[I have no ear.—] Tôi không có tai. —

Đừng hiểu lầm tôi, bạn đọc hỡi, — cũng đừng tưởng rằng tự nhiên tôi lại thiếu đi đôi tai, hai phần phụ ở hai bên đầu, những vật trang trí buông thưa, và (nói theo ngôn ngữ kiến trúc) những đường xoắn ốc xinh xắn nơi chỏm đầu của con người. Thà mẹ tôi chưa từng sinh ra tôi còn hơn. — Tôi nghĩ rằng, các ống dẫn âm thanh ấy của tôi được phú bẩm một cách tinh tế hơn là dồi dào; và tôi chẳng có chút ham muốn nào muốn ganh tị với con la vì sự hào phóng, hay con chuột chũi vì sự chuẩn xác của chúng trong những lối vào u lượn đầy tài khéo ấy — những sứ giả bên sườn không thể thiếu.

Tôi cũng chưa từng vướng phải, hay làm điều gì để chuốc lấy cái vết nhơ gớm ghiếc như Defoe — thứ từng ép ông phải cậy vào sự trơ trẽn, phải cảm thấy "hoàn toàn không chút hổ thẹn" và thoải mái về điểm đó. C ơn ơn trên, tôi chưa bao giờ bị bỏ rọ thị chúng; và nếu tôi đoán đúng vận mệnh của mình thì đời này tôi cũng sẽ chẳng bao giờ phải chịu cảnh đó.

Do đó, khi tôi nói rằng mình không có tai, bạn hãy hiểu ý tôi là — tai thưởng thức âm nhạc. — Nói rằng trái tim này chưa từng tan chảy trước sự hòa quyện của những âm thanh ngọt ngào thì quả là một sự tự lăng mạ đê tiện. — Khúc "Nước chia lìa biển cả" chưa bao giờ thất bại trong việc lay động tôi một cách kỳ lạ. Bản "Trong thuở ấu thơ" cũng vậy. Nhưng những khúc ca ấy thường được ngân lên bên chiếc đàn harpsichord (thứ nhạc cụ cổ điển thịnh hành vào thời đó) bởi một nữ sĩ — chắc hẳn là người phụ nữ dịu dàng nhất từng xứng đáng với danh hiệu ấy, người ngọt ngào nhất — tại sao tôi lại phải ngần ngại khi nhắc tên bà Mrs. S——, người từng là nàng Fanny Weatheral kiều diễm của khu The Temple; người có quyền năng làm rung động tâm hồn Elia, dẫu thuở ấy cậu chỉ là một đứa trẻ nhỏ bé trong những chiếc áo dài thùng thình; và khiến cậu bừng sáng, run rẩy, đỏ mặt vì một niềm đam mê, thứ biểu hiện không mấy mờ nhạt cho buổi bình minh của thứ tình cảm say đắm sau này vốn được định sẵn sẽ áp đảo và thuần phục hoàn toàn bản tính của cậu, vì bóng hình Alice W——n.

Tôi thậm chí nghĩ rằng về mặt tình cảm, tôi là người có máu nghệ thuật. Nhưng về mặt cấu trúc cơ thể, tôi hoàn toàn mù tịt về giai điệu. Suốt cả đời, tôi đã tập bài "Chúa phù hộ nhà vua", tự huýt sáo và ngân nga nó một mình trong những góc khuất; thế mà người ta bảo rằng tôi vẫn còn cách nốt nhạc này đến cả dặm. Dẫu vậy, lòng trung thành của Elia chưa từng bị nghi ngờ.

Tôi vẫn hoài nghi rằng ẩn giấu trong tôi là một năng lực âm nhạc chưa phát triển. Bởi vì, sáng nọ, khi tôi gảy đàn theo lối hoang dã của mình trên cây dương cầm của người bạn A., trong lúc anh ấy đang bận rộn ở căn phòng bên — lúc quay lại, anh ấy đã vui vẻ thốt lên rằng: "Anh cứ ngỡ không phải là cô hầu gái!" Trong cơn ngạc nhiên đầu tiên khi nghe những phím đàn được chạm vào một cách đầy bay bổng và làm chủ, vốn chẳng hề nghĩ đến tôi, sự nghi ngờ của anh đã hướng về Jenny. Nhưng một nét thanh nhã được chắt lọc từ sự tinh tế vượt trội đã sớm thuyết phục anh rằng có một sinh thể — dẫu có lẽ còn thiếu sót về mặt kỹ thuật, nhưng lại được soi rọi bởi một nguyên lý chung của mọi loại hình nghệ thuật — đã điều khiển các phím đàn theo một cung bậc mà Jenny, dẫu với toàn bộ niềm đam mê (ít được mài giũa hơn) của cô, chưa bao giờ có thể khơi gợi ra từ chúng. Tôi nhắc đến chuyện này như một minh chứng cho sự tinh tường của bạn tôi, chứ không hề có ý chê bai gì Jenny.

Về mặt khoa học, tôi chưa bao giờ có thể hiểu nổi (dù tôi đã bỏ ra không ít công sức) một nốt nhạc trong âm nhạc là gì, hay một nốt nhạc khác biệt với nốt khác ra sao. Huống chi là trong giọng hát, tôi lại càng không thể phân biệt nổi giọng nữ cao với giọng nam cao. Chỉ đôi khi, phần bè trầm là tôi cố đoán ra được, bởi vì nó quá ư chói tai và khó chịu. Tuy nhiên, tôi vẫn thấy run sợ trước việc mình dùng sai những thuật ngữ đơn giản nhất của thứ nghệ thuật mà tôi từ chối này. Trong khi tôi tuyên bố sự dốt nát của mình, tôi hầu như chẳng biết mình đang dốt ném những gì; có chăng tôi đang căm ghét những thứ thông qua sự gọi nhầm tên. Sostenuto và adagio cũng mang mối quan hệ tối tăm tương tự đối với tôi, và Sol, Fa, Mi, Re thì kỳ bí chẳng khác nào thuật phù thủy Baralipton.

Thật khó để đứng một mình — trong một thời đại như thế này — (một thời đại được cấu thành để có sự cảm nhận sắc sảo và nhạy bén đối với mọi sự kết hợp hòa âm, tôi thực sự tin là như vậy, vượt lên trên mọi thời đại trước đó, kể từ khi Jubal tình cờ phát hiện ra thang âm) — để mà, có thể nói là, duy nhất đứng ngoài ảnh hưởng ma thuật của một thứ nghệ thuật vốn được ca tụng là có biệt tài xoa dịu, nâng cao và tinh luyện cácpasion.— Thế nhưng, thà phá vỡ dòng tâm sự thành thật của mình, tôi buộc phải thú nhận với bạn rằng, tôi nhận được nhiều đau đớn hơn là khoái lạc từ cái khả năng được tung hô đến tận mây xanh này.

Về mặt thể chất, tôi rất nhạy cảm với những tiếng động. Tiếng búa của người thợ mộc vào một buổi trưa hè oi ả có thể bủa vây tôi vào cơn điên dại còn vượt qua cả giữa hè. Nhưng những thứ âm thanh rời rạc, không theo khuôn phép ấy chẳng thấm tháp gì so với sự ác ý có tính toán của âm nhạc. Đôi tai tỏ ra thụ động trước những tiếng gõ đơn lẻ ấy; nó sẵn sàng chịu đựng những lằn roi mà chẳng phải bận tâm học thuộc bài vở gì. Nhưng đối với âm nhạc thì nó không thể thụ động được. Nó sẽ vùng vẫy — ít nhất là đôi tai của tôi — bất chấp sự bất tài của mình, để lần mò qua mê cung; giống như một đôi mắt ngớ ngẩn đang đau đớn dò đọc những ký tự tượng hình. Tôi từng ngồi qua một buổi Nhạc kịch Ý, cho đến khi, vì nỗi đau đớn tuyệt đối và sự thống khổ khôn tả, tôi phải lao vút ra những nơi ồn ào nhất của đường phố đông đúc, để tự an ủi mình bằng những âm thanh mà tôi không bị buộc phải dõi theo, và để thoát khỏi nỗi tra tấn phân tâm của sự chú ý bất tận, vô ích và khô cằn! Tôi tìm chỗ ẩn náu trong tập hợp khiêm nhường của những âm thanh đời thường chân chất; — và chốn luyện ngục của Người Nhạc Sĩ Nổi Giận lại biến thành thiên đường của tôi.

Tôi từng ngồi trong một buổi Trình diễn Nhạc thánh (sự báng bổ đối với mục đích của một nhà hát vui vẻ) ngắm nhìn gương mặt của khán giả ở khu ghế dưới (thật là một sự tương phản với bức tranh Khán giả đang cười của Hogarth!) bất động, hoặc cố ra vẻ xúc động đôi chút — cho đến khi (như có người từng nói rằng những công việc của chúng ta ở thế giới bên kia sẽ chỉ là cái bóng của những gì đã làm chúng ta say mê ở thế giới này) tôi tưởng tượng mình đang ở trong một Nhà hát lạnh lẽo nào đó nơi Âm phủ, nơi một vài hình thái của nhà hát trần gian vẫn được duy trì mà chẳng có lấy một chút tận hưởng nào; hoặc giống như cảnh ấy —

— Nhóm người trong phòng khách,

Lặng câm tất cả, và ĐỒNG LOẠT XUỐNG ĐỊA NGỤC!

Hơn hết thảy, những bản hòa tấu khốn khổ đó, và những khúc nhạc theo cách gọi của người ta, thực sự quấy rầy và làm cay đắng sự hiểu biết của tôi. — Từ ngữ thì còn có ý nghĩa gì đó; chứ còn phải phơi mình trước một loạt những tiếng động thuần túy không hồi kết; phải chịu chết dần chết mòn, nằm căng mình trên một giàn tra tấn bằng hoa hồng; phải duy trì sự mỏi mệt bằng nỗ lực không ngừng nghỉ; phải chất mật ong lên đường, rồi lại đường lên mật ong, cho đến thứ ngọt ngào ngán ngẩm kéo dài vô tận; phải lấp đầy âm thanh bằng cảm xúc và oằn mình vắt kiệt ý tưởng để bắt kịp nó; phải nhìn chằm chằm vào những chiếc khung trống rồi bị buộc phải tự mình tưởng tượng ra những bức tranh; phải đọc một cuốn sách toàn những dấu ngắt câu rồi bắt buộc phải tự điền lấy nội dung bằng lời; phải bịa ra những bi kịch ứng khẩu để đáp lại những cử chỉ mơ hồ của một tên hề lang thang khó hiểu — đây chỉ là những cái bóng mờ nhạt của những gì tôi đã phải trải qua từ một loạt các tác phẩm được trình diễn điêu luyện nhất của thứ âm nhạc không lời trống rỗng này.

Tôi không phủ nhận rằng vào phần đầu của một buổi hòa nhạc, tôi đã từng trải nghiệm điều gì đó vô cùng êm dịu và dễ chịu: — sau đó liền theo sau là sự mệt mỏi và cảm giác ngột ngạt. Giống như cuốn sách gây thất vọng ở Patmos; hay giống như sự ập đến của nỗi sầu muộn được miêu tả bởi Burton, âm nhạc bước những bước len lỏi đầu tiên của mình: — "Thật là vô cùng dễ chịu đối với những ai có bản tính sầu muộn, khi được đi một mình trong một khu rừng thanh vắng nào đó, giữa rừng và nước, bên bờ suối, và trầm ngâm về một chủ đề thú vị và dễ chịu nào đó tác động sâu sắc nhất đến họ, amabilis insania, và mentis gratissimus error. Một niềm vui vô song khi được xây lâu đài trên không, mỉm cười một mình, đóng vai vô vàn thể loại vai diễn mà họ phỏng đoán, và đinh ninh rằng mình đang diễn, hoặc đang chứng kiến điều đó xảy ra. — Những trò tiêu khiển ấy lúc đầu mới thú vị làm sao, họ có thể dành trọn cả ngày lẫn đêm không ngủ, thậm chí cả năm trời trong những sự chiêm nghiệm và suy tưởng hão huyền ấy, vốn giống như vô vàn giấc mơ và khó lòng mà dứt ra được — tự cuộn mình lại rồi tháo gỡ ra chẳng khác gì những chiếc đồng hồ, và vẫn cứ vỗ về tâm trạng của mình, cho đến cuối cùng CẢNH TƯỢNG BẤT NGỜ XOAY CHUYỂN, và khi họ đã quen với những sự chiêm nghiệm và chốn thanh vắng đó, họ không thể chịu đựng được bất kỳ bầu bạn nào, chẳng thể nghĩ đến điều gì ngoài những chủ đề cay đắng và khó chịu. Nỗi sợ hãi, sự buồn rầu, sự nghi ngờ, subrusticus pudor, sự bất mãn, những âu lo và sự chán chường cuộc sống bất ngờ ập đến vây lấy họ, và họ chẳng thể nghĩ được đến điều gì khác: liên tục hoài nghi, mắt vừa mở ra là cái tai họa địa ngục của sự sầu muộn này liền bám lấy họ, gieo rắc kinh hoàng vào tâm hồn họ, vẽ ra trước tâm trí họ những hình ảnh thê thảm; mà giờ đây, bằng bất cứ giá nào, bằng bất kỳ nỗ lực hay lời van xin nào, họ cũng không thể tránh né, không thể rứt bỏ, không thể chống cự lại được."

Tôi cũng từng trải qua điều gì đó tựa như "SỰ XOAY CHUYỂN CẢNH TƯỢNG" này tại những buổi tiệc tối ở nhà người bạn theo đạo Công giáo tốt bụng của tôi — ông Nov——; người nhờ sự trợ giúp của một cây đại phong cầm thượng hạng, bản thân lại là một bậc thầy chơi đàn hoàn hảo, đã biến phòng khách của mình thành nhà nguyện, biến những ngày trong tuần thành Chủ nhật, và biến những ngày sau thành những chốn thiên đường thu nhỏ.[1]

Khi người bạn của tôi cất lên một trong những khúc thánh ca trang nghiêm ấy, thứ mà có lẽ đã từng vang vọng vào đôi tai lơ đễnh của tôi khi tôi lang thang ở những lối đi bên của ngôi tu viện mờ ảo chừng ba mươi lăm năm trước, đánh thức một giác quan mới và thổi luồng linh hồn tôn giáo cổ xưa vào sự nhận thức non trẻ của tôi — (dù đó là khúc ca mà vị thánh vịnh gia, mệt mỏi trước sự bách hại của những kẻ ác, ao ước có được đôi cánh chim bồ câu — hay khúc ca khác, với sự điềm tĩnh và bi cảm tương tự, dò hỏi xem bằng cách nào người thanh niên có thể thanh tẩy tâm trí mình tốt nhất) — một sự bình yên thánh thiện bao trùm lấy tôi. — Trong khoảnh khắc ấy, tôi

— bay bổng vượt lên trên trần thế,

Và sở hữu những niềm vui chẳng hứa hẹn từ thuở lọt lòng.

Nhưng khi bậc thầy phù phép này, không thỏa mãn với việc đã quật ngã một tâm hồn, lại tiếp tục, bằng quyền năng của mình, ban phát nhiềuân sủng vượt quá khả năng tiếp nhận của nó — nôn nóng muốn lấn át phần "trần tục" của nó bằng phần "thiên thượng" của mình — tiếp tục đổ vào suốt những giờ đồng hồ kéo dài những đợt sóng mới rồi lại sóng mới từ đại dương âm thanh, hoặc từ vùng biển Đức mênh mông tận cùng ấy, nơi mà tiến bước trong khải hoàn, ngồi trên lưng cá heo, chính là những Arion mang tên Haydn và Mozart, cùng đoàn tùy tùng triton của họ là Bach, Beethoven, và một bộ tộc vô số kể mà nếu cố gắng đếm xuể thì chỉ đẩy tôi chìm sâu thêm lần nữa vào vực thẳm — tôi lảo đảo dưới sức nặng của bè trầm hòa âm, lảo đảo tiến lùi đến cùng đường mạt lộ; — những đám mây, tựa như trầm hương, đè nặng lấy tôi — những vị linh mục, bàn thờ, lư xông trầm lóa mắt trước mắt tôi — thiên tài tôn giáo của anh ấy đã tóm chặt lấy tôi trong cõi bẫy — một chiếc khăn tang ba tầng mờ ảo phủ lên trán người bạn tôi, kẻ vốn vừa nãy còn trần trụi và chân chất nhường kia — anh ấy là Giáo hoàng, và ngồi bên cạnh anh, tựa như sự dị thường trong những giấc mơ, lại là một nữ Giáo hoàng nữa — cũng đội vương miện ba tầng giống như anh! — Tôi đã cải đạo, mà vẫn là một tín đồ Kháng Cách; — vừa là kẻ tiêu diệt dị giáo, lại vừa là đại giáo chủ dị giáo; hoặc ba mối tà giáo quy tụ trong chính con người tôi: — Tôi là Marcion, Ebion và Cerinthus — Gog và Magog — còn gì nữa đâu? — cho đến khi chiếc khay đựng bữa tối thân tình xuất hiện làm tiêu tan chiếc bánh vẽ, và một ngụm bia Luther chính hiệu (thứ mà qua đó người bạn của tôi tỏ ra không hề cố chấp) lập tức hòa giải tôi với tính lý trí của một đức tin trong sáng hơn; đồng thời khôi phục lại cho tôi diện mạo chân thực, không chút sợ hãi của người chủ nhà và bà chủ nhà có khuôn mặt dễ mến.

[Chú thích 1:

Tôi từng đến đó, và vẫn muốn quay về;

Tựa như một cõi thiên đường nhỏ bé chốn trần gian. — Tiến sĩ Watts.]