Tục lệ đọc lời cảm tạ (cầu nguyện trước bữa ăn) có lẽ bắt nguồn từ thuở hồng hoang của nhân loại, khi con người còn sống bằng nghề săn bắn, thời mà những bữa cơm là điều bấp bênh và một bữa no đủ vượt lên trên cả những ân huệ thường ngày; khi một cái bụng căng tròn là món quà bất ngờ từ trời rơi xuống, tựa như một sự quan bài trí đặc biệt của ơn trên. Trong những tiếng hò reo và khúc ca khải hoàn—khi mà sau một khoảng thời gian dài nhịn đói kham khổ, chiến lợi phẩm may mắn là thịt hươu hay thịt dê được nghênh đón về nhà—có lẽ đã ẩn chứa mầm mống của lời cảm tạ thời hiện đại. Sẽ thật khó để lý giải vì sao việc ban phước cho thức ăn—hành động ăn uống—lại phải đi kèm một lời tạ ơn riêng biệt, tách rời khỏi lòng biết ơn thầm lặng mà chúng ta vẫn hằng được dạy phải có khi đón nhận muôn vàn món quà và điều tốt đẹp khác của sự sống.

Thú thật là tôi có xu hướng muốn đọc lời cảm tạ cho khoảng hai mươi dịp khác nhau trong ngày chứ không riêng gì bữa tối. Tôi ước gì có một nghi thức khi bước chân vào một buổi dạo chơi thú vị, khi lang thang ngắm trăng, khi gặp gỡ bạn bè, hay khi giải được một bài toán khó. Tại sao chúng ta không có nghi thức nào cho sách vở, những bữa tiệc tinh thần ấy—một lời cảm tạ trước khi đọc Milton—một lời cảm tạ trước khi đọc Shakespeare—một bài kinh thành kính thích hợp để đọc trước khi lật mở cuốn Nữ hoàng Tiên?—Nhưng ngặt nỗi nghi lễ thông thường đã đóng khung những lời cầu nguyện này vào buổi lễ đơn độc của việc nhai nuốt, nên tôi đành thu gọn những quan sát của mình vào trải nghiệm thực tế với lời cảm tạ theo đúng nghĩa đen của nó; đồng thời xin đề cử kế hoạch mở rộng của mình vào một góc trong bộ phụng vụ triết học, thi ca, và biết đâu có cả chút dị giáo, đang được biên soạn bởi người bạn Homo Humanus của tôi, dành riêng cho một nhóm tín đồ Utopian Rabelæsian ấm cúng nào đó, chẳng bận tâm họ nhóm họp ở đâu.

Thế là, hình thức ban phước trước khi ăn lại mang vẻ đẹp riêng tại bàn ăn của người nghèo, hoặc trong những bữa ăn đạm bạc, không kích thích vị giác của trẻ em. Chính ở đây, lời cảm tạ mới thực sự trở nên tao nhã biết bao. Người khốn khó, kẻ chật vật không biết liệu ngày mai mình có gì để bỏ bụng hay không, ngồi vào bữa ăn với một ý thức hiện sinh sâu sắc về ơn phước—điều mà những kẻ giàu có khó lòng thể hiện nổi, bởi trong tâm trí họ, ý niệm về việc thiếu thốn một bữa ăn chưa từng bén mảng đến, trừ phi qua một lý thuyết cực đoan nào đó. Mục đích thực sự của thức ăn—sự nuôi dưỡng thể xác—hầu như chẳng mấy khi được họ hoài niệm tới. Mẩu bánh mì của người nghèo chính là bánh mì hằng ngày, theo đúng nghĩa đen là bánh mì cho ngày hôm đó. Còn những bữa tiệc của giới giàu có thì cứ kéo dài mãi chẳng dứt.

Hơn thế nữa, chế độ ăn đạm bạc nhất dường như lại là thứ thích hợp nhất để mở đầu bằng lời cảm tạ. Thứ gì ít kích thích vị giác nhất sẽ để cho tâm trí được thảnh thơi nhất để suy tưởng những điều xa xôi. Một người có thể cảm thấy biết ơn, thực sự biết ơn, bên đĩa thịt cừu luộc ăn kèm củ cải, và có đủ thảnh thơi để ngẫm nghĩ về đạo lý cũng như thể chế của việc ăn uống; trong khi anh ta sẽ phải thú nhận một sự xao động trong tâm trí—vốn đi ngược lại với mục đích của lời cảm tạ—khi đối diện với thịt nai hay rùa biển. Khi tôi có dịp ngồi (như một vị khách hiếm hoi) bên bàn tiệc của những kẻ giàu sang, với những món súp thơm phức và thức ăn bốc nghi ngút khói làm lũng đoạn khứu giác, làm ướt đôi môi thực khách bằng sự thèm thuồng và muôn vàn lựa chọn rối bời, tôi đã cảm thấy nghi thức ấy sao mà lạc lõng. Khi ngọn lửa thèm khát đang cuồn cuộn trong bạn, việc chèn vào một nỗi niềm tôn giáo đâm ra lại thành ra vô duyên. Thật là một sự lộn xộn về mục đích khi lẩm bẩm những lời ngợi ca từ một cái miệng đang ứa nước miếng. Sự nồng nhiệt của thói ăn uống trụy lạc đã dập tắt ngọn lửa sùng kính dịu dàng. Làn trầm hương bay lên xung quanh mang hơi hướng ngoại giáo, và cái thần cái thánh của dạ dày đã cướp lấy nó cho riêng mình. Chính sự dư thừa của thức ăn vượt quá nhu cầu đã tước đi mọi cảm giác về sự tương xứng giữa mục đích và phương tiện. Đấng ban ơn bị che khuất sau những món quà của ngài. Bạn giật mình trước sự bất công của việc dâng lời tạ ơn—để làm gì?—vì có quá nhiều, trong khi biết bao kẻ đang chết đói. Đó là tán dương các vị thần một cách sai lầm.

Tôi từng nhận thấy sự ngượng ngùng này, có lẽ đôi khi bản thân người đọc kinh tạ ơn cũng chẳng nhận thức rõ, ở những người tốt bụng. Tôi đã thấy điều đó ở các giáo sĩ và những người khác—một thứ cảm giác hổ thẹn—một nhận thức về sự hiện diện đồng thời của những hoàn cảnh làm lu mờ đi sự thiêng liêng của ơn phước. Sau một giọng điệu sùng kính được cố gắp gượng trong vài giây, người đó sẽ nhanh chóng rơi lại vào giọng nói thường ngày của mình, tự múc thức ăn hoặc gắp cho người bên cạnh, như thể để rũ bỏ cảm giác giả tạo khó chịu nào đó. Không phải người tốt ấy là kẻ đạo đức giả, hay không tận tâm hết mực khi làm nhiệm vụ; nhưng trong sâu thẳm tâm hồn, anh ta cảm thấy sự bất hợp lý giữa khung cảnh lẫn những món vần vũ trước mặt với việc thực hành lòng biết ơn điềm tĩnh và lý trí.

Tôi nghe thấy ai đó thốt lên,—Anh muốn những người theo đạo Cơ Đốc ngồi vào bàn ăn, hệt như những con lợn sú vào máng, mà không thèm nhớ đến Đấng Ban Ân sao?—không—tôi muốn họ ngồi xuống như những tín đồ Cơ Đốc, nhớ đến Đấng Ban Ân, và ít giống loài lợn hơn. Hoặc giả như khẩu vị của họ cứ muốn bùng nổ, và họ phải nuông chiều bản thân bằng những món sơn hào hải vị được lùng sục từ tận đông tây, thì tôi muốn họ hoãn lời ban phước lại đến một thời điểm thích hợp hơn, khi cơn thèm ăn đã lắng xuống; khi tiếng nói nhỏ nhẹ tĩnh lặng có thể được lắng nghe, và lý do của lời cảm tạ trở lại—cùng với chế độ ăn ôn hòa và những món ăn tiết độ. Thói phàm ăn tục uống chẳng phải là dịp thích hợp để tạ ơn. Khi Jeshurun trở nên béo tốt, chúng ta đọc thấy rằng hắn đã giở chứng đạp phá. Virgil hiểu rõ bản chất của loài quỷ Harpy hơn, khi ngài đặt vào miệng Celano bất cứ thứ gì ngoài một lời ban phước. Chúng ta có thể biết ơn một cách trân trọng vì một số loại thức ăn ngon hơn những loại khác, dẫu đó là một lòng biết ơn thấp kém và thứ yếu hơn; nhưng mục tiêu đích thực của lời cảm tạ chính là sự nuôi dưỡng, chứ không phải gia vị; là bánh mì hằng ngày chứ không phải sơn hào hải vị; là phương tiện để duy trì sự sống, chứ không phải phương tiện để nuông chiều thể xác. Tôi tự hỏi, với một tâm thế hay sự bình thản nào mà một vị tuyên úy thành phố có thể cất lên lời ban phước trong một đại tiệc tại tòa thị chính, khi ông ta biết rằng từ ngữ sùng đạo kết thúc cuối cùng của mình—và rất có thể, chính là danh tính linh thiêng mà ông vẫn rao giảng—lại chỉ là tín hiệu để bầy quỷ Harpy đói khát bắt đầu những cuộc trác táng dơ dáy của chúng, với một chút lòng biết ơn chân chính (vốn chính là sự tiết độ) ít ỏi chẳng kém gì bầy chim chóc trong thơ Virgil! Thật may nếu bản thân người tốt ấy không cảm thấy lòng sùng kính của mình bị vẩn đục đôi chút, khi những làn hơi khói nhục dục mờ ảo ấy hòa quyện và làm ô uế cả hy tế tinh tuyết trên bàn thờ.

Lời châm biếm cay đắng nhất về những bàn ăn ê hề và thói trác táng chính là bữa tiệc mà Satan, trong tác phẩm Paradise Regained, dọn ra để cám dỗ Chúa trong hoang mạc:

Một bàn tiệc bày soạn theo lối vương giả,

Chất đầy món ăn, hương vị tuyệt trần;

Thú rừng săn bắn, hay chim trời bắn bắt,

Nướng trên lửa hồng, bọc lớp bánh thơm,

Hay nấu nhừ, xông khói long diên hương;

Muôn loài cá từ biển khơi, bờ bãi,

Suối nguồn hay khe róc rách chảy quanh,

Mà Pontus, vịnh Lucrine, bờ Phi Châu đã vét cạn.

Tên Cám Dỗ, tôi dám cá với bạn, nghĩ rằng những món ngon vật lạ đó sẽ trôi tuột xuống bụng mà chẳng cần đến lời tiên tri ban phước mở đầu. Đó chắc chắn sẽ là những lời cảm tạ ngắn ngủi khi ác quỷ đóng vai chủ nhà.—Tôi e rằng nhà thơ đã thiếu đi sự đoan trang thường thấy ở đoạn này. Phải chăng ông đang nghĩ đến sự xa hoa của người La Mã cổ đại, hay một ngày lễ hội linh đình tại Cambridge? Đây là một sự cám dỗ thích hợp hơn cho một kẻ như Heliogabalus. Toàn bộ bữa tiệc mang nặng tính thế tục và bếp núc, và các phần đi kèm hoàn toàn là một sự báng bổ đối với khung cảnh sâu thẳm, tách biệt và linh thiêng ấy. Kho vũ khí hùng hậu gồm các loại nước sốt mà tên đầu bếp-quỷ phù phép ra hoàn toàn không tương xứng với những nhu cầu giản dị và cơn đói thuần túy của vị khách. Kẻ từng quấy rầy Ngài trong giấc mơ, đáng lẽ ra phải rút ra bài học từ chính những giấc mơ ấy. Trước những ảo tưởng ôn hòa của Người Con đói khát của Đức Chúa Trời, những loại tiệc tùng nào đã hiện ra trước mắt Ngài?—Thật vậy, Ngài đã mơ,

Như thói quen của kẻ đói khi chợp mắt,

Về thức ăn thức uống, sự thanh thản ngọt ngào của tự nhiên.

Nhưng là thức ăn nào?—

Ngài ngỡ mình đang đứng bên suối Cherith,

Và nhìn bầy quạ với chiếc mỏ sừng,

Đem thức ăn đến cho Elijah, chiều và sáng;

Dù tham ăn, chúng được dạy phải kiêng dè những thứ đem tới:

Ngài cũng thấy nhà tiên tri trốn chạy

Vào chốn hoang vu, và ngủ dưới cội bách xù;

Rồi khi tỉnh giấc, thấy bữa tối đã dọn trên than hồng,

Và được thiên sứ giục đứng lên mà thưa thết,

Rồi ăn bữa thứ hai sau quãng nghỉ ngơi,

Sức mạnh từ đó đủ nuôi Ngài suốt bốn mươi ngày:

Đôi khi, Ngài cùng sẻ chia với Elijah,

Hoặc làm khách của Daniel với món đậu lăng.

Chẳng có gì trong thơ Milton được tưởng tượng tinh tế hơn những giấc mơ ôn hòa của vị Thần Đói khát ấy. Theo bạn, trong hai bữa tiệc ảo ảnh này, việc đưa cái gọi là lời cảm tạ vào sẽ là thích hợp và đúng đắn nhất ở bữa tiệc nào?

Về mặt lý thuyết, tôi không hề phản đối các lời cảm tạ; nhưng trên thực tế, tôi thú nhận rằng (đặc biệt là trước bữa ăn) chúng dường như mang theo thứ gì đó ngượng ngùng và bất hợp thời. Những ham muốn của chúng ta, dù dưới hình thức này hay hình thức khác, đều là những cỗ mãnh lực thúc đẩy lý trí—thứ mà nếu không có chúng thì có lẽ sẽ chỉ thực hiện rất uể oải những mục đích lớn lao là bảo tồn và tiếp nối giống nòi. Chúng là những ơn phước thích hợp để được ngắm nhìn từ xa với lòng biết ơn đúng mực; nhưng khoảnh khắc của cơn thèm ăn (bác độc giả sáng suốt sẽ hiểu ý tôi) có lẽ lại là thời điểm kém thích hợp nhất cho hành động đó. Những tín hữu Quaker, những người giải quyết mọi công việc của mình với sự điềm tĩnh hơn chúng ta, lại có nhiều quyền hơn trong việc sử dụng những lời mở đầu ban phước ấy. Tôi vẫn luôn ngưỡng mộ lời cảm tạ thầm lặng của họ, và càng ngưỡng mộ hơn khi tôi nhận thấy những hành động hướng đến thức ăn thức uống theo sau đó của họ ít mang tính nhục dục và bốc đồng hơn chúng ta. Họ không phải là những kẻ phàm ăn hay nghiện rượu. Họ ăn, hệt như một con ngựa nuốt mớ cỏ khô được cắt vụn, với sự dửng dưng, điềm tĩnh và sạch sẽ. Họ không hề làm bẩn hay dây dãi thức ăn khắp người. Khi tôi nhìn thấy một tên thị dân đeo khăn yếm lót ngực, tôi không tài nào tưởng tượng nổi đó lại là một chiếc áo dòng.

Tôi không phải là một tín hữu Quaker khi ngồi vào bàn ăn. Tôi thú nhận rằng mình không hề dửng dưng với các loại thức ăn. Những miếng thịt hươu béo ngậy đó sinh ra không phải để được đón nhận với những nghi thức vô cảm. Tôi căm ghét kẻ nuốt chửng nó mà ra điều không biết mình đang ăn thứ gì. Tôi hoài nghi gu thưởng thức của hắn trong những vấn đề lớn lao hơn. Tôi rùng mình theo bản năng trước kẻ tuyên bố rằng mình thích thịt bê băm nhỏ. Có một nét tướng số ẩn hiện trong khẩu vị ăn uống. C—— cho rằng một người không thể có một tâm hồn trong sạch nếu từ chối món bánh bao táo. Tôi không chắc liệu anh ta có đúng không. Cùng với sự tàn lụi của sự ngây thơ thuở ban đầu, tôi thú nhận mình ngày càng bớt đi sự hào hứng đối với những món ăn vô hại ấy. Cả họ nhà rau củ đã mất đi sức hút trong tôi. Tôi chỉ còn bám trụ lấy măng tây, thứ dường như vẫn khơi gợi những ý nghĩ dịu dàng. Tôi trở nên thiếu kiên nhẫn và hay cáu kỉnh trước những sự thất vọng về ẩm thực, chẳng hạn như việc trở về nhà vào giờ ăn tối, kỳ vọng một món ăn đậm đà nào đó, để rồi nhận lại một thứ hoàn toàn nhạt nhẽo vô vị. Bơ đun không tới—thứ lỗi lầm phổ biến nhất trong nhà bếp—cứ thế đẩy tôi ra khỏi nhịp sống bình thường của mình.—Tác giả cuốn The Rambler từng phát ra những âm thanh động vật không thành tiếng trên món ăn ưa thích của mình. Phải chăng đó là thứ âm nhạc thích hợp nhất để được mở đầu bằng lời cảm tạ? hay vị thánh nhân kia sẽ làm tốt hơn nếu hoãn lời sùng kính của mình lại đến một thời điểm mà ơn phước có thể được chiêm nghiệm với ít sự xao động hơn? Tôi không tranh chấp gu thưởng thức của ai, cũng không đứng mũi chịu sào chống lại những điều tuyệt vời ấy, theo cách riêng của chúng, như niềm vui và tiệc tùng. Nhưng vì những hoạt động này, dù đáng khen ngợi đến đâu, lại có rất ít sự duyên dáng hay nét thanh nhã trong đó, một người nên chắc chắn rằng, trước khi mạo hiểm ban phước cho chúng, rằng trong lúc anh ta đang giả vờ bày tỏ lòng sùng kính ở đâu đó, thì anh ta lại không đang thầm hôn tay một con cá lớn—vị thần Dagon của hắn—với một sự thánh hiến đặc biệt cho chẳng cái hòm bia nào ngoài cái thố canh béo ngậy trước mặt. Lời cảm tạ là những khúc dạo đầu ngọt ngào cho các bữa tiệc của các thiên thần và trẻ thơ; cho những củ rễ cây và bữa ăn kham khổ hơn của đan viện Chartreuse; cho bữa ăn đạm bạc nhưng được ghi nhận không chút đạm bạc của người nghèo khổ và khiêm nhường; nhưng tại những bàn ăn chất đống của kẻ nuông chiều bản thân và kẻ xa hoa, chúng lại trở nên lạc điệu, kém phần đúng lúc và sai nhịp với hoàn cảnh, ngẫm lại còn kém hơn cả tiếng ồn của những nhạc cụ phù hợp hơn mà trẻ em thường được nghe kể ở Hog's Norton. Chúng ta ngồi quá lâu bên bàn ăn, hoặc quá tò mò trong việc nghiên cứu chúng, hoặc quá bấn loạn trong cách chúng ta tiếp cận chúng, hoặc chiếm đoạt quá lớn phần của những điều tốt đẹp ấy (vốn dĩ nên là của chung) về phía mình, để có thể thốt lên lời cảm tạ một cách duyên dáng. Việc tạ ơn cho những gì chúng ta vơ vét vượt quá tỷ lệ của mình chẳng khác nào thêm sự đạo đức giả vào sự bất công. Ý thức ẩn giấu về sự thật này chính là điều khiến cho việc thực hiện nhiệm vụ này trở nên lạnh lẽo và vô hồn ở hầu hết các bàn ăn. Trong những ngôi nhà mà lời cảm tạ cũng không thể thiếu được như chiếc khăn ăn, ai mà chưa từng thấy câu hỏi muôn thuở nổi lên, rằng ai sẽ là người đọc nó; trong khi người chủ nhà và vị linh mục khách mời, hoặc một vị khách nào đó có thẩm quyền tiếp theo về tuổi tác hay sự trang nghiêm, cứ đùn đẩy chức trách ấy cho nhau như một phép xã giao, và chẳng ai trong số họ không cảm thấy miễn cưỡng khi phải trút bỏ gánh nặng kỳ quặc của một bổn phận mập mờ khỏi đôi vai mình?

Tôi từng uống trà cùng hai vị giáo sĩ theo phái Giám lý với hai trường phái tín ngưỡng khác nhau, mà tối hôm đó tôi may mắn là người giới thiệu họ với nhau lần đầu tiên. Trước khi chén trà đầu tiên được chuyền đi, một trong hai vị đáng kính ấy đã hỏi vị kia với tất cả sự trang nghiêm vốn có, rằng liệu ông có muốn đọc lời cầu nguyện nào không. Dường như đó là phong tục của một số giáo phái là phải dâng một lời cầu nguyện ngắn trước cả bữa ăn nhẹ này. Vị huynh đệ đáng kính kia thoạt đầu không hiểu ý ông lắm, nhưng sau khi được giải thích, với thái độ không kém phần quan trọng, ông đáp lại rằng đó không phải là phong tục quen thuộc trong giáo hội của mình: trước sự lảng tránh lịch sự ấy, vị kia vì phép lịch sự nhã nhặn, hoặc để chiều lòng một người huynh đệ yếu đuối, đã đồng ý dẹp bỏ hoàn toàn lời tạ ơn phụ trợ hay tạ ơn trà nước ấy. Với tâm thế nào mà Lucian không thể vẽ nên cảnh hai vị tư tế thuộc tôn giáo của ông, đang nhường nhịn nhau cái phép tắc thực hiện hay bỏ qua một buổi hiến tế,—trong khi vị thần đói khát ở giữa, hoài nghi về làn khói hương của mình, với chiếc mũi ngóng chờ đang lơ lửng bên trên hai vị tu sĩ và (giống như tiến thoái lưỡng nan) cuối cùng đành ra về mà chẳng có bữa tối lót dạ.

Một lời cầu nguyện ngắn trong những dịp này bị cảm thấy là thiếu sự kính cẩn; còn một lời cầu nguyện dài, tôi e rằng, không thể tránh khỏi lời buộc tội là vô duyên. Tôi không hoàn toàn đồng tình với sự cô đọng châm biếm mà gã tay chơi mập mờ đó (nhưng lại là bạn học dễ mến của tôi) C.V.L., mỗi khi bị nài nỉ đọc lời cảm tạ, thường dùng để hỏi, trước tiên là liếc xéo dọc bàn ăn một cách ranh mãnh, "Ở đây không có linh mục nào sao?"—rồi cố ý nói thêm rằng, "tạ ơn G——." Tôi cũng không nghĩ rằng nghi thức cũ của chúng ta hồi đi học lại hoàn toàn thích hợp, nơi chúng ta thường mở đầu bữa tối bánh mì phô mai cằn cỗi của mình bằng một lời mở đầu, gắn liền ơn phước khiêm tốn đó với sự công nhận những ân huệ đáng sợ và choáng ngợp nhất mà tôn giáo có thể mang lại. Non tunc illis erat locus. Tôi nhớ chúng ta đã phải vất vả thế nào để hòa giải cụm từ "những sinh linh tốt lành", nơi mà ơn phước đặt vào, với món ăn được dọn ra trước mặt, cố ý hiểu biểu thức đó theo một nghĩa thấp hèn và thú tính—cho đến khi có ai đó nhắc lại một truyền thuyết kể rằng vào những ngày hoàng kim của tu viện Christ, những thiếu niên Hospitallers từng có những thớ thịt nướng bốc khói trên bàn ăn hằng đêm của họ, cho đến khi một ân nhân sùng đạo nào đó, thương xót cho sự tẻ nhạt thay vì vị giác của lũ trẻ, đã đổi thịt của chúng lấy quần áo, và ban cho chúng—horresco referens—những chiếc quần dài thay vì thịt cừu.