ sùng đạo khắc nghiệt, ông ra vẻ là một kẻ tự do tư tưởng; trong khi phe phái khác lại coi ông là một kẻ cuồng tín, hoặc tự huyễn hoặc rằng ông đang nói dối lòng mình. Rất ít người hiểu được ông; và tôi cũng chẳng chắc rằng có lúc nào ông thực sự hiểu nổi chính mình. Ông quá ưa chuộng cái thể loại nguy hiểm ấy — sự mỉa mai. Ông gieo rắc những lời bóng gió lập lờ, để rồi gặt hái sự căm ghét rành rành, không chút mơ hồ. — Ông thường ngắt lời cả những cuộc tranh luận trang trọng nhất bằng vài câu đùa cợt nhạt nhẽo; thế nhưng, có lẽ chúng lại không hẳn là lạc điệu đối với những ai đủ sức thấu hiểu. Những kẻ lắm điều và thích nói dài dòng rất ghét ông. Bản tính phóng khoáng, vô kỷ luật kết hợp với tật ngọng thâm niên đã ngăn cản ông trở thành một nhà hùng biện; và có vẻ như ông quyết định rằng sẽ không ai được phép đóng vai trò đó khi có mặt ông. Dáng người và diện mạo của ông nhỏ thó và tầm thường. Tôi từng thấy ông đôi khi ngồi lặng thỉnh trong những nơi gọi là tầng lớp thượng lưu nhưng bản thân lại là kẻ xa lạ, để rồi bị nghi ngờ là một kẻ kỳ quặc; cho đến khi một dịp tình cờ trớ trêu khơi gợi, ông lại nói lắp bắp vài câu chơi chữ vô nghĩa (có lẽ không hẳn hoàn toàn vô nghĩa, nếu hiểu cho đúng), thứ đã đóng đinh ấn tượng về con người ông cho suốt buổi tối hôm đó. Với ông thì hên xui may rủi là thế; nhưng cứ mười lần thì có tới chín lần, bằng cách này, ông khiến toàn bộ cử tọa ra về trong tư thế kẻ thù của ông. Những ý tưởng trong đầu ông tuôn chảy trôi chảy hơn lời nói, và những câu ứng khẩu đắc ý nhất của ông lại mang vẻ gắng gượng. Ông từng bị buộc tội là cố tỏ ra thông minh, trong khi thực ra ông chỉ đang chật vật tìm cách thốt ra những ý nghĩ nghèo nàn của mình cho nên lời. Ông chọn bầu bạn dựa trên một số nét tính cách độc đáo mà họ bộc lộ. — Do đó, không có nhiều nhà khoa học, và rất ít bách khoa văn sĩ danh tiếng thuộc phe cánh của ông. Phần lớn họ là những kẻ có vận mệnh bấp bênh; và vì đối với những người như thế, chẳng có gì gai mắt hơn một quý ông có thu nhập ổn định (dù là ôn hòa), nên trong mắt hầu hết bọn họ, ông bị coi là một kẻ keo kiệt bủn xỉn. Theo tôi được biết thì đây là một sự hiểu lầm. Thú thật là, những người thân cận nhất của ông trong mắt người đời lại là một lũ rách rưới. Ông tìm thấy họ đang trôi nổi trên bề mặt xã hội; và màu sắc, hay thứ gì đó ẩn giấu trong lớp cỏ dại ấy đã làm ông vừa lòng. Những cái gai cứ bám dính lấy ông — dẫu vậy, xét cho cùng thì chúng vẫn là những cái gai tốt bụng và đáng yêu. Ông chưa bao giờ mặn mà lắm với cái gọi là xã hội của những người lương thiện. Nếu có ai trong số đó tỏ ra bất bình (và những sự chướng tai gai mắt là điều chắc chắn thế nào cũng xảy ra), ông đành chịu chẳng biết làm sao. Khi bị quở trách vì đã không nhún nhường hơn nữa trước cảm xúc của những người tử tế ấy, ông thường đáp trả bằng cách hỏi ngược lại rằng, những con người tử tế kia đã bao giờ nhún nhường ông dù chỉ một điểm nào chưa? Ông rất điều độ trong ăn uống và vui chơi, nhưng luôn giữ ở mức sát ranh giới của sự kiêng khem. Duy chỉ có việc dùng cỏ Ấn Độ là có lẽ ông hơi quá đà một chút. Ông từng bảo rằng mình hút nó như một thứ dung môi cho ngôn ngữ. Chà — khi làn khói thân thiện ấy bay lên, những lời tán gẫu của ông đôi khi lại cuộn trào theo nó biết bao! Những mối dây trói buộc cái lưỡi của ông được tháo gỡ, và kẻ lắp bắp bỗng cất lời như một nhà chính khách!

Tôi không biết mình nên thương cảm hay nên mừng vui khi người bạn cũ của mình đã ra đi. Những câu chuyện cười của ông bắt đầu trở nên lỗi thời, và những câu chuyện kể của ông bị người ta phanh phui. Ông cảm nhận thấy tuổi già đang đến gần; và trong khi ông vờ níu kéo sự sống, người ta thấy những sợi dây níu giữ ông mong manh biết nhường nào. Khi trò chuyện với ông về đề tài này trong thời gian gần đây, ông đã thể hiện một thái độ cáu kỉnh mà tôi cho là không xứng với con người ông. Trong những buổi dạo chơi quanh chốn ẩn cư ngoại ô của ông (như cách ông gọi) ở Shacklewell, chúng tôi từng gặp một lũ trẻ thuộc một trường hướng nghiệp, chúng đã cúi đầu chào theo phép, mà ông nghĩ là dành riêng cho một mình ông. "Chúng tưởng tao là một vị thống đốc đến thanh tra đấy," ông lầm bầm vẻ đầy nghiêm túc. Ông mang một nỗi ám ảnh, đến mức thành ra tật xấu, là sợ trông giống như một nhân vật quan trọng hay một chức sắc giáo xứ nào đó. Ông tưởng rằng mỗi ngày mình lại càng giống với cái khuôn mẫu ấy hơn. Ông có sự ác cảm chung với việc bị đối xử như một nhân vật trang trọng hay đáng kính, và luôn dè chừng trước những bước tiến của tuổi tác mang lại cho ông danh xưng đó. Hễ có thể được, ông luôn tụ tập với những người trẻ tuổi hơn mình. Ông không thuận theo dòng chảy của thời gian, mà bị lôi xềnh xệch đi trong đám rước ấy. Tác phong của ông tụt lại phía sau tuổi tác. Ông quá nửa là một đứa trẻ trong thân xác người lớn. Chiếc áo toga trưởng thành chưa bao giờ ngự trị uyển chuyển trên đôi vai ông. Những ấn tượng thuở ấu thơ đã hằn sâu vào tâm trí ông, và ông phẫn nộ trước sự xấc láo của tuổi trưởng thành. Đó đều là những điểm yếu; nhưng dẫu chúng là gì đi nữa, thì chúng vẫn là chiếc chìa khóa để giải mã một phần các tác phẩm của ông.