Khi so sánh phép tắc xã giao giữa thời hiện đại và thời cổ đại, chúng ta thường tự hào ca ngợi sự lịch thiệp của mình; đó là một sự cung kính nhất định, hay lòng tôn trọng đầy kính cẩn, mà chúng ta mặc định dành cho phái nữ, chỉ vì họ là phụ nữ.
Tôi sẽ tin rằng nguyên tắc này chi phối hành xử của chúng ta, khi tôi có thể quên rằng, ngay trong thế kỷ thứ mười chín của kỷ nguyên mà chúng ta dùng để đánh dấu sự văn minh của mình, chúng ta chỉ vừa mới bắt đầu từ bỏ thói quen rất thường xuyên là tra tấn phụ nữ nơi công cộng, chung với những tội phạm nam giới thô lỗ nhất.
Tôi sẽ tin rằng nó có sức ảnh hưởng, khi tôi có thể nhắm mắt làm ngơ trước thực tế là ở nước Anh, phụ nữ thỉnh thoảng vẫn bị—treo cổ.
Tôi sẽ tin vào điều đó, khi các nữ diễn viên không còn phải hứng chịu cảnh bị những kẻ tự cho là quý ông huýt sáo la ó đuổi cổ xuống sân khấu.
Tôi sẽ tin vào điều đó, khi một Dorimant sẵn sàng dắt tay một bà bán cá bước qua vũng nước rãnh; hay giúp bà bán táo nhặt lại những quả rơi vãi khắp nơi vừa bị chiếc xe chở hàng vô phúc chèn nát.
Tôi sẽ tin vào điều đó, khi những kẻ mang dáng dấp Dorimant ở tầng lớp thấp hơn, những kẻ vẫn tưởng mình là bậc thầy sành sỏi về sự tinh tế này, đem nó ra áp dụng ở những nơi chúng không bị nhận mặt, hoặc nghĩ rằng không ai đang quan sát mình—khi tôi thấy một tay thương gia giàu có sẵn sàng cởi chiếc áo khoác sang trọng được bao người ngưỡng mộ của mình ra, để phủ lên đôi vai không tấc sắt che chắn của một người phụ nữ nghèo khổ đang trên đường về quê nghèo ngồi trên mui chiếc xe ngựa với hắn ta, ướt sũng trong cơn mưa—khi tôi không còn phải chứng kiến cảnh một người phụ nữ phải đứng suốt trong khu vực ghế đứng của một nhà hát Luân Đôn, cho đến khi kiệt sức và ngất xỉu vì mệt mỏi, trong khi những gã đàn ông xung quanh ngồi thảnh thơi nhàn nhã, cười cợt nỗi thống khổ của cô; cho đến khi có một kẻ, có vẻ như có nhiều phép tắc hoặc lương tâm hơn những kẻ khác, thản nhiên tuyên bố rằng "cô ta sẽ được chào đón ngồi vào ghế của hắn, nếu như cô ta trẻ hơn và xinh đẹp hơn một chút." Hãy đặt tên nhân viên khoảnh khoái này, hay tay nài ngựa nọ, vào giữa một nhóm phụ nữ quen thuộc của chúng ta, và bạn sẽ phải thừa nhận rằng mình chưa từng thấy một người đàn ông nào có phong thái lịch lãm hơn thế ở Lothbury.
Cuối cùng, tôi sẽ bắt đầu tin rằng có một nguyên tắc như thế đang chi phối hành vi của chúng ta, khi mà hơn một nửa công việc lao động vất vả và phục dịch thô tục trên thế giới này không còn do phụ nữ gánh vác nữa.
Cho đến ngày đó, tôi sẽ không bao giờ tin rằng cái điểm tự hào này chỉ là một thứ hư cấu quy ước; một màn kịch được dựng lên giữa các giới tính, ở một tầng lớp nhất định, và vào một thời điểm nhất định trong đời, nơi mà cả hai bên đều có được lợi ích tương đương.
Tôi thậm chí sẵn sàng xếp nó vào hàng những hư cấu lành mạnh trong đời sống, khi ở những tầng lớp lịch sự, tôi thấy sự quan tâm giống nhau được dành cho người già cũng như người trẻ, cho gương mặt thô kệch cũng như người đẹp đẽ, cho làn da sạm nắng cũng như làn da trắng trẻo—dành cho người phụ nữ, bởi vì cô ấy là phụ nữ, chứ không phải vì cô ấy là một mỹ nhân, một tiểu thư giàu có, hay một người có tước vị.
Tôi sẽ tin nó là một điều gì đó vượt lên trên cái tên gọi, khi một quý ông ăn mặc lịch sự trong một hội nhóm lịch sự có thể nhắc đến chủ đề phụ nữ lớn tuổi mà không khơi gợi, và không có ý định khơi gợi, một nụ cười mỉa mai:—khi những cụm từ như "gái ế lâu năm," hay cô nào đó đã "quá lứa lỡ thì," được thốt lên giữa chốn thanh lịch, lại gây ra sự phẫn nộ tức giận ở bất kỳ người đàn ông hay phụ nữ nào nghe thấy.
Joseph Paice, ở Bread-street-hill, một thương gia, đồng thời là một trong các Giám đốc của công ty Biển Nam—chính là người mà Edwards, nhà chú giải văn học Shakespeare, từng viết tặng một bài thơ hay—là hình mẫu duy nhất về sự lịch thiệp nhất quán mà tôi từng gặp. Ông đã đùm bọc tôi từ khi còn nhỏ và dành nhiều tâm sức dạy dỗ tôi. Tôi mang ơn những lời dạy và tấm gương của ông về bất cứ phẩm chất doanh nhân nào (dù chẳng đáng là bao) có trong con người tôi. Đó không phải lỗi của ông khi tôi không học hỏi được nhiều hơn thế. Dù được giáo dục theo đạo Phái Trưởng lão và lớn lên như một thương gia, ông lại là người đàn ông lịch lãm nhất thời đại của mình. Ông không hề có một tiêu chuẩn ứng xử với phái nữ ở phòng khách, và một tiêu chuẩn khác ở cửa hàng hay sạp chợ. Ý tôi không phải là ông không phân biệt gì. Nhưng ông chưa bao giờ quên mất phái tính, hay phớt lờ nó trong những hoàn cảnh bất lợi. Tôi từng thấy ông đứng cởi trần—cứ cười nếu bạn muốn—trước một cô hầu bàn nghèo khổ, khi cô hỏi ông đường đi đến một con phố nào đó—với một tư thế lịch sự hoàn toàn tự nhiên, sao cho không khiến cô lúng túng khi nhận, hay chính ông lúng túng khi trao sự giúp đỡ ấy. Ông không phải là kẻ bám đuôi phụ nữ theo nghĩa thông thường của từ này: nhưng ông tôn kính và đề cao nữ tính dưới bất kỳ hình thức nào xuất hiện trước mặt ông. Tôi từng thấy ông—thôi nào, đừng cười—ân cần hộ tống một người bán hàng ngoài chợ mà ông tình cờ gặp trong cơn mưa, giương cao chiếc ô che chở cho giỏ trái cây nghèo nàn của bà khỏi bị hư hại, với sự cẩn trọng y như thể bà là một Nữ bá tước. Đối với hình ảnh kính trọng của Phụ nữ lớn tuổi, ông sẵn sàng nhường đường (dù đó chỉ là một bà ăn mày già) với sự cung kính nhiều hơn cả mức chúng ta có thể dành cho bà nội bà ngoại mình. Ông là Hiệp sĩ hoàn hảo của tuổi già; là Sir Calidore, hay Sir Tristan, đối với những ai không có lấy một Calidore hay Tristan nào để bảo vệ họ. Những đóa hồng đã phai tàn từ lâu nơi đó, vẫn nở rộ vì ông trên đôi má héo úa và ngả vàng ấy.
Ông chưa từng kết hôn, nhưng thời trẻ ông từng theo đuổi nàng Susan Winstanley xinh đẹp—con gái của ông già Winstanley ở Clapton—người đã qua đời ngay những ngày đầu của mối tình, khiến ông kiên quyết ở vậy suốt đời. Chính trong khoảng thời gian tán tỉnh ngắn ngủi đó, ông kể cho tôi nghe, có lần ông đã dành cho người thương vô số lời lẽ ngọt ngào—những lời tán tỉnh thông thường—mà trước nay nàng vẫn tỏ ra không hề chán ghét—nhưng lần này lại chẳng mang lại kết quả gì. Ông không thể nhận được từ nàng một lời đáp lại phải phép nào. Nàng có vẻ như còn tỏ ý bực bội trước những lời tán dương của ông. Ông không thể quy cho đó là sự thất thường, bởi vì tiểu thư luôn tỏ ra vượt lên trên cái tính tiểu tiết ấy. Khi ngày hôm sau, thấy nàng có vẻ dễ tính hơn một chút, ông mạo muội trách cứ nàng về sự lạnh lùng ngày hôm qua, nàng đã thành thật thú nhận với vẻ bộc trực quen thuộc của mình rằng nàng chẳng hề có chút ác cảm nào với sự quan tâm của ông; rằng nàng thậm chí có thể chịu đựng được một vài lời khen ngợi bay bổng; rằng một người phụ nữ trẻ ở hoàn cảnh của nàng có quyền mong đợi mọi lời hay ý đẹp được nói với mình; rằng nàng hy vọng mình có thể nuốt trôi một liều nịnh hót, miễn là chưa đến mức giả dối, mà vẫn giữ được sự khiêm nhường như hầu hết các thiếu nữ khác: nhưng mà—chính vào khoảnh khắc trước khi ông bắt đầu những lời khen ngợi đó—nàng đã vô tình nghe thấy ông dùng những lời lẽ khá thô lỗ để mắng mỏ một cô gái trẻ không mang khăng cổ áo đến đúng giờ hẹn, và nàng đã tự nhủ: "Mình là tiểu thư Susan Winstanley, một thiếu nữ—được tiếng là đẹp và giàu có,—mình có thể tha hồ lựa chọn những lời lẽ hay ho nhất từ miệng chính người đàn ông tuyệt vời đang tán tỉnh mình đây—nhưng nếu mình là một kẻ nghèo hèn nào đó như con bé Mary nọ (nói tên cô thợ may),—và đã lỡ hẹn không đem khăng cổ áo đến đúng giờ—dù có lẽ mình đã thức trắng nửa đêm để hoàn thành chúng—thì khi đó mình sẽ nhận được những lời khen ngợi kiểu gì nhỉ?—Và niềm kiêu hãnh đàn bà trỗi dậy cứu rỗi tôi; và tôi nghĩ rằng, chỉ để tỏ lòng tôn vinh tôi thôi, một người phụ nữ, giống như tôi, đáng lẽ phải nhận được đối xử tốt đẹp hơn thế: và tôi đã hạ quyết tâm không chấp nhận bất kỳ lời hay ý đẹp nào làm tổn hại đến phẩm giá của phái nữ đó, cái phái tính mà suy cho cùng mới là chỗ dựa và danh nghĩa vững chắc nhất của tôi đối với những lời khen đó."
Tôi nghĩ người phụ nữ ấy đã bộc lộ cả sự cao thượng lẫn lối suy nghĩ đúng đắn trong lời quở trách dành cho người tình của mình; và đôi khi tôi vẫn tưởng tượng rằng, cái phong thái lịch sự phi thường chi phối hành động và cách ứng xử của bạn tôi suốt cuộc đời đối với mọi phụ nữ không phân biệt biệt đối xử, bắt nguồn đầy may mắn từ bài học kịp thời từ đôi môi của người tình mà ông vô cùng thương tiếc.
Tôi ước gì toàn thể phái nữ trên thế giới này đều có chung quan niệm về những điều này như tiểu thư Winstanley đã thể hiện. Khi đó chúng ta sẽ thấy được phần nào tinh thần lịch thiệp nhất quán; và không còn phải chứng kiến nghịch lý trớ trêu khi cùng một người đàn ông—lại là hình mẫu của sự lịch sự đích thực đối với vợ mình—nhưng lại lạnh lùng khinh miễn, hoặc thô lỗ với chị em gái—là kẻ sùng bái người tình nữ của mình—nhưng lại coi thường và phỉ báng người dì cũng là phụ nữ, hay người em họ chưa chồng nhưng vẫn là phụ nữ của mình. Đúng bằng chừng ấy sự tôn trọng mà một người phụ nữ tự hạ thấp phái tính của chính mình, dù ở bất kỳ hoàn cảnh nào—người hầu gái, hay kẻ phụ thuộc—thì cô ta cũng xứng đáng bị giảm đi bấy nhiêu sự tôn trọng về mặt đó; và có lẽ sẽ cảm nhận được sự suy giảm ấy, khi tuổi trẻ, sắc đẹp, và những lợi thế không gắn liền với phái tính, phai mờ đi sức hút của chúng. Điều mà một người phụ nữ nên đòi hỏi từ một người đàn ông trong lúc tán tỉnh, hay sau đó, trước hết là—sự tôn trọng cô ấy với tư cách là một phụ nữ;—và kế tiếp là—được anh ta tôn trọng hơn tất cả những người phụ nữ khác. Nhưng hãy để cô ấy đứng vững trên bản chất nữ tính của mình như trên một nền móng vững chắc; và hãy để những sự quan tâm bắt nguồn từ sự ưu ái cá nhân trở thành vô số phần phụ thêm và trang sức xinh xắn—bao nhiêu tùy ý, và phong phú bao nhiêu tùy ý—cho cấu trúc chính đó. Bài học đầu tiên của cô ấy hãy là—cùng với nàng Susan Winstanley dịu dàng—biết tôn kính phái tính của chính mình.
