Lamb lấy cái tên Elia—mà theo lời ông, phải phát âm là Ellia—từ một viên thư ký già người Ý tại South-Sea House vào thời ông làm việc ở đó: tức là khoảng năm 1791-1792. Trong lá thư gửi John Taylor vào tháng 7 năm 1821, ngay sau khi ông tiếp quản tạp chí này (xem bên dưới), Lamb có đề cập đến bài tiểu luận về South-Sea House: "Vì hiện có một người anh em đang làm ở đó, và tôi phân vân không biết anh ấy sẽ đón nhận những đoạn mô tả trong bài thế nào, nên tôi đã vội vàng đặt cái tên Elia lên đó. Cái tên này được chấp nhận khá suôn sẻ, bởi chính Elia cũng kiêm thêm cả công việc của một người viết thuê giống như tôi. Vài hôm trước, tôi có ghé thăm ông ấy (đã một năm rồi tôi chưa gặp) để cùng cười đùa về việc tôi đã 'chiếm dụng' tên ông, nhưng than ôi, tôi phát hiện ra ông ấy chỉ còn là một cái tên, vì ông đã qua đời vì bệnh lao từ mười một tháng trước mà tôi không hề hay biết. Vậy nên, tôi nghĩ cái tên này đã hoàn toàn thuộc về tôi; và đó là tất cả những gì ông ấy để lại cho tôi."

Tại thư viện ở Welbeck có một bản sao của một tập sách nhỏ bằng tiếng Pháp, nhan đề *Considérations sur l'état actuel de la France au mois de Juin 1815, par un Anglais*, được tác giả F.A. Elia tặng cho Công tước vùng Portland. Đây có lẽ chính là Elia của Lamb. Tập sách nhỏ này đã được in lại, cùng với những tài liệu thú vị khác có liên quan xa gần đến Lamb, trong bộ *Letters from the Originals at Welbeck Abbey*, xuất bản tư nhân năm 1909.

Tập sách *Elia. Essays which have appeared under that signature in the London Magazine* (Elia: Những bài tiểu luận đã xuất hiện dưới bút danh đó trên tạp chí London Magazine) được xuất bản vào đầu năm 1823. Ý định ban đầu của Lamb là thêm vào sách một lời tựa kỳ quặc, như ta biết từ bức thư gửi John Taylor đề ngày 7 tháng 12 năm 1822:

"THƯA NGÀI,—Tôi muốn bản Lời đề tặng đính kèm được in ra, trừ khi ngài không thích. Tôi thì thích nó. Nó mang phong cách cổ xưa. Nhưng nếu ngài phản đối, thì hãy cứ cho xuất bản cuốn sách như nó vốn là; chỉ xin đừng để người in nhầm từ 'curt' (cộc lốc) thành 'curst' (bị nguyền rủa).

"GỬI ĐỘC GIẢ THÂN THIỆN VÀ SÁNG SUỐT, người sẽ đón nhận những trang viết này đúng với ý nghĩa của chúng; không hiểu mọi thứ một cách lệch lạc theo nghĩa đen cứng nhắc, mà hiểu đúng tinh thần, như một cuộc trò chuyện sau bữa tối; thông cảm cho sự vội vàng và tính thiếu sót tất yếu của những suy nghĩ đầu tiên; và không ghi nhớ những lời lẽ vô tình thốt ra sau chén rượu thứ tư để rồi đem ra chế giễu sau này, Tác giả mong muốn (điều mà ông ấy cũng mong cho chính mình) có thật nhiều bạn tốt ở bên, có những cuốn sách hay để an ủi tâm hồn, mọi sự hanh thông đến với những dự định chân chính, và một sự thấu hiểu bao dung cho những lời nói và hành động vội vàng nhất của mình. Với những người khác (và ông ấy hy vọng họ cũng sẽ mua sách của mình), ông chào họ bằng lời mời cộc lốc của Timon: 'Hãy cởi bỏ đi, lũ chó, và liếm láp đi:' hoặc ông tiễn họ với sự tự tin chắc chắn của nhà triết học:—'các ngươi chỉ đang đánh vào cái vỏ của Elia thôi.'"

"Sau khi cân nhắc kỹ hơn, xin hãy bỏ Lời đề tặng đó đi. Các bài tiểu luận không cần Lời tựa: chính chúng đã là Lời tựa rồi. Lời tựa chẳng qua chỉ là cuộc trò chuyện với độc giả; và chúng cũng không làm gì khác ngoài điều đó. Xin hãy bỏ nó đi.

"Sẽ có một kiểu Lời tựa trong số báo tới, có thể đóng vai trò như một mẩu quảng cáo, nhưng không phù hợp để in trong tập sách.

"Hãy để ELIA xuất hiện trần trụi như lúc mới chào đời.

"T.B.—Không có Lời tựa."

"Kiểu Lời tựa trong số báo tới" chính là bài phác họa tính cách về Elia quá cố ở trang 171.

Elia đã không đạt được ấn bản thứ hai khi Lamb còn sống—tức là, trong suốt mười hai năm trời—mặc dù số lượng ấn bản mà nó trải qua từ sau khi ông qua đời cho đến ngày nay là vô số kể. Tại sao, xét đến sự nổi tiếng của các bài tiểu luận khi chúng xuất hiện trên *London Magazine*, cuốn sách lại tìm được quá ít độc giả là một vấn đề khó giải quyết. Bản thân Lamb dường như cho rằng một phần nguyên nhân là do sự phản đối của Southey trong tờ *Quarterly Review*, rằng Elia "thiếu một cảm thức tôn giáo vững vàng hơn;" nhưng nhiều khả năng hơn là do cuốn sách quá đắt: nó được bán với giá 9 shilling 6 xu.

Các nhà phê bình thông thường dường như chẳng hề nhận ra rằng một nhà văn hài hước, một nhà nhân văn và một bậc thầy về văn xuôi hiếm có đã xuất hiện, mặc dù Lamb đã chiếm được cảm tình của những trí tuệ sắc sảo hơn, những người luôn có thiên hướng tìm kiếm sự xuất sắc chỉ vì bản thân sự xuất sắc đó. Chẳng hạn, William Hazlitt đã thu hút sự chú ý vào chất lượng phong phú của Elia; cũng như Leigh Hunt; và William Hone, người tuy không thể được nhắc đến cùng hàng với các nhà phê bình kia, nhưng đã không mệt mỏi trong việc ủng hộ cuốn sách. Trong số những người xa lạ với Lamb nhưng ngay từ đầu đã ca ngợi thiên tài của ông có cả Miss Mitford. Thế nhưng Elia vẫn không bán chạy.

Mười năm trôi qua trước khi Lamb tập hợp lại các bài tiểu luận của mình, và sau đó vào năm 1833, cuốn *The Last Essays of Elia* được xuất bản, với nhà in của Edward Moxon. Phần lớn các bài tiểu luận nhỏ khác trên *London Magazine* và các nơi khác, vốn bị Lamb bỏ qua khi ông biên soạn hai tập sách của mình, sẽ được tìm thấy trong Tập I của ấn bản hiện tại. *The Last Essays of Elia* có sự đón nhận chẳng khá hơn là bao, nếu có, so với tập đầu tiên; và Lamb đã phải chịu nỗi nhục nhã khi bị gia đình Norris yêu cầu rút bỏ bài hồi ký tinh tế và đầy lòng nhân ái về Randal Norris, nhan đề "A Death-Bed" (xem trang 279), vì cho rằng nó quá riêng tư. Khi một ấn bản mới của *Elia* và *The Last Essays of Elia* được phát hành vào năm 1835, sau khi Lamb qua đời, bài "Confessions of a Drunkard" (Lời thú tội của một kẻ nghiện rượu) đã thay thế vị trí đó (xem Tập I).

Trong khi đó, một công ty ở Philadelphia đã đi trước Lamb một bước và cho ra mắt ấn bản thứ hai của *Elia* vào năm 1828. Ấn bản *Elia* tại Mỹ này về cơ bản giống với bản của Anh, ngoại trừ sự sắp xếp các bài tiểu luận có đôi chút khác biệt. Nhưng khi ấn bản thứ hai tại Mỹ được phát hành năm 1828, người ta phát hiện ra nó chứa ba tác phẩm hoàn toàn không phải của Lamb. Một thủ thuật viết lách bắt chước bề nổi phong cách của Lamb đã phát triển trên *London Magazine* ngay từ đầu; đó chính là nguồn gốc gây ra sự nhầm lẫn của biên tập viên người Mỹ. Ba bài viết không phải của Lamb, như ông đã chỉ ra với N.P. Willis (xem *Pencillings by the Way*), là "Twelfth Night", "The Nuns and Ale of Caverswell" và "Valentine's Day". Trong số đó, Allan Cunningham viết bài thứ hai, còn B.W. Procter (Barry Cornwall) viết hai bài còn lại. Tập sách chỉ chứa mười một bài tiểu luận mà chính Lamb đã chọn cho *The Last Essays of Elia*: nó được chắp vá thêm bằng ba tác phẩm giả mạo kể trên, cùng với vài bài không bao giờ được Lamb tập hợp lại, và bốn bài hài hước trong cuốn *Works*, 1818. Bài thơ sonnet "To Elia" của Bernard Barton được dùng làm lời giới thiệu. Nhìn chung, đó là một cuốn sách rất thú vị, như những cuốn sách thiếu tính xác thực thường thấy.

Trong các phần chú thích tiếp theo, người ta thường nhắc đến "Lamb's Key" (Chìa khóa của Lamb). Đây là một tờ giấy giải thích các chữ cái viết tắt và chỗ trống trong *Elia*, do Lamb soạn cho R.B. Pitman, một người đồng nghiệp tại East India House. Tôi xin trích dẫn đầy đủ ở đây, chỉ xin lưu ý rằng các chữ số đầu tiên đề cập đến các trang của ấn bản gốc *Elia* và các số trong ngoặc vuông là của tập sách này:—

M. . . . Trang 13 [7] Maynard, tự sát.

G.D. . . " 21 [11] George Dyer, Nhà thơ.

H. . . . " 32 [16] Hodges.

Dr. T——e . " 46 [24] Dr. Trollope.

Th. . . " 47 [24] Thornton.

S. . . " 47 [24] Scott, chết ở nhà thương điên Bedlam.

M. . . " 47 [24] Maunde, bị đuổi học.

C.V. le G. . " 48 [25] Chs. Valentine le Grice.

F. . . . " 49 [25] Favell; rời Camb'rg vì xấu hổ về cha mình, vốn là một thợ sơn nhà ở đó.

Fr. . . " 50 [26] Franklin, Giáo viên Ngữ pháp, Hertford.

T. . . " 50 [26] Marmaduke Thompson.

K. . . " 59 [30] Kenney, Nhà viết kịch. Tác giả của *Raising Wind*, v.v.

S.T.C. . . " 60 [31] Samuel Taylor Coleridge. [Không phải chữ viết tay của Lamb.]

Alice W——n . " 63 [32] Hư cấu (Winterton).

*** . . " 64 [32] Không nghĩa.

**** . . " 64 [32] Không nghĩa.

*** . . " 64 [32] Không nghĩa.

Mrs. S. . . " 87 [44] Mrs. Spinkes.

R. . . . " 98 [50] Ramsay, Thư viện London, Ludg. St.; hiện đã không còn.

Granville S. . " 98 [50] Granville Sharp. [Không phải chữ viết tay của Lamb.]

E.B. . . " 130 [65] Edward Burney, anh em cùng cha khác mẹ của Miss Burney.

B. . . . " 141 [71] Braham, hiện đã theo đạo Cơ Đốc.

*********** . " 170 [85] Distrest Sailors (Thủy thủ khốn khổ).

J——ll. . " 195 [97] Jekyll.

Susan P. . " 198 [99] Susan Peirson.

R.N. . . " 206 [103] Randal Norris, Thủ quỹ, Inner Temple.

C. . . . " 216 [108] Coleridge.

F. . . . " 222 [111] Field.

B.F. . . " 238 [118] Baron Field, anh em của Frank.

Lord C. . " 243 [121] Lord Camelford.

Sally W——r . " 248 [123] Sally Winter.

J.W. . . " 248 [123] Jas. White, tác giả của *Falstaff's Letters*.

St. L. . . " 268 [133] Không nghĩa.

B., Rector of —— " 268 [133] Không nghĩa.

*London Magazine*, với John Scott (1783-1821) là biên tập viên, được thành lập năm 1820 bởi Baldwin, Cradock & Joy. Số đầu tiên đề ngày tháng 1 năm 1820, và bài viết đầu tiên của Lamb xuất hiện trên số tháng 8 năm 1820. Lamb đã biết Scott khi ông làm biên tập viên cho *The Champion* năm 1814, nhưng theo Talfourd, chính Hazlitt là người giới thiệu Lamb với *London Magazine*.

John Scott, tác giả của hai cuốn sách du lịch thú vị là *A Visit to Paris in 1814* và *Paris Re-visited in 1815*, là một biên tập viên xuất sắc, và mọi việc đều diễn ra cực kỳ suôn sẻ cho đến khi ông lao vào mối thù với tạp chí *Blackwood's Magazine* nói chung, và John Gibson Lockhart nói riêng; câu chuyện đầy đủ về việc này có thể đọc trong cuốn *Life and Letters of Lockhart* năm 1896 của ông Lang. Trong trận đấu tay đôi xảy ra sau đó, Scott bị bắn trúng phía trên hông. Vết thương ban đầu được coi là nhẹ, nhưng Scott đã qua đời vào ngày 27 tháng 2 năm 1821—một người đàn ông tài năng mà nhiều người thương tiếc.

Ban đầu tạp chí không cho thấy dấu hiệu của sự mất mát Scott; nó vẫn tiếp tục mang dấu ấn của các nhà xuất bản ban đầu và chất lượng vẫn duy trì ở mức rất cao. Với việc Lamb và Hazlitt viết bài thường xuyên, khó có thể khác được. Nhưng bốn tháng sau cái chết của Scott và mười tám tháng sau khi thành lập, *London Magazine* đã chuyển sang tay các nhà xuất bản Taylor & Hessey, số đầu tiên mang dấu ấn của họ đề ngày tháng 8 năm 1821. Mặc dù trong một thời gian, người ta không nhận thấy sự giảm sút về giá trị mà trái lại còn có sự gia tăng về tính vui vẻ—vì Taylor mang theo Hood và John Hamilton Reynolds đến—nhưng các tiêu chuẩn biên tập cao cấp của Scott đã không còn được áp dụng nữa. Kể từ đó, sự suy tàn của tạp chí diễn ra đều đặn.

John Taylor (1781-1864), đối tác cấp cao của công ty Taylor & Hessey, nổi tiếng là người xác định Sir Philip Francis chính là tác giả của các lá thư "Junius", chủ đề mà ông đã xuất bản ba cuốn sách về nó. Mặc dù không phù hợp với cương vị này, ông vẫn đảm nhận vai trò biên tập viên cho *London Magazine* cho đến khi tạp chí được bán lại vào năm 1825.

Đầu năm 1825, Taylor đã thực hiện một thay đổi cho tạp chí. Ông bắt đầu một loạt bài mới, tăng kích thước và giá cả. Nhưng thử nghiệm không thành công; tinh thần của tạp chí đã tan biến; và vào mùa thu, ông bán nó cho Henry Southern (1799-1853), người đã sáng lập *Retrospective Review* năm 1820. Số báo cuối cùng của *London Magazine* mang tên Taylor & Hessey, và (theo quan điểm của tôi) có chứa bất kỳ bài viết nào của Lamb, là tháng 8 năm 1825. Chúng ta không có thông tin chính xác về vấn đề này, nhưng có mọi dấu hiệu trong các lá thư của Lamb cho thấy Taylor là kẻ bủn xỉn và không khéo léo trong quan hệ với những người đóng góp bài viết. Với Scott, Lamb dường như ngưỡng mộ và quý mến; nhưng ngay cả thời của Scott, việc chi trả nhuận bút dường như cũng không nhanh chóng. Theo Barry Cornwall, Lamb được trả gấp hai hoặc ba lần số tiền so với các nhà văn khác, những người nhận được một bảng Anh một trang cho văn xuôi. Nhưng chính Lamb lại nói rằng mức nhuận bút cho ông là hai mươi guineas một "sheet" (tờ in), một sheet gồm mười sáu trang; và ông nói với Moore rằng ông đã nhận được 170 bảng Anh cho hai năm viết *Elia*. Trong một lá thư gửi Barton vào tháng 1 năm 1823, Lamb nhận xét: "B—— [Baldwin], người đầu tiên thuê tôi làm 'Elia', vẫn chưa trả hết tiền cho tôi (cũng như chưa trả cho bất kỳ ai trong chúng tôi nếu không bị hối thúc nhiều lần đầy nhục nhã)."

Những tham chiếu dưới đây về *London Magazine* trong các lá thư của Lamb gửi Barton kể lại câu chuyện về sự suy tàn của nó một cách rõ ràng đủ. Tháng 5 năm 1823:—"Tôi không thể không nghĩ rằng *London Magazine* đang ì ạch. Tôi nhớ Janus [Wainewright]. Và ôi, tạp chí này nhớ Hazlitt biết bao—Procter cũng vậy, cậu ấy bị xúc phạm (như Janus đã từng) vì sự cắt xén ghê gớm những bài viết của cậu ấy."

Lại nữa, muộn hơn một chút, vào tháng 9:—"Tôi sợ tờ *London* đang đi xuống.—Tôi nấn ná lại giữa những khung sườn đang cọt kẹt của nó, như con chuột cuối cùng. Nó sẽ sụp đổ, nếu họ không có được vài cái trụ đỡ. Họ đã hạ bệ ba người, W. Hazlitt, Procter, và trụ cột tốt nhất, tử tế, nhẹ dạ, Wainwright, Janus của họ."

Vào tháng 1 năm 1824, khi bắt đầu tám tháng im lặng của mình:—"Tạp chí *London* phải xoay xở mà không có tôi một thời gian, một thời gian và nửa thời gian, vì tôi đã mất hết hứng thú với nó."

Lại nữa, vào tháng 12 năm 1824:—"Taylor & Hessey thấy tạp chí của họ bán rất ế với giá 2s. 6d., nên đang khôn ngoan dự định tăng giá thêm một shilling; và đã có nhiều tác giả hơn mức họ cần, họ lại định tăng thêm số lượng người viết. Nếu họ định cạnh tranh với tờ *New Monthly*, họ phải thay đổi đội ngũ hiện tại. Chẳng có ích gì khi trói buộc cái xác chết của một tờ Tạp chí phê bình vào một tờ Tạp chí đã nửa chết nửa sống."

Vào tháng 1 năm 1825 (gửi Sarah Hutchinson):—"Cô hỏi về biên tập viên của tờ *Lond.* Tôi chẳng biết ai cả. Ấn phẩm đầu tiên này [của một loạt bài mới] thật tẻ nhạt và trơ trẽn, đủ để khiến những người đặt mua báo phải phàn nàn vì tiếc cái shilling kia."

Tháng sau, Lamb lại viết cho Barton:—"Số báo thứ hai [của loạt bài mới] của chúng tôi toàn là rác rưởi. T. & H. đang làm cái trò gì vậy? Nó giống như bọt bia, 'lác đác chẳng có chút lợi lộc hay niềm vui nào'. Lác đác! chẳng có lấy một mầm mống hoa trái hay ngũ cốc. Tại sao Scott tội nghiệp lại qua đời! Có một sự an ủi khi viết cùng với những cộng sự như nhóm người viết lách nhỏ bé của anh ấy, một số đã bỏ đi, một số bị xúc phạm mà bỏ đi, và tôi bị bỏ lại như góa phụ đơn độc [trong một bài thơ của Barton] đang đi tìm rau cải xoong."

Cuối cùng, vào tháng 8 năm 1825:—"Taylor đã bỏ tờ *London*. Nó đúng là một gánh nặng. Nó giống như Job trong Vũng Lầy Thất Vọng (Slough of Despond). Tôi trút bỏ phần trách nhiệm của mình, và đứng đó như Christian với đôi vai nhẹ nhàng và vui vẻ."

Ngoài Lamb và Hazlitt, *London Magazine* còn có những đóng góp thường xuyên ít nhiều từ De Quincey, Allan Cunningham (Nalla), T.G. Wainewright—sau này là một kẻ đầu độc, nhưng thời đó là một kẻ dệt nên những văn xuôi nghệ thuật vui tươi, John Clare, Bernard Barton, H.F. Cary, Richard Ayton, George Darley, Thomas Hood, John Hamilton Reynolds, Sir John Bowring, John Poole, B.W. Procter; trong khi những người viết bài không thường xuyên có Thomas Carlyle, Landor và Julius Hare.

Bài tiểu luận "Stage Illusion", trong số tháng 8 năm 1825, tôi tin là bài viết cuối cùng mà Lamb đóng góp. (Về vấn đề này, hãy xem cuốn *Sidelights on Charles Lamb*, 1903 của ông Bertram Dobell.) Sau đó Lamb chuyển sang tờ *New Monthly Magazine* của Colburn, nơi xuất hiện bài "Popular Fallacies", cùng với một vài bài tiểu luận khác sau này của ông. Bài viết cuối cùng của ông cho tạp chí đó đề ngày tháng 9 năm 1826. Năm 1827, ông chủ yếu bận rộn với việc chọn trích đoạn kịch của Garrick cho *Table Book* của Hone, tại Bảo tàng Anh, và một thời gian sau đó, ông dường như hứng thú với việc viết thơ acrostic (thơ chữ đầu dòng) và thơ đề tặng album hơn là văn xuôi. Tuy nhiên, vào năm 1831, tờ *Englishman's Magazine* của Moxon đã mở đường cho bất cứ thứ gì Lamb muốn đóng góp, và kết quả là sự hồi sinh ngắn ngủi của *Elia* (dưới cái tên Peter). Với sự kết thúc của tạp chí đó vào tháng 10 năm 1831, sự nghiệp viết lách của Lamb thực sự chấm dứt.

* * * * *

Trang 1. THE SOUTH-SEA HOUSE (NGÔI NHÀ SOUTH-SEA).

*London Magazine*, tháng 8 năm 1820.

Mặc dù các bài "Bachelor's Complaint of the Behaviour of Married People", "Valentine's Day" và "On the Acting of Munden" đều được viết trước bài này, nhưng nó vẫn là bài đầu tiên trong các bài tiểu luận của Elia. Trong phần chú thích của một ấn bản nhỏ *Elia*, tôi đã lưu ý rằng có lẽ hiếm có tác giả nào trong văn học lại thấy mình, như Lamb, ở tuổi 44 mà phải ghi chép lại những ấn tượng thu thập được từ thời 17 tuổi; nhưng giờ tôi nghĩ có lẽ Lamb đã thỉnh thoảng ghé thăm anh trai tại South-Sea House trong những năm sau đó và thu thập thêm những ấn tượng khác vào lúc ấy. Tôi đi đến kết luận này một phần bởi thực tế là Thomas Tame không được bổ nhiệm làm Phó kế toán cho đến bốn hoặc năm năm sau khi Lamb đã rời đi.

Chúng ta không biết chính xác nhiệm vụ của Lamb tại South-Sea House là gì hoặc ông làm ở đó bao lâu: có lẽ chỉ trong hai mươi ba tuần—từ tháng 9 năm 1791—như đề cập trong biên lai dưới đây, được ông J.A. Rutter phát hiện trong một buổi triển lãm tài liệu minh họa về "South Sea Bubble" tại Bảo tàng Albert ở Exeter:—

Đã nhận ngày 8 tháng 2 năm 1792 từ Công ty South Sea danh giá thông qua tay Thư ký của họ số tiền Mười hai bảng 1s. 6d. cho 23 tuần làm việc tại Văn phòng Giám định.

Điều này cho thấy mức lương của Lamb là nửa guinea mỗi tuần, được trả sáu tháng một lần. Anh trai John của ông đã phục vụ trong Công ty, nơi anh ấy ở lại cho đến khi qua đời, thăng tiến lên chức Kế toán. Người ta suy đoán rằng chính nhờ ảnh hưởng của anh ấy mà Charles được nhận vào, với mục đích học hỏi việc sổ sách; nhưng người bảo trợ và giới thiệu thực sự là Joseph Pake, một trong các giám đốc, người mà chúng ta gặp ở trang 92. Chúng ta không biết liệu Lamb có ý định ở lại lâu dài hay chỉ lấp vào chỗ trống tạm thời tại Văn phòng Giám định. Ông chuyển sang East India House vào mùa xuân năm 1792.

Công ty South Sea được thành lập năm 1710. Năm xảy ra vụ "Bubble" là 1720. Ngôi nhà South-Sea House, sau khi được tu sửa lại, nay là một cụm văn phòng.

Trang 2, dòng 11. Bốn mươi năm trước. Chính xác ra là hai mươi tám đến ba mươi năm.

Trang 3, dòng 1. Sổ sách … làm tôi bối rối. Ở đây Elia bắt đầu sự nghiệp "matter-of-lie" (những điều dối trá) của mình. Vào thời điểm này, Lamb đang làm việc tại Văn phòng Kế toán của India House, sống giữa những con số cả ngày.

Trang 3, dòng 7 từ dưới lên. Evans. William Evans. Các cuốn Niên giám thời đó in danh sách các quan chức chính tại một số văn phòng công, và có thể lần theo sự nghiệp của các thư ký mà Lamb nhắc tên. Tất cả đều là người thật. Evans, người mà tên có năm được ghi là Evan Evans, được bổ nhiệm làm thủ quỹ (hoặc phó thủ quỹ) vào năm 1792.

Trang 4, dòng 4. Sẵn sàng tưởng tượng mình là một trong số họ. Lamb rất thích lối nói giễu cợt này. Xem bài tiểu luận nhỏ "The Last Peach" (Tập I), và lá thư tinh nghịch gửi Bernard Barton, sau phiên tòa xét xử Fauntleroy, cảnh báo ông ấy về tội biển thủ.

Trang 4, dòng 7. Anderton's. Hoặc là quán cà phê trên phố Fleet, nay là Khách sạn Anderton's, hoặc một chi nhánh của nó trong thành phố. Bức chân dung, nếu từng tồn tại, thì nay không còn được biết đến ở đó.

Trang 5, dòng 17. John Tipp. John Lamb kế nhiệm Tipp làm Kế toán vào khoảng năm 1806.

Trang 5, dòng 27. Tôi không biết, v.v. Câu ngoặc đơn này không có trong *London Magazine*, nhưng chú thích dưới đây đã được thêm vào câu này:—

"Kể từ đó tôi được biết, người thuê hiện tại của chúng là ông Lamb, một quý ông hạnh phúc khi sở hữu một số bức tranh quý, và trong đó có một bức chân dung hiếm của Milton, mà tôi định sẽ đến xem để làm vui lòng mình, đồng thời làm tươi mới trí nhớ về những cảnh cũ. Ông Lamb có tiếng là một nhà sưu tầm vô cùng lịch thiệp và cởi mở."

Ông Lamb, tất nhiên là John Lamb, hay James Elia (xem bài tiểu luận "My Relations"), lúc đó (năm 1820) là Kế toán của South-Sea House. Ông để lại bức tranh Milton cho anh trai mình. Hiện nó đang ở Mỹ.

Trang 6, dòng 5 từ dưới lên. Henry Man. Đây là Henry Man (1747-1790), phó thư ký của South-Sea House từ năm 1776, và là tác giả của những bài viết nhẹ nhàng trên báo, và một hai cuốn sách. Tuyển tập *Miscellaneous Works in Verse and Prose* của cố Henry Man được xuất bản năm 1802, trong số những người đăng ký mua có ba quan chức được nhắc tên trong bài tiểu luận này—John Evans, R. Plumer, và ông Tipp, cũng như Thomas Maynard, người mà mặc dù được gán cho Sở Giao dịch Chứng khoán, nhưng có lẽ là "M—— ngây thơ như mục đồng" trong một đoạn văn sau này. Những chuyện chính trị nhỏ nhặt hầu hết được giữ bên ngoài các tập sách của Man, vốn mang phong cách cao thượng hơn là dí dỏm, nhưng có thể trích dẫn câu châm biếm chơi chữ này (mà Lamb rất ngưỡng mộ) về Lord Spencer và Lord Sandwich:—

Hai vị chúa tể nếu tôi nhắc tên ra,

Chắc khối người gọi tôi là tội lỗi:

Người thì sáng chế ra nửa chiếc áo khoác,

Người thì nửa bữa tối mà thôi.

Những vị chúa tể như thế thật hữu dụng,

Thiên đường gửi họ đến để an ủi ta;

Vì giờ đây không có lấy một trong mười,

Là người có thể lo được một bữa trọn vẹn.

Trang 7, dòng 13. Plumer. Richard Plumer (được đánh vần là Plomer trong danh bạ), phó thư ký sau Man. Lamb đặc biệt quan tâm đến gia đình Plumer vì bà của ông, bà Field, từng là quản gia tại dinh thự của họ ở Blakesware, gần Ware (xem chú thích cho "Dream-Children" và "Blakesmoor in H——shire"). Người Whig già đáng kính là William Plumer, từng là chủ nhân của bà, và lúc đó đang sống tại Gilston. Ông qua đời năm 1821.

Đoạn văn sau đây từ hồi ký về Edward Cave (1691-1754), do Tiến sĩ Johnson viết cho tạp chí *Gentleman's Magazine* (do Cave thành lập) năm 1754, cho thấy Lamb đã nhầm lẫn về Plumer:—

Ông [Cave] sau đó được thăng chức thư ký các lá thư miễn cước, chức vụ mà ông đã làm việc với tinh thần và sự kiên quyết tuyệt vời; và thường chặn lại các lá thư được các thành viên quốc hội miễn cước cho bạn bè của họ; vì ông cho rằng việc mở rộng quyền lợi đặc biệt như vậy là bất hợp pháp. Điều này gây ra nhiều lời phàn nàn, và vì đã chặn một lá thư miễn cước gửi cho nữ công tước cũ xứ Marlborough bởi ông Walter Plummer, ông đã bị triệu tập trước quốc hội vì tội vi phạm đặc quyền, và bị buộc tội, tôi cho là rất bất công, về việc mở thư để kiểm tra. Ông bị đối xử vô cùng khắc nghiệt và nghiêm khắc, nhưng vì từ chối trả lời các câu hỏi bằng cách viện dẫn lời tuyên thệ giữ bí mật, cuối cùng ông đã bị sa thải. Và phải ghi nhận danh dự cho ông rằng, khi bị trục xuất khỏi chức vụ, ông không hề nghĩ mình được giải phóng khỏi nghĩa vụ, mà tiếp tục từ chối cung cấp cho những người bạn thân nhất của mình bất kỳ thông tin nào về việc quản lý văn phòng.

Tôi mượn từ Canon Ainger một chú thích thú vị về Walter Plumer, viết vào những năm 1880, cho thấy Lamb cũng nhầm lẫn về các vấn đề khác:—

Ông Plumer hiện tại, ở Allerton, Totness, một người cháu của Richard Plumer ở South-Sea House, hoàn toàn không đồng ý với truyền thuyết được ghi lại ở đây về nguồn gốc của ông nội mình. Ông tin rằng mặc dù các mắt xích còn thiếu, Richard Plumer là hậu duệ trực hệ của Nam tước, Sir Walter Plumer, người qua đời vào cuối thế kỷ 17. Trí nhớ của Lamb đã làm ông thất vọng ở đây về một khía cạnh. "Người chú độc thân", Walter Plumer, chú của William Plumer ở Blakesware, chắc chắn không phải là một người độc thân (xem phả hệ gia đình trong cuốn *Cussans' Hertfordshire*).

Trang 7, dòng 10 từ dưới lên. M——. Theo "Chìa khóa" về các chữ cái viết tắt và chỗ trống trong một số bài tiểu luận, mà Lamb đã điền vào cho một người bạn tò mò, M—— là viết tắt của một người tên Maynard. "Maynard, tự sát" là dòng ghi của Lamb. Ông là thư ký trưởng tại Old Annuities và Three Per Cents, 1788-1793.

* * * * *

Trang 8. OXFORD IN THE VACATION (OXFORD TRONG KỲ NGHỈ).

*London Magazine*, tháng 10 năm 1820, nơi nó được ghi ngày tháng ở cuối, "Ngày 5 tháng 8 năm 1820. Từ phòng tôi nhìn ra Bodleian." Niềm tin của cá nhân tôi là Lamb đã viết bài tiểu luận này tại Cambridge, dưới ảnh hưởng của Cambridge, nơi ông đã dành vài tuần trong mùa hè năm 1819 và 1820, rồi chuyển bối cảnh sang Oxford để đánh đố. Tất nhiên ông biết Oxford, nhưng đã vài năm rồi ông không đến đó, và chính tại Cambridge, ông đã gặp Dyer và nhìn thấy các bản thảo của Milton.

Liên quan đến chuyến thăm Oxford (năm 1810), Hazlitt đã viết, trong bài tiểu luận *Table Talk* "On the Conversation of Authors", trên số tạp chí trước đó (số tháng 9) của *London Magazine*:—

L—— [tức là Lamb] một lần đã xuống nông thôn thăm chúng tôi. Ông ấy "giống như nhà thơ Ovid thất thường nhất giữa những người Goth." Những người dân nông thôn coi ông là một kẻ lập dị, và không hiểu các trò đùa của ông. Sẽ thật lạ nếu họ hiểu; vì trong thời gian ở lại, ông chẳng đùa câu nào. Nhưng khi chúng tôi băng qua đất nước để đến Oxford, thì ông ấy mới nói một chút. Ông ấy và các trường đại học cổ kính là những người bạn tri kỷ; và trong các sân trường, ông "bước đi trong chiếc áo thụng (gowned)."

Đoạn trích dẫn này đề cập đến bài sonnet của Lamb, "I was not Trained in Academic Bowers" (Tôi không được đào tạo nơi vòm cung học thuật), viết tại Cambridge năm 1819:—

Tuy nhiên, tôi có thể tưởng tượng mình đang lang thang giữa những tòa tháp kia,

Như một đứa trẻ, hỡi Granta, trên lòng ngươi;

Trán tôi như thắt chặt với chiếc mũ Tiến sĩ,

Và tôi bước đi trong chiếc áo thụng.

Trang 8, dòng 6 từ dưới lên. Agnize (Thừa nhận). Lamb rất thích từ này. Tôi từng thấy tuyên bố khéo léo rằng đó là từ do ông tự tạo ra—từ *agnus*, một con cừu—nhưng nguồn gốc thực sự là *ad gnoscere*, để thừa nhận, để công nhận, và từ này có thể tìm thấy ở những nơi khác—chẳng hạn trong "Othello" (Hồi I, Cảnh 3, dòng 232):—

Tôi xin thừa nhận

Một sự hăng hái tự nhiên và mau lẹ.

Trang 9, giữa. Red-letter days (Những ngày lễ). Xem chú thích ở trang 351. Các ngày lễ tại India House, vốn được liệt kê trong danh bạ London thời Lamb mới đến đó, tạo thành một danh sách khá dài. Nhưng đến năm 1820, Văn phòng Kế toán, nơi Lamb làm việc, chỉ giữ năm ngày lễ trong năm.

Trang 10, dòng 11. Tôi có thể ở đây … đóng vai sinh viên. Lamb đã chắt lọc nội dung của đoạn này vào bài sonnet của mình, "I was not Trained in Academic Bowers," viết tại Cambridge vào tháng 8 năm trước đó (xem ở trên và Tập IV).

Trang 11, dòng 12 từ dưới lên. Làm lung lay đức tin của tôi. Tại điểm này, trên *London Magazine*, Lamb đã thêm chú thích:—

"Với tôi, bất cứ lúc nào, chữ viết tay đều có gì đó đáng ghét. Văn bản dường như không bao giờ cố định. Bản in mới làm nó cố định. Tôi đã từng nghĩ *Lycidas* là một vẻ đẹp trọn vẹn—như nảy sinh ra với tất cả các phần hoàn mỹ—cho đến khi, trong một giờ phút tồi tệ, tôi được xem bản thảo viết tay gốc của nó, cùng với các bài thơ nhỏ khác của tác giả, trong Thư viện Trinity, được giữ như một báu vật đáng tự hào. Tôi ước họ đã ném chúng xuống dòng Cam, hoặc gửi chúng, sau những khúc ca cuối của Spenser, xuống Kênh đào Ireland. Thật sốc khi thấy những điều tuyệt vời này trong trạng thái thô sơ! bị gạch xóa, chỉnh sửa! như thể từ ngữ của chúng là phàm trần, có thể thay đổi, có thể di dời theo ý muốn! như thể chúng có thể đã khác đi, và cũng tốt y như vậy! như thể cảm hứng được tạo thành từ nhiều phần, và những phần đó thì dao động, kế tiếp, thờ ơ! Tôi sẽ không bao giờ bước vào xưởng vẽ của bất kỳ nghệ sĩ vĩ đại nào nữa, cũng không muốn nhìn bức tranh của ông ấy cho đến khi nó rời khỏi giá vẽ; không, ngay cả khi Raphael có sống lại, và đang vẽ một bức *Galatea* khác."

Trong Phụ lục của Tập I, trang 428, tôi đã in một đoạn từ bản thảo gốc của *Comus*, mà có lý do để tin rằng Lamb đã đóng góp cho *London Magazine*.

Trang 11, dòng 9 từ dưới lên. G.D. George Dyer (1755-1841), bạn của Lamb trong nhiều năm. Đây là lần đầu tiên ông được nhắc đến trong các bài tiểu luận; nhưng chúng ta sẽ gặp lại ông, đặc biệt là trong "Amicus Redivivus". George Dyer theo học tại Bệnh viện Christ từ rất lâu trước thời của Lamb ở đó, và sau khi trở thành một sinh viên ưu tú (Grecian), đã vào Đại học Emmanuel, Cambridge. Ban đầu ông trở thành trợ giảng ở Essex, sau đó làm gia sư riêng cho con của Robert Robinson, người theo phái Nhất vị luận, người mà sau này ông đã viết tiểu sử xuất sắc, rồi lại làm trợ giảng ở Northampton, một trong những đồng nghiệp của ông là John Clarke, cha của Charles Cowden Clarke, bạn của Lamb. Năm 1792, ông định cư tại Clifford's Inn như một kẻ viết thuê; làm thơ, lập mục lục, nghiên cứu thư viện cho một công trình thư mục lớn (không bao giờ được xuất bản), và đóng góp "tất cả những gì nguyên bản" cho các tác phẩm kinh điển của Valpy trong 141 tập. Trong quá trình làm việc này, thị lực của ông giảm sút; và một lần ông cho Hazlitt xem hai ngón tay mà ông đã mất khả năng sử dụng vì chép lại các bản thảo của Proclus và Plotinus bằng một kiểu chữ Hy Lạp đẹp. May mắn thay, một người phụ nữ tốt bụng đã cưu mang ông; họ kết hôn năm 1825; và những ngày cuối đời của Dyer rất hạnh phúc. Những cuốn sách hay nhất của ông là tiểu sử Robert Robinson và *Lịch sử các trường đại học và cao đẳng Cambridge*. Lamb và bạn bè chế giễu ông và yêu quý ông. Ngoài những câu chuyện được Lamb kể trong các lá thư và tiểu luận, còn có những đặc điểm thú vị của Dyer trong nhật ký của Crabb Robinson, trong các bài viết của Leigh Hunt, Hazlitt, Talfourd và những nơi khác. Tất cả đều nói lên sự dịu dàng, tính bừa bộn và sự thiếu hụt khiếu hài hước của ông. Một trong những câu chuyện nổi tiếng nhất kể về việc Dyer phê bình Williams, kẻ sát nhân kinh hoàng ở Ratcliffe Highway. Dyer, người không bao giờ nói lời ác ý với bất kỳ ai, được hỏi ý kiến về kẻ sát nhân máu lạnh đã giết hại hai gia đình này. Sau khi suy nghĩ kỹ lưỡng, ông trả lời: "Hắn chắc phải là một nhân vật khá lập dị."

Trang 12, dòng 10. Bất công với ông ấy. Trên *London Magazine*, chú thích sau đây đã xuất hiện tại đây, gần như chắc chắn là của Lamb:—

"Bạo lực hay bất công thì chắc chắn là không, ông Elia ạ. Nhưng bạn sẽ thừa nhận rằng sự ngây thơ quyến rũ của bạn chúng ta đôi khi khiến ông ấy phải hứng chịu những đòn tấn công, mà mặc dù (chúng tôi hy vọng) mang tính đùa cợt hơn là ác ý—đó là sự tôn trọng chân thành của chúng tôi dành cho G.D.—chúng tôi nghĩ, lẽ ra nên bỏ qua thì tốt hơn. Chẳng hạn như trò đùa ngớ ngẩn đó của L[amb], khi vấn đề tiểu thuyết Scotland mới được bàn tán lần đầu, đã nghiêm túc đảm bảo với bạn chúng ta—người cũng nghiêm túc đi kể lại với mọi người—rằng Lord Castlereagh đã thừa nhận chính mình là tác giả của *Waverly*! Lưu ý—không phải của Elia."

Trang 12, dòng 11. "Strike an abstract idea" (Đánh vào một ý tưởng trừu tượng). Tôi không tìm thấy câu trích dẫn này—nếu nó đúng là một câu trích dẫn; nhưng khi John Lamb từng đánh ngã Hazlitt trong một cuộc tranh luận về sắc tố, Hazlitt đã kiềm chế không đánh trả, nhận xét rằng ông là một nhà siêu hình học và không làm việc bằng nắm đấm mà bằng ý tưởng. Lamb có lẽ đang nhớ lại điều này một cách tinh quái.

Trang 12, dòng 15. C——. Cambridge. Dyer đã thêm một tác phẩm về *Privileges of the University of Cambridge* (Đặc quyền của Đại học Cambridge) vào cuốn Lịch sử của mình.

Trang 12, dòng 8 từ dưới lên. M——, bạn của chúng ta. Basil Montagu, Q.C. (1770-1851), tác giả pháp lý, nhà từ thiện, biên tập viên của Bacon, và là bạn của Wordsworth và Coleridge. Bà M. được nhắc đến ở đây là người vợ thứ ba của Montagu, bà Skepper. Chính bà là người được Edward Irving gọi là "quý bà cao quý", và là người mà Carlyle đã gửi những lá thư thời trẻ. A.S. là Anne Skepper, sau này là bà Bryan Waller Procter, một quý bà hấp dẫn sống đến tuổi rất cao và qua đời vào năm 1888. Nhà Montagu lúc đó sống tại số 25 Quảng trường Bedford.

Trang 13, dòng 17. Giật mình như một kẻ tội lỗi bị bắt quả tang. Ở đây chúng ta có một ví dụ thú vị về biệt tài kết hợp các trích dẫn của Lamb. Dòng thơ của Wordsworth trong "Ode on Intimations of Immortality" (Ode về những linh cảm của sự bất tử),

*Tremble like a guilty thing surprised* (Run rẩy như một kẻ tội lỗi bị bắt quả tang),

và cụm từ của Shakespeare trong "Hamlet" (Hồi I, Cảnh 1, dòng 148),

*Started like a guilty thing* (Giật mình như một kẻ tội lỗi),

có lẽ cả hai đều ở trong tâm trí ông khi viết.

Trang 13, dòng 24. Sự hiện diện cá nhân bộc lộ. Trên *London Magazine*, đoạn văn sau đây xuất hiện tại đây:

"D. bắt đầu cuộc sống, sau một khóa học miệt mài tại 'House of pure Emanuel', với tư cách là trợ giảng cho một hiệu trưởng cuồng tín gian xảo tại ***, với mức lương tám bảng mỗi năm, bao gồm ăn ở. Trong khoản thù lao ít ỏi này, ông chưa bao giờ nhận được quá một nửa trong tất cả những năm tháng làm việc vất vả cho người đàn ông này. Ông kể một giai thoại thú vị rằng, khi sự nghèo khó, lộ rõ qua đôi đầu gối rách rưới của ông, đôi khi buộc ông, trái với sự khiêm tốn tự nhiên của mình, phải ám chỉ đến những khoản lương nợ, Tiến sĩ *** sẽ không để ý ngay lập tức, nhưng sau bữa tối, khi trường tập trung lại để hát thánh ca, ông ta sẽ không bao giờ bỏ lỡ cơ hội đưa ra một bài giảng giáo huấn nào đó chống lại sự giàu có, và sự tha hóa của trái tim do ham muốn chúng—kết thúc bằng 'Lạy Chúa, trên hết hãy giữ cho các tôi tớ của Ngài khỏi tội tham lam ghê tởm. Có thực phẩm và quần áo, chúng ta hãy bằng lòng với chúng. Hãy cho con điều ước của Agar,'—và những thứ tương tự;—mà đối với thính giả nhỏ bé, nghe như một học thuyết đầy sự thận trọng và đơn giản của Cơ Đốc giáo,—nhưng đối với D. tội nghiệp, đó là một biên lai thanh toán đầy đủ cho yêu cầu quý đó ít nhất là như vậy.

"Và D. đã làm việc vất vả cho chính mình kể từ đó;—làm việc cật lực với mức lương thấp cho những người bán sách không biết thưởng thức,—lãng phí kiến thức uyên bác tuyệt vời của mình trong những lần hiệu đính âm thầm các tác phẩm kinh điển, và trong những dịch vụ không phô trương nhưng vững chắc cho học vấn, vốn thường rơi vào số phận của những học giả siêng năng, những người không có nghệ thuật để tự bán mình với lợi thế tốt nhất. Ông đã xuất bản những bài thơ, không bán được, vì tính cách của chúng không phô trương như chính ông,—và vì ông đã quá chìm đắm trong văn học cổ đại, nên không biết tiêu chuẩn phổ biến trong thơ ca là gì, ngay cả khi ông có thể đạt tới nó. Và vì vậy, những vần thơ của ông, đúng như ông gọi, là những trò lặt vặt; những bản tự nguyện; những bài thơ ca ngợi Tự do và Mùa xuân; những cảm xúc; những tri ân nhỏ bé, và những lễ vật, để lại trên bàn và ghế cửa sổ, khi chia tay nhà bạn bè; và từ tất cả các nhà trọ hiếu khách, nơi ông đã được tiếp đón một cách lịch sự (hoặc chỉ ở mức có thể chấp nhận được) trong cuộc hành hương của mình. Nếu nàng thơ tử tế của ông hơi lùi bước sau những dòng thơ mạnh mẽ, thời thượng trong thời đại khao khát sự kích thích này, thì văn xuôi của ông là loại tốt nhất trên thế giới, và thể hiện một bản ghi chép trung thực về tâm trí khỏe mạnh tự nhiên và giọng điệu trò chuyện vui vẻ, ngây thơ của chính ông."

Đoạn văn trên đã gây ra sự phản đối từ một người tên là W.K., đòi hỏi lời phản hồi sau đây từ Lamb, được in trên *London Magazine*, dưới mục "Lion's Head" (Đầu Sư Tử), số tháng 12 năm 1820:—

"Elia yêu cầu Biên tập viên thông báo cho W.K. rằng trong bài viết về Oxford, dưới chữ cái đầu G.D., ông có tham vọng làm cho công chúng biết rõ hơn về một tính cách, mà vì sự chính trực và lòng nhân hậu, ông đã quen xếp vào hàng những tấm gương tốt nhất của loài người. Rằng, nếu ông thất bại trong mục đích đề ra, thì đó chỉ đơn thuần là lỗi phán đoán. Rằng, nếu khi theo đuổi mục đích của mình, ông đã thu hút sự chú ý vào một số đặc điểm cá nhân của bạn mình, thì đó chỉ là vì sự xác tín rằng công chúng, đặc biệt là với các chủ đề sống động, không chịu được những lời tán dương thuần túy. Rằng các giai thoại mà ông đưa ra không hơn gì những gì ông nghĩ là cần thiết để đánh thức sự chú ý đến tính cách, và chỉ nhằm mục đích minh họa cho nó. Rằng hoàn toàn là một sai lầm khi cho rằng ông đảm nhận tính cách này để phô bày sự dí dỏm hay tài khéo léo của riêng mình. Rằng ông tin rằng một người diễn giải sáng suốt có thể tìm thấy ý định nào đó, vượt xa một trò đùa vô tâm. Rằng G.D., tuy nhiên, vì thấy cần thiết phải phủ nhận giai thoại về Tiến sĩ ——, nên trách nhiệm thuộc về ông, người không bao giờ có thể nghi ngờ sự chân thực của bạn mình trong một khoảnh khắc nào, phải giải thích nó từ ký ức không hoàn hảo về một câu chuyện ông nghe từ lâu, và tình cờ phù hợp với lập luận của mình, nên ông đã quá vội vàng gán cho G.D. Rằng, từ những khẳng định mạnh mẽ và bằng chứng ngược lại của G.D., ông buộc phải tin rằng nó không thuộc về bất kỳ phần nào trong tiểu sử của G.D. Rằng sự việc, nếu giả định là đúng, phải diễn ra từ hơn bốn mươi năm trước. Rằng, do đó, không có khả năng nó 'đập vào mắt nhiều người vốn có thể bị xúc phạm một cách chính đáng'."

"Cuối cùng, những gì ông nói về các Nhà bán sách, đề cập đến một khoảng thời gian nhiều năm, trong đó ông đã có hạnh phúc quen biết G.D.; và chẳng liên quan gì đến bất kỳ cam kết hiện tại hoặc tương lai nào của G.D., với những quý ông đó, những cam kết mà bản chất của chúng ông tự nhận là hoàn toàn xa lạ."

Kết quả của sự phản đối là Lamb đã lược bỏ đoạn văn bị phản đối khi ông tập hợp *Elia* vào năm 1823. Giờ đây có thể khôi phục lại nó; nhưng tôi đã chọn in mọi thứ trong phần thân của ấn bản này theo đúng cách Lamb đã sắp xếp cho báo in.

* * * * *

Trang 14. CHRIST'S HOSPITAL FIVE AND THIRTY YEARS AGO (BỆNH VIỆN CHRIST BA MƯƠI LĂM NĂM TRƯỚC).

*London Magazine*, tháng 11 năm 1820.

Bài tiểu luận này, dựa trên "Recollections of Christ's Hospital" (Những hồi ức về Bệnh viện Christ) trong Tập I, là một sự pha trộn thú vị giữa trải nghiệm của chính Lamb tại trường với trải nghiệm của Coleridge. Cả hai cậu bé đều vào trường cùng một lúc—vào ngày 17 tháng 7 năm 1782: Coleridge khi đó gần mười tuổi, Lamb bảy tuổi rưỡi. Coleridge được "mặc đồng phục" vào ngày 18 tháng 7 và đến Hertford một thời gian; Lamb được mặc đồng phục vào ngày 9 tháng 10. Lamb rời trường vào tháng 11 năm 1789, Coleridge vào tháng 9 năm 1791.

Ngôi trường mà Lamb biết nay không còn nữa. Các cậu bé hiện đều ở trong những tòa nhà mới giữa những cánh đồng xanh gần Horsham, cách xa thành phố của Lamb và sự ồn ào của nó.

Trang 14, dòng 15. Thủ quỹ đáng kính. Randal Norris (xem chú thích cho "A Death-Bed"). Tôi không thể khám phá ra nguyên nhân sức ảnh hưởng của ông ấy.

Trang 14, dòng 18, 19. Crug … piggins. Crug vẫn là tiếng lóng hiện nay. Trong bảo tàng của trường, một trong những chiếc piggins (ca gỗ) này vẫn được bảo tồn.

Trang 14, dòng 25. Ba ngày banyan (ngày ăn chay). Ba ngày ăn chay. Coleridge than phiền (trong một lá thư gửi Poole) rằng cậu chưa bao giờ được ăn đủ no ngoại trừ các ngày thứ Tư. Cậu đưa ra bảng thực đơn sau:

Chế độ ăn của chúng tôi rất thiếu thốn. Mỗi sáng một mẩu bánh mì khô và chút bia nhỏ kém chất lượng. Mỗi tối một miếng bánh mì lớn hơn, và phô mai hoặc bơ, tùy thích. Bữa tối—chủ nhật, thịt bò luộc và nước dùng; thứ hai, bánh mì phết bơ, và sữa pha nước; thứ ba, thịt cừu quay; thứ tư, bánh mì phết bơ, và sữa gạo; thứ năm, thịt bò luộc và nước dùng; thứ sáu, thịt cừu luộc và nước dùng; thứ bảy, bánh mì phết bơ, và cháo đậu. Thức ăn của chúng tôi được phân chia; và ngoại trừ các ngày thứ Tư, tôi không bao giờ được no bụng. Sự thèm ăn của chúng tôi bị kìm hãm, không bao giờ được thỏa mãn; và chúng tôi không có rau xanh.

Trang 14, dòng 8 từ dưới lên. *Caro equina*. Thịt ngựa. Chương của ông Pearce về thức ăn tại trường trong cuốn *Annals of Christ's Hospital* xuất sắc của ông rất thú vị, và ghi lại những thay đổi lớn.

Rotten-roasted or rare (Nướng quá lửa hoặc tái), tức là nướng quá kỹ hoặc chưa chín tới.

Trang 15, dòng 3. Người bà con tốt bụng. Dì Hetty, hay đúng hơn là Sarah Lamb. Hãy so sánh với "Lines written on the Day of my Aunt's Funeral" (Những dòng thơ viết ngày tang lễ dì tôi), Tập IV:—

Ta không quên

Người đã yêu Charles thế nào, khi cậu còn

Là một cậu học trò hay nói: Ta không quên

Niềm vui bận rộn vào ngày quan trọng đó,

Khi, tựa đứa trẻ, kẻ lang thang nghèo khó hài lòng

Rời bỏ vòng tay của tình cha mẹ,

Nơi vui đùa thời thơ ấu, và ngôi nhà đầu tiên,

Để đến với sự nuôi dưỡng thô lỗ của bàn tay người lạ,

Những nhiệm vụ khó khăn, lạ lẫm, và khẩu phần ăn ít ỏi của học trò.

Mắt người đã nhìn cậu đăm đắm từ đầu đến chân

Và khó lòng nhận ra cậu trong chiếc áo khoác vàng,

Thắt lưng da đỏ, và chiếc áo choàng màu xanh lam thô.

Trang 15, dòng 13. Tôi là một cậu bé nghèo khổ không bạn bè. Ở đây Lamb nói như Coleridge, người đã đến từ tận Ottery St. Mary, ở Devonshire (không phải Calne, ở Wiltshire), và không có bạn bè ở London. Trong *John Woodvil*, Lamb lại mượn St. Mary Ottery (xem Tập IV). Coleridge đã ghi lại cậu bất hạnh thế nào trong những ngày đầu đi học.

Trang 15, dòng 12 từ dưới lên. Whole-day-leaves (Những ngày nghỉ cả ngày). Trong bối cảnh này, đoạn văn sau đây từ cuốn *History of Christ's Hospital* (1834) của Trollope rất thú vị:—

Những ngày được phép vắng mặt ở Bệnh viện trong suốt cả ngày, được gọi là "whole-day leaves"…. Một tấm vé là một huy chương hình bầu dục nhỏ gắn vào lỗ khuy áo, không có nó, trừ những ngày nghỉ, không học sinh nào được phép qua cổng. Dưới đây là danh sách các ngày lễ, vốn được giữ ở Bệnh viện Christ từ trước đến nay; nhưng người ta đang tính đến việc cắt giảm đáng kể. Về chính sách của một biện pháp như vậy, có thể hoài nghi một cách công bằng, vì các kỳ nghỉ quá ngắn để mang lại sự nghỉ ngơi đầy đủ cho cả giáo viên lẫn học sinh; và những khoảng nghỉ không thường xuyên này, đặc biệt là trong các nhiệm vụ gian khổ của giáo viên, giúp họ phục hồi năng lượng đã kiệt quệ của cơ thể và tâm trí bằng sự thư giãn cần thiết. Nếu những ngày được đánh dấu bằng dấu sao rơi vào Chủ nhật, chúng sẽ được nghỉ vào thứ Hai tiếp theo; và tương tự với các ngày lễ quốc gia.

25 tháng 1. Lễ cải đạo của Thánh Paul.

*30. Lễ tử vì đạo của Vua Charles.

2 tháng 2. Lễ Nến (Candlemas Day).

24. Thánh Matthias.

Thứ Ba trước Mùa Chay (Shrove Tuesday).

Thứ Tư Lễ Tro (Ash Wednesday).

25 tháng 3. Lễ Truyền Tin (Lady Day).

23 tháng 4. Thánh George.

25. Thánh Mark.

1 tháng 5. Thánh Philip và Thánh James.

*29. Ngày Khôi phục Vua Charles II.

Lễ Thăng Thiên (Ascension Day).

Thứ Hai Tuần Thánh (Whit Monday).

Thứ Ba Tuần Thánh (Whit Tuesday).

11 tháng 6. Thánh Barnabas.

24. Thánh John Baptist.

29. Thánh Peter.

25 tháng 7. Thánh James.

Thứ Năm sau Thánh James. (Ngày lễ của các Y tá.)

24 tháng 8. Thánh Bartholomew.

Tháng 9 *2. London cháy.

*21. Thánh Matthew.

29. Thánh Michael.

18 tháng 10. Thánh Luke.

*23. Sinh nhật Vua Edward VI.

28. Thánh Simon và Thánh Jude.

1 tháng 11. Các Thánh (All Saints).

*5. Âm mưu Thuốc súng (Gunpowder Plot).

*9. Ngày của Thị trưởng (Lord Mayor's Day).

*17. Sinh nhật Nữ hoàng Elizabeth.

30. Thánh Andrew.

21 tháng 12. Thánh Thomas.

Cộng thêm sinh nhật của Nhà vua và Nữ hoàng, và Hoàng tử và Công chúa xứ Wales: và lễ đăng quang, tuyên bố của Nhà vua.

Ngoài số ngày nghỉ hào phóng nêu trên, các học sinh còn được nghỉ mỗi thứ Tư xen kẽ một ngày trọn vẹn; mười một ngày lễ Phục sinh, bốn tuần vào mùa hè và mười lăm ngày vào Giáng sinh. Năm 1837, hệ thống ngày lễ đã được tổ chức lại. Hãy so sánh những nhận xét khác của Lamb về các chuyến lang thang cả ngày của mình trong "Recollections of Christ's Hospital" (Tập I) và trong các bài tiểu luận trong tập sách này có tiêu đề "Amicus Redivivus" và "Newspapers".

Trang 16, dòng 14. Tháp London. Các học sinh Blue-coat vẫn có quyền vào cửa miễn phí Tháp London; nhưng những con sư tử thì không còn nữa. Chúng đã được chuyển đến Vườn thú vào năm 1831.

Trang 16, dòng 16. Người giám hộ của L. Nghĩa là Samuel Salt, Nghị sĩ; nhưng thực tế chính người bạn Timothy Yeats của ông là người đã ký giấy tờ cho Lamb. Chính xác hơn, cha của Lamb sống dưới mái nhà của Salt.

Trang 16, dòng 7 từ dưới lên. H——. Theo "Chìa khóa" của Lamb, đây là Hodges; nhưng trong bản sao *Elia* ấn bản đầu tiên tại Bảo tàng Anh, ai đó đã viết Huggins. Điều này không quan trọng. Nevis và St. Kitt's (St. Christopher's) là các hòn đảo ở Tây Ấn thuộc Anh. Tobin có lẽ là James Webbe Tobin, người Nevis, mất năm 1814, anh trai của nhà soạn kịch John Tobin, tác giả của "The Honeymoon".

Trang 17, dòng 2. Một con lừa nhỏ. Ý kiến chung tại Bệnh viện Christ là Lamb đã bịa ra sự kiện này; nhưng nó lại có vẻ là thật.

Trang 17, dòng 18. Perry, người mà L. ngưỡng mộ. John Perry, quản gia từ năm 1761 đến 1785, được nhắc đến trong bài tiểu luận trước của Lamb.

Trang 17, cuối. Gags (Thức ăn/miếng bịt miệng). Vẫn là tiếng lóng hiện nay.

Trang 17, cuối. ——. Không có tên trong "Chìa khóa". Trích dẫn là sự chuyển thể từ:—

Người ta kể rằng ngươi đã ăn thứ thịt kỳ lạ

Mà một số người đã phải chết để nhìn thấy.

"Antony and Cleopatra," Hồi I, Cảnh 4, dòng 67-68.

Cũng đáng lưu ý rằng trong *David Copperfield*, Dickens có một sự cố học đường với đặc điểm tương tự.

Trang 18, dòng 14 từ dưới lên. Ông Hathaway. Matthias Hathaway, quản gia từ năm 1790 đến 1813.

Trang 19, dòng 8. Tôi là một cậu bé mắc chứng hạ sườn (hypochondriac). Ở đây Lamb bỏ chiếc mặt nạ Coleridge và nói với tư cách là chính mình.

Trang 20, dòng 15. Bamber Gascoigne và Peter Aubert. Bamber Gascoigne, Nghị sĩ (1725-1791), ở Bifrons, Essex. Về Peter Aubert, tôi không thể tìm thấy gì, ngoại trừ việc trợ lý thư ký của Công ty Đông Ấn vào thời điểm Lamb viết bài tiểu luận này là Peter Auber, sau này là thư ký toàn quyền. Tên của ông ở đây có thể là một trò đùa.

Trang 20, dòng 6 từ dưới lên. Matthew Field. Linh mục Matthew Feilde, cũng là cha xứ Ugley và mục sư phụ tá tại Berden. Đối với Linh mục James Boyer, xem bên dưới.

Trang 21, dòng 18. "Peter Wilkins," v.v. *The Adventures of Peter Wilkins*, bởi Robert Paltock, 1751, vẫn được đọc; nhưng *The Voyages and Adventures of Captain Robert Boyle*, 1736, đã hết thời. Đó là sự pha trộn giữa du lịch không thuyết phục và một số câu chuyện khá phóng khoáng: một tác phẩm viết thuê thuần túy để đáp ứng một thị trường nhất định. Xem bài sonnet của Lamb gửi Stothard, Tập IV. *The Fortunate Blue-Coat Boy* thì tôi chưa thấy. Canon Ainger mô tả nó như một cuốn tiểu thuyết khá ngớ ngẩn, cho thấy một cậu học trò Blue-coat kết hôn với một quý bà giàu có. Tên phụ là "Memoirs of the Life and Happy Adventures of Mr. Benjamin Templeman; formerly a Scholar in Christ's Hospital. By an Orphanotropian", 1770.

Trang 22, chú thích. Tôi chưa tìm thấy bản sao vở kịch của Matthew Feilde.

Trang 23, dòng 17 từ dưới lên. W—— nheo mắt. Không thể xác định.

Trang 23, dòng 7 từ dưới lên. Coleridge, trong cuộc đời văn học của mình. Coleridge nói trong *Biographia Literaria* về việc đã có "lợi thế vô giá của một người thầy rất nhạy bén, mặc dù đồng thời cũng rất nghiêm khắc, Linh mục James Bowyer [Boyer]", và tiếp tục gán cho sự phân biệt và kỹ lưỡng của người thầy đó phần lớn kiến thức cổ điển và sự quan tâm sớm đến thơ ca và phê bình của chính mình. Coleridge đưa ra ví dụ này về sự hài hước thiếu kiên nhẫn của Boyer:—

Trong các bài sáng tác tiếng Anh của chúng tôi (ít nhất là trong ba năm cuối của quá trình học ở trường), ông không hề thương xót các cụm từ, ẩn dụ, hay hình ảnh, nếu không được hỗ trợ bởi một ý nghĩa đúng đắn, hoặc khi cùng ý nghĩa đó có thể được truyền tải với sức mạnh và phẩm giá tương đương bằng những từ ngữ giản dị hơn. Đàn luýt, đàn hạc và đàn lyre, Nàng thơ, các Nàng thơ và cảm hứng, Pegasus, Parnassus và Hippocrene, đều là sự ghê tởm đối với ông. Trong tưởng tượng, tôi gần như có thể nghe thấy ông hét lên bây giờ, "Đàn hạc? Đàn hạc? Lyre? Bút và mực, cậu bé, ý cậu là vậy! Nàng thơ, cậu bé, nàng thơ? Con gái của vú nuôi cậu, ý cậu là vậy! Suối Pierian? Ồ, phải rồi! cái máy bơm ở tu viện, tôi cho là vậy!"

Liên quan đến sự tàn nhẫn của Boyer, Coleridge nói thêm rằng "những sự nghiêm khắc của ông, ngay cả bây giờ, không ít lần tạo nên những giấc mơ mà trí tưởng tượng mù quáng muốn diễn giải cho tâm trí những cảm giác đau đớn của giấc ngủ khó chịu."

Trong *Table Talk*, Coleridge kể một câu chuyện khác về Boyer. "Kỷ luật tại Bệnh viện Christ thời tôi," ông nói, "là cực kỳ khắc nghiệt; tất cả các mối quan hệ gia đình đều phải đặt sang một bên. 'Cậu bé!' Tôi nhớ Bowyer từng nói với tôi một lần khi tôi đang khóc vào ngày đầu tiên trở lại sau kỳ nghỉ, 'Cậu bé! trường học là cha của cậu! Cậu bé! trường học là mẹ của cậu! Cậu bé! trường học là anh trai của cậu! trường học là chị gái của cậu! trường học là anh em họ đời thứ nhất của cậu, và anh em họ đời thứ hai của cậu, và tất cả những người họ hàng còn lại của cậu! Đừng khóc nữa!'"

Leigh Hunt trong cuốn tự truyện của mình cũng có những hồi ức về Boyer và Feilde.

James Boyer hoặc Bowyer sinh năm 1736, được nhận vào trường năm 1744, và chuyển sang Balliol. Ông từ chức Giáo viên Ngữ pháp cấp cao năm 1799, và có lẽ đã nghỉ hưu tại nhà xứ Gainscolne, nơi ông được ủy ban nhà trường bổ nhiệm sáu năm trước đó. Họ cũng tặng ông 500 bảng Anh và một cây gậy.

Trang 23, dòng 6 từ dưới lên. Tác giả của *Country Spectator*. Thomas Fanshaw Middleton (1769-1822), sau này là Giám mục Calcutta, người đã học cùng trường với Lamb và Coleridge. Trong nhóm tượng nhỏ được gọi là Tượng đài Coleridge, được quyên góp năm 1872, nhân kỷ niệm một trăm năm ngày sinh của Coleridge, và được luân chuyển bởi khu vực giành được nhiều giải thưởng nhất trong năm, Middleton là nhân vật cao nhất. Nó được tái bản trong ấn bản lớn của tôi. Câu chuyện mà nó kỷ niệm có nội dung là Middleton bắt gặp Coleridge đang đọc Virgil ở sân chơi và hỏi cậu có phải đang học bài không. Coleridge trả lời rằng cậu đang "đọc để giải trí", một câu trả lời mà Middleton đã báo cáo lại cho Boyer, và điều đó đã dẫn đến việc Boyer đặc biệt chú ý đến cậu. *Country Spectator* là một tạp chí do Middleton điều hành trong những năm 1792-1793.

Trang 23, dòng 3 từ dưới lên. C——. Lại là Coleridge.

Trang 24, dòng 4. Lancelot Pepys Stevens. Đánh vần đúng là Stephens, sau này là Giáo viên Ngữ pháp cấp dưới tại trường.

Trang 24, dòng 6. Dr. T——e. Arthur William Trollope (1768-1827), người kế nhiệm Boyer làm Giáo viên Ngữ pháp cấp cao. Ông từ chức năm 1826.

Trang 24, dòng 21. Th——. Sir Edward Thornton (1766-1852), nhà ngoại giao, người được cử làm Đặc sứ và Đại diện Toàn quyền đến Lower Saxony, Thụy Điển, Đan Mạch và các triều đình khác, sau đó trở thành bộ trưởng tại Bồ Đào Nha.

Trang 24, dòng 23. Middleton. Xem chú thích ở trên. Chuyên luận đó là *The Doctrine of the Greek Article as applied to the Criticism and the Illustration of the New Testament* (Học thuyết về mạo từ Hy Lạp áp dụng vào phê bình và minh họa Tân Ước), 1808. Nó chủ yếu nhắm vào Granville Sharpe. Middleton là Giám mục đầu tiên của Calcutta.

Trang 24, dòng 8 từ dưới lên. Richards. Đây là George Richards (1767-1837). Bài thơ của ông về "Aboriginal Britons" (Người Anh bản địa), giành giải thưởng do Bá tước Harcourt trao năm 1791, được Byron nhắc đến đầy thiện cảm trong *English Bards and Scotch Reviewers*. Richards trở thành mục sư của St. Martin's-in-the-Fields và là Thống đốc của Bệnh viện Christ. Ông đã thành lập một huy chương vàng cho thơ lục ngôn Hy Lạp-La Tinh (Latin hexameters).

Trang 24, cuối. S—— … M——. Theo "Chìa khóa" là "Scott, chết ở nhà thương điên Bedlam," và "Maunde, bị đuổi học."

Trang 24, cuối. "Finding some of Edward's race" (Tìm thấy vài người thuộc dòng dõi Edward). Từ *Carmen Seculare* của Prior năm 1700:—

Tìm thấy vài người thuộc dòng dõi Stuart

Bất hạnh, hãy bỏ qua biên niên sử của họ.

Lamb đổi Stuart thành Edward vì Edward VI. đã thành lập Bệnh viện Christ.

Trang 25, dòng 12. C.V. Le G——. Charles Valentine Le Grice (1773-1858), người mà chúng ta cũng gặp trong bài tiểu luận về "Grace Before Meat" (Lời nguyện trước bữa ăn). Le Grice, trong mô tả của ông về Lamb khi còn là một cậu học trò trong cuốn *Memorials* của Talfourd, đã nhận xét: "Tôi chưa bao giờ nghe thấy tên cậu ấy được nhắc đến mà không kèm theo từ Charles, mặc dù, vì không có cậu bé nào khác tên là Lamb, từ đó là không cần thiết; nhưng có một sự tử tế ngầm trong đó, và đó là bằng chứng cho thấy phong thái dịu dàng của cậu ấy đã khơi dậy sự tử tế đó."

Trang 25, dòng 20. Allen. Robert Allen, người mà chúng ta gặp lại trong bài tiểu luận về "Newspapers". Sau một sự nghiệp đa dạng và không may mắn, ông qua đời vì xuất huyết não năm 1805.

Trang 25, dòng 8 từ dưới lên. Le G—— trẻ. Samuel Le Grice trở thành người lính và chết ở Tây Ấn. Lamb đã viết về cậu cho Coleridge vào năm 1796, sau bi kịch tại gia đình mình, vào thời điểm rất cần bạn bè: "Sam Le Grice, lúc đó đang ở thị trấn, đã ở bên tôi trong 3 hoặc 4 ngày đầu tiên, và giống như một người anh em đối với tôi, cậu ấy dành mọi giờ thời gian của mình đến mức làm tổn hại đến sức khỏe và tinh thần của chính mình, để túc trực thường xuyên và chiều lòng cha tội nghiệp của tôi."

Trang 25, dòng 8 từ dưới lên. F——. Joseph Favell, sau này là Đại úy, người có ủy nhiệm từ Công tước xứ York—cũng như Sam Le Grice—và bị giết trên bán đảo, tại Salamanca, 1812. Lamb tuyên bố trong bài tiểu luận về "Poor Relations", nơi Favell xuất hiện dưới tên "W.", rằng ông ấy đã chết tại St. Sebastian. Cả Sam Le Grice và Favell đều định đi cùng Coleridge và Southey đến Susquehanna với tư cách là những người theo chủ nghĩa Pantisocracy.

Trang 26, dòng 1. Fr——. Frederick William Franklin, hiệu trưởng chi nhánh Hertford của trường từ năm 1801 đến 1827. Ông qua đời năm 1836.

Trang 26, dòng 2. Marmaduke T——. Marmaduke Thompson, người mà Lamb đã đề tặng *Rosamund Gray* năm 1798.

Trang 26, dòng 3. Danh mục các Grecians. Lamb ở Bệnh viện Christ từ 1782 đến 1789, và danh sách của ông chưa hoàn toàn đầy đủ. Bản thân ông chưa bao giờ là một Grecian; nghĩa là, một trong những học sinh được chọn ở phía ngữ pháp của trường, hai trong số đó được gửi lên Cambridge với một suất học bổng của bệnh viện mỗi năm, với điều kiện họ phải nhận chức sắc tôn giáo. Lamb là một trong số những Deputy-Grecians (Grecians dự bị) mà từ đó các Grecians được chọn, nhưng vì tật nói lắp cản trở và sự nghiệp Giáo hội là điều không thể, ông chưa bao giờ trở thành một Grecian chính thức. Viết cho George Dyer, người từng là một Grecian, vào năm 1831, Lamb nói: "Tôi không biết tại sao, nhưng kể từ những ngày đi học, tôi vẫn giữ thứ hạng của mình trong tưởng tượng. Tôi không bao giờ có thể quên rằng mình là một Deputy Grecian!… Than ôi! giờ tôi là gì? Một thư ký Leadenhall, hay người nhận lương hưu Ấn Độ, thì là gì so với một Deputy Grecian? Hỡi Lucifer, ngươi đã ngã xuống thế nào!"

Ký ức của Lamb được lưu giữ tại Bệnh viện Christ bằng một huy chương được trao cho các bài tiểu luận tiếng Anh xuất sắc nhất. Nó được đúc lần đầu năm 1875, kỷ niệm một trăm năm ngày sinh của ông.

* * * * *

Page 26. THE TWO RACES OF MEN (HAI LOÀI NGƯỜI).

*London Magazine*, tháng 12 năm 1820.

Viết cho Wordsworth vào tháng 4 năm 1816, Lamb nói:—"Tôi vẫn chưa đóng bìa các tập thơ. Tôi đợi cho đến khi mọi người mượn xong. Tôi nghĩ mình sẽ lấy một sợi xích và xích chúng vào kệ, theo kiểu Bodleiano, và mọi người có thể đến và đọc chúng trong khoảng cách của sợi xích. Vì trong số những người mượn, một số đọc chậm; một số định đọc nhưng không đọc; và một số không đọc cũng không định đọc, mà mượn để để lại cho bạn một ấn tượng về sự thông thái của họ. Tôi phải công bằng với những người bạn mượn tiền của tôi rằng không hề có sự thất thường hay hời hợt nào ở họ. Khi họ mượn tiền tôi, họ không bao giờ quên sử dụng nó."

Có lẽ mầm mống của bài tiểu luận nằm trong đoạn văn này, vì Lamb không bao giờ quên những suy nghĩ của mình.

Trang 26, dòng 17 của bài tiểu luận. Brinsley. Richard Brinsley Sheridan, nhà soạn kịch và là một kẻ tiêu xài hoang phí lớn. Ông qua đời năm 1816. Lamb quen ông sơ qua.

Trang 26, dòng 9 từ dưới lên. Beyond Tooke (Vượt xa Tooke). Nghĩa là, vượt xa các lý thuyết ngữ văn của cuốn *The Diversions of Purley* bởi John Home Tooke (1736-1812).

Trang 27, dòng 22. Ralph Bigod. John Fenwick, một người bạn không may mắn của nhà Lamb, một Micawber dự báo, người mà chúng ta biết quá ít, và dường như khó có thể tìm hiểu thêm được gì. Lamb nhắc lại ông trong bài tiểu luận về "Chimney Sweepers", và trong bài về "Newspapers", với tư cách là biên tập viên của tờ *The Albion*, bài báo mà Lamb đã viết câu thơ châm biếm triệt hạ cho nó vào mùa hè năm 1801. Có những tham chiếu đến nhà Fenwick trong các lá thư của Mary Lamb gửi Sarah Stoddart và trong các lá thư của Lamb; nhưng không có gì quá thông tin. Sau những rắc rối tài chính ở Anh, họ di cư sang Mỹ.

Trang 29, dòng 12. Comberbatch. Coleridge, người đã nhập ngũ khi còn trẻ vào Trung đoàn Khinh kỵ binh số 15 với cái tên Silas Titus Comberback.

Trang 29, dòng 16. Bloomsbury. Lamb lúc đó đang ở phòng tại số 20 phố Great Russell (nay là phố Russell), Covent Garden, không thuộc Bloomsbury.

Trang 29, dòng 27. Nếu anh ấy cứ tiếp tục hành động như vậy. Các bức thư chứa những tham chiếu đến thói quen này của Coleridge. Viết cho ông năm 1809, Lamb nói, khi đề cập đến những cuốn sách mượn khác, gồm cả tập *Dodsley* với *Vittoria Corombona* ("The White Devil" của John Webster) trong đó:—"Trong khi tôi nghĩ về nó, Coleridge, tôi đã lấy lại những cuốn sách của tôi mà anh để tại Văn phòng *Courier*, và thấy tất cả chỉ thiếu một tập thứ ba của những vở kịch cũ, chứa 'White Devil', 'Green's Tu Quoque', và 'Honest Whore', có lẽ là tập sách giá trị nhất trong số đó—mà tôi không thể tìm thấy. Xin anh, nếu có thể, hãy nhớ xem anh đã làm gì với nó, hoặc anh mang nó ra ngoài đi dạo lúc nào chăng; hãy báo cho tôi biết, vì, để dùng lời biện hộ cũ, nó làm hỏng cả bộ. Tôi tìm thấy hai tập khác (anh có ba tập), *Arcadia* và *Daniel*, được làm giàu thêm bằng các ghi chú viết tay. Tôi ước cuốn sách nào tôi có cũng đều được ghi chú như vậy. Chúng đã hoàn toàn chuyển hóa tôi để thưởng thức Daniel, hoặc để nói rằng tôi thưởng thức ông ấy, vì suy cho cùng, tôi tin là mình đã thưởng thức ông ấy."

Và vài năm sau đó (có lẽ là năm 1820) chúng ta thấy ông viết cho Coleridge liên quan đến *Luther's Table Talk*:—"Tại sao anh lại biến những chuyến thăm của anh, lẽ ra phải mang lại niềm vui, thành điều hối tiếc cho bạn bè của mình? Anh chưa bao giờ đến mà không mang đi một cuốn sách khổ lớn nào đó, đó là một phần tồn tại của tôi. Với rất nhiều khó khăn tôi mới hiểu được mức độ mất mát của mình. Cô giúp việc của tôi, Becky, mang cho tôi một mảnh giấy bẩn, trong đó có mô tả của cô về một cuốn sách nào đó mà ông Coleridge đã lấy đi. Đó là *Luster's Tables*, thứ mà, một lúc lâu, tôi không thể hiểu ra. 'Cái gì! ông ấy đã lấy đi những cái bàn (tables) nào à, Becky?' 'Không, không phải bàn gì cả, mà là một cuốn sách mà ông ấy gọi là *Luster's Tables*.' Tôi buộc phải tự mình tìm kiếm trên các kệ sách, và một khe nứt khổng lồ đột nhiên tiết lộ cho tôi bản chất thực sự của thiệt hại mà tôi phải gánh chịu."

Allsop kể với chúng ta rằng Lamb từng nói về Coleridge: "Anh ấy để lại dấu ấn của mình trên bất cứ thứ gì anh ấy đọc; kể từ đó nó trở nên thiêng liêng. Tinh thần của anh ấy dường như đã thổi vào đó; và, nếu không phải vì tác giả của nó, thì vì lợi ích của anh ấy, chúng ta ngưỡng mộ nó."

Trang 30, dòng 1. John Buncle. Hầu hết sách của Lamb đều ở Mỹ; bản *John Buncle* của Lamb, với một ghi chú giới thiệu do Coleridge viết, đã được bán cùng với những cuốn sách khác từ thư viện của ông, tại New York năm 1848. *The Life of John Buncle, Esq.*, một cuốn sách được Hazlitt khen ngợi cao, là của Thomas Amory (1691?-1788), xuất bản, Phần I năm 1756 và Phần II năm 1766. Một bản in lại rút gọn được phát hành năm 1823 với tiêu đề *The Spirit of Buncle*, trong đó, ông W.C. Hazlitt cho rằng Lamb có thể đã tham gia cùng William Hazlitt.

Trang 30, dòng 19. K. độc địa. James Kenney (1780-1849), nhà soạn kịch, lúc đó cư trú tại Versailles, nơi Lamb và em gái đã đến thăm ông năm 1822. Ông kết hôn với Louisa Mercier, con gái của Louis Sebastian Mercier, nhà phê bình người Pháp, và là góa phụ của người bạn trước đó của Lamb, Thomas Holcroft. Một trong hai người con trai của họ được đặt tên là Charles Lamb Kenney (1821-1881). Lamb đã lấy lại được cuốn *Letters* của Margaret xứ Newcastle (khổ folio, 1664), cuốn sách nằm trong số những cuốn sách ở Mỹ, cũng như *Fulke Greville* (khổ folio nhỏ, 1633).

Trang 31, dòng 4. Các chú thích của S.T.C…. Bản *Daniel's Poetical Works* (Tác phẩm thơ của Daniel) của Lamb, hai tập, 1718, và bản *Browne's Enquiries into Vulgar and Common Errors* (Những câu hỏi về những sai lầm thô tục và phổ biến), khổ folio, 1658, cả hai đều có các chú thích bên lề của chính ông và Coleridge, đều tồn tại, nhưng tôi không thể nói ở đâu: có lẽ ở Mỹ. Tuy nhiên, bản *Beaumont and Fletcher* của Lamb, với các ghi chú của Coleridge (xem "Old China"), thì an toàn tại Bảo tàng Anh. Bản *Fulke Greville* của ông, như tôi đã nói, đang ở Mỹ, nhưng tôi cho rằng không có gì của Coleridge trong đó, cũng như bản *Burton* của ông—khổ quarto, 1621—vẫn còn tồn tại.

Các ghi chú của Coleridge trong tập folio *Beaumont and Fletcher* không nhiều, nhưng thường đầy đủ và phê bình nghiêm túc. Ở cuối một trang của "Siege of Corinth" (Cuộc vây hãm Corinth), nơi ông đã viết hai ghi chú (một, "Ôi nhạt nhẽo! nhạt nhẽo! nhạt nhẽo! Cá bơn! Nhạt nhẽo đến mức phát tởm!"), ông nói thêm:—

T.B.—Tôi sẽ không ở đây lâu đâu, Charles!—Tôi đi rồi, anh đừng bận tâm việc tôi đã làm hỏng một cuốn sách để để lại một Di vật.

Tháng 10 năm 1811.

Bên dưới các chữ cái viết tắt S.T.C. là các chữ cái W.W. gợi ý rằng Wordsworth đã có mặt.

Bảo tàng cũng có cuốn *Milton* của Lamb, với các chú thích của chính ông và Coleridge.

Trong cuốn *Descriptive Catalogue of the Library of Charles Lamb* (Danh mục mô tả thư viện của Charles Lamb), do Câu lạc bộ Dibdin New York xuất bản tư nhân năm 1897, có một danh sách năm cuốn sách của Lamb hiện đang ở Mỹ chứa các ghi chú bên lề có giá trị và chưa được công bố của Coleridge: *The Life of John Buncle*, *Donne's Poems* ("Tôi sẽ sớm chết thôi, Charles Lamb thân yêu của tôi, và khi đó anh sẽ không bực vì tôi đã viết bậy vào sách của anh. S.T.C., ngày 2 tháng 5 năm 1811"), *Reynolds' God's Revenge against … Murder* (Sự trả thù của Chúa đối với… Tội ác), 1651 ("Ôi tâm hồn của một người tốt không biết suy nghĩ là một bản hòa âm tuyệt đẹp của những sự bất hòa!"), *The History of Philip de Commines* (Lịch sử Philip de Commines) bằng tiếng Anh, và *Petwin's Letters Concerning the Mind*.

* * * * *

Page 31. NEW YEAR'S EVE (ĐÊM GIAO THỪA).

*London Magazine*, tháng 1 năm 1821.

Chủ nghĩa bi quan u sầu của bài tiểu luận này đã dẫn đến một số lời phản đối từ những độc giả mạnh mẽ hơn của *London Magazine*. Ngoài lá thư từ "Một người cha" được đề cập bên dưới, bài tiểu luận còn tạo ra, bảy tháng sau đó, trong số tháng 8 của *London Magazine*, một "Bức thư gửi Elia" bằng thơ dài, ký tên "Olen", trong đó Lamb được nhắc nhở một cách rất đơn giản và cảm động rằng ngôi mộ không phải là dấu chấm hết, được yêu cầu xem xét những lời hứa của đức tin Cơ Đốc, và cuối cùng được mời xem thoáng qua một số người bạn mà ông sẽ gặp trên thiên đàng—trong số đó có Ulysses, Shakespeare và Alice W——n. Taylor, nhà xuất bản và biên tập viên của tạp chí, đã gửi cho Lamb một bản sao. Ông trả lời, thừa nhận sự tử tế của tác giả, và nói thêm:—"Elia tội nghiệp … không giả vờ có những khải huyền rõ ràng về một trạng thái tồn tại tương lai như 'Olen' dường như được ban tặng. Cùng lắm thì ông ấy chỉ vấp ngã trên những ngọn núi tối tăm; nhưng ít nhất ông ấy biết cách cảm ơn cuộc đời này, và thực sự quá biết ơn, vì những mối quan hệ nhất định được ban cho ông ở đây, không phải để run sợ trước một sự thu hồi có thể xảy ra của món quà. Ông ấy quá dễ bộc lộ bản thân một cách nhẹ nhàng, và không thể không hối tiếc về dịp hiện tại, vì nó đã khơi gợi một lời khiển trách đầy tính Cơ Đốc giáo."

Lamb nghĩ nhà thơ đó là James Montgomery, nhưng thực tế là Charles Abraham Elton. Bài thơ đã được in lại trong một tập sách có tiêu đề *Boyhood and other Poems*, năm 1835.

Có thể hiểu rằng Lamb đã được góp ý riêng về những cảm xúc được thể hiện trong bài tiểu luận này; và có lẽ chúng ta có thể coi bài sonnet sau đây mà ông đóng góp dưới tên riêng của mình cho *London Magazine* số tháng 4 năm 1821, như một loại hậu thư thách thức, một sự thách thức hơn nữa đối với những người trách móc ông vì những nhận xét liên quan đến cái chết, và những người cho rằng ông không thực sự có ý đó:—

Họ nói về thời gian, và về cái ách nghiệt ngã của thời gian,

Như một chiếc cối xay đè nặng lên tâm trí con người,

Thứ mà chỉ có công việc và kinh doanh mới có thể bù đắp:

Những lời dối trá tồi tệ như vậy được nói về sự Nhàn rỗi thiêng liêng,

Làm tổn thương những món quà đẹp đẽ của nó bằng những cú đánh vu khống.

Nhưng nếu tôi có thể, được nuôi dưỡng bằng sự thiền định thầm lặng,

Sống thanh thản khỏi con quỷ Bận rộn đó—

Lao động cực nhọc, thứ đã bẻ gãy tinh thần tôi—

Tôi sẽ uống cạn chiếc cốc quý của thời gian, và không bao giờ chán ngán—

Ném vào nhiều ngày hơn số ngày làm nên viên ngọc

Đã đội lên đỉnh trắng của Methusalem—

Vâng, trên cái cổ yếu ớt của tôi, và không bao giờ mất đi,

Như Atlas đỡ lấy bầu trời xinh đẹp,

Gánh nặng ngọt ngào của thiên đường về sự vĩnh cửu.

Đây có lẽ cũng là bài tiểu luận hiện tại đã dẫn đến sự bất đồng của Lamb với Southey và bức thư khiển trách nổi tiếng. Southey buộc tội Elia "thiếu một cảm thức tôn giáo vững vàng hơn", và Lamb gợi ý trong thư trả lời rằng "Đêm Giao thừa" là kẻ phạm tội chính. Xem Tập I về sự mở rộng của Lamb cho một trong những đoạn văn của nó.

Có lẽ thú vị ở đây khi trích dẫn mô tả của Coleridge về Lamb là "một người lơ lửng giữa thiên đường và mặt đất, không hy vọng nhiều cũng không sợ hãi điều gì."

Trang 31, dòng 10 từ dưới lên. Chuông. Âm nhạc của tiếng chuông dường như luôn tạo ra sự mê hoặc đối với Lamb. Xem tham chiếu trong câu chuyện "First Going to Church" (Lần đầu đi nhà thờ), trong *Mrs. Leicester's School*, Tập III; trong bài thơ của ông "Sabbath Bells" (Chuông ngày Sabát), Tập IV; và "John Woodvil" của ông, Tập IV.

Trang 31, cuối. "I saw the skirts of the departing Year" (Tôi nhìn thấy tà áo của Năm cũ sắp qua). Từ "Ode to the Departing Year" (Ode về Năm sắp qua) của Coleridge, được in năm 1796 và 1797. Lamb rất ấn tượng với dòng thơ này. Ông đã viết cho Coleridge vào ngày 2 tháng 1 năm 1797, trong một lá thư mà chỉ một phần nhỏ đã được in:—"Phần mở đầu [của Ode] mang tinh thần của phép ẩn dụ cao siêu nhất. Ý tưởng về 'tà áo của năm sắp qua, nhìn thấy từ xa, bay trong gió', là một trong những Gợi ý cao quý khiến trí tưởng tượng của Người đọc dễ bùng cháy thành những khái niệm vĩ đại." Sau đó Coleridge đã đổi "tà áo" thành "đoàn tàu".

Trang 32, dòng 21. Bảy…. năm. Xem chú thích cho "Dream-Children".

Alice W—n được xác định là Ann Simmons, người sống gần Blakesware khi Lamb còn trẻ, và là người mà ông đã viết những bài sonnet tình yêu của mình. Theo "Chìa khóa", cái tên là "hư cấu".

Trang 32, dòng 25. Dorrell già. Xem bài thơ "Going or Gone" (Đi hay Đã đi), Tập IV. Có vẻ như thực sự có một kẻ thù như vậy đối với vận may của nhà Lamb. Ông ta là một trong những nhân chứng cho di chúc của John Lamb, người cha—William Dorrell.

Trang 33, dòng 5. Bệnh đậu mùa năm năm tuổi. Không có bằng chứng nào khác ngoài đề cập ngẫu nhiên này cho thấy Lamb từng mắc căn bệnh này. Có lẽ ông không mắc. Ông đến Bệnh viện Christ ở tuổi lên bảy.

Trang 33, dòng 13. Từ những gì tôi chưa từng sa ngã. Lamb đã có ý tưởng này nhiều năm trước. Năm 1796, ông đã viết bài sonnet này (văn bản năm 1818):—

Chúng ta là hai đứa trẻ xinh xắn, cô ấy là đứa nhỏ nhất,

Nhỏ nhất, và xa xôi nhất, ta tin thế,

Và Sự ngây thơ là tên của cô ấy. Thời gian đã từng

Hai chúng ta yêu công ty của nhau;

Thời gian đã từng, hai chúng ta đã khóc khi phải xa cách:

Nhưng khi bị lừa dối bởi hình ảnh của điều tốt giả tạo,

Tôi rời bỏ bộ trang phục và cách cư xử của một đứa trẻ,

Và tình yêu đầu của tôi dành cho xã hội con người,

Làm vấy bẩn trái tim trinh nguyên của tôi với thế giới—

Người bạn đồng hành yêu dấu của tôi rơi một giọt nước mắt, và bỏ chạy,

Và trốn trong những bóng râm sâu thẳm nhất cái đầu đáng sợ của cô ấy.

Người yêu dấu, ai sẽ cho tôi biết cô ở đâu—

Trong vườn Eden ngon lành nào được tìm thấy—

Để tôi có thể tìm cô khắp thế giới rộng lớn này?

Trang 33, dòng 27. Đám mây ảo ảnh của Elia. Những suy đoán trong đoạn văn kết thúc bằng những từ này thật kỳ ảo đối với ít nhất một độc giả, người đã, dưới bút danh "Một người cha", đóng góp cho số tháng 3 của *London Magazine* một bài ca ngợi tình phụ tử, trong đó Elia bị tranh luận và khiển trách. "À! Elia! nếu ngươi đã có 'con cái của riêng mình để vui đùa cùng', ngươi sẽ không bao giờ đưa ra lời thú nhận u sầu rằng ngươi đã 'gần như mất hết hy vọng!'" Lamb đã không trả lời.

Trang 33, dòng 7 từ dưới lên. Không chỉ tuổi thơ … Đoạn văn giữa những từ này và "những ngày giá rét của tháng mười hai" đã được Charles Lloyd, người bạn thời trẻ của Lamb, lấy làm phương châm của một bài thơ, trong tập *Poems* (1823), có tiêu đề "Stanzas on the Difficulty with which, in Youth, we Bring Home to our Habitual Consciousness the Idea of Death" (Những khổ thơ về sự khó khăn mà, khi còn trẻ, chúng ta mang vào Ý thức thường nhật Ý niệm về cái chết).

Trang 34, dòng 15 từ dưới lên. Những người yêu dấu lúc nửa đêm. Leigh Hunt ghi lại, trong bài tiểu luận "My Books" (Sách của tôi), rằng ông từng thấy Lamb hôn một cuốn folio cũ—tác phẩm *Homer* của Chapman.

Trang 34, dòng 8 từ dưới lên. "Sweet assurance of a look" (Sự đảm bảo ngọt ngào của một ánh nhìn). Một câu trích dẫn yêu thích của Lamb (được chuyển thể ở đây) từ bài thơ ai điếu của Matthew Roydon về Sir Philip Sidney:—

Một loại ân sủng hấp dẫn ngọt ngào,

Một sự đảm bảo đầy đủ được đưa ra bởi những cái nhìn.

Một phần của bài thơ được trích dẫn trong bài tiểu luận *Elia* về "Some Sonnets of Sir Philip Sidney" (Một vài bài sonnet của Sir Philip Sidney).

* * * * *

Page 37. MRS. BATTLE'S OPINIONS ON WHIST (QUAN ĐIỂM CỦA BÀ BATTLE VỀ BÀI WHIST).

*London Magazine*, tháng 2 năm 1821.

Bà Battle có lẽ, trong đời thực, phần lớn là Sarah Burney, vợ của Chuẩn Đô đốc James Burney, bạn của Lamb, và là trung tâm của nhóm chơi bài whist mà ông thuộc về. Giả thuyết cho rằng bà của Lamb, bà Field, là nguyên mẫu của bà Battle, theo tôi, không được thuyết phục lắm, mặc dù người phụ nữ đó có thể đã góp một vài nét tính cách. Nó có lẽ bắt nguồn từ mối liên hệ của đoạn văn trong bài tiểu luận về *Blakesware*, nơi bà Battle được cho là đã chết trong căn phòng bị ma ám, với đoạn văn trong "Dream-Children", nơi Lamb nói rằng bà Field đã ở trong căn phòng này.

Việc bà Battle và bà Burney đều tên là Sarah là một bằng chứng nhỏ cho sự hợp nhất của họ, nhưng có một điều thuyết phục hơn trong thư từ. Viết vào tháng 3 năm 1830, liên quan đến những ngày chơi whist cũ, gửi William Ayrton, một trong những người trong nhóm chơi whist cũ, và là hàng xóm của nhà Burney ở phố Little James, Pimlico, Lamb sử dụng một sự lược bỏ mà tôi nghĩ có thể coi là hơn cả sự ủng hộ cho giả thuyết rằng bà Battle và bà Burney phần lớn là một—thực tế là bằng chứng. "Lá thư của anh, thứ chỉ thiếu chút nữa là dễ chịu như sự hiện diện của anh vậy, đã làm sống lại một vài hình ảnh cũ; Phillips (không phải Đại tá), với vài sợi tóc dựng đứng trước sự buộc tội về một ván bài bị thu hồi (revoke), điều mà ông ấy tuyên bố là không thể; cái gật đầu đầy ý nghĩa của ông Đại tá già qua vai phải (có phải không?); sự chất vấn quyết liệt của bà B—— về tỷ số, sau khi ván bài đã hoàn toàn đi đến quỷ dữ." Lamb, tôi nghĩ, sẽ viết đầy đủ tên bà Burney nếu ông không muốn gợi ý cả bà Battle.

Phỏng đoán này được củng cố bởi lời khai của cố bà Lefroy, người khi còn trẻ là bạn của nhà Burney và nhà Lamb, người đã nói với Canon Ainger rằng mặc dù bà Battle có nhiều điểm khác biệt nhưng chắc chắn bà là bà Burney. Nhưng tất nhiên có những dấu vết đan xen thông thường—tham chiếu đến các bức tranh tại Sandham; đến Walter Plumer; đến khoản thừa kế cho Lamb; v.v. Có lẽ trong số các bức chân dung ở Blakesware có một bức mà Lamb đã chọn làm hình ảnh của bà Battle; có lẽ bà Field đã kể cho ông nghe về một bà lão có những đặc điểm của bà Battle, và ông đã chồng bà Burney lên nền tảng này.

Để biết thêm thông tin chi tiết về các bữa tiệc whist của nhà Burney, hãy xem chú thích cho "Letter to Southey" (Lá thư gửi Southey), Tập I.

Đô đốc Burney (1750-1821), con trai của Tiến sĩ Burney, nhà sử học âm nhạc, và là bạn của Johnson và Reynolds, là anh trai của Fanny Burney, sau này là Madame d'Arblay. Xem thêm "The Wedding", trang 275 của tập này, để có cái nhìn thoáng qua khác về người bạn cũ của Lamb. Đô đốc Burney đã viết *An Essay on the Game of Whist* (Một tiểu luận về trò chơi bài Whist), được xuất bản năm 1821. Vì ông sống đến tháng 11 năm 1821, có lẽ ông đã đọc bài tiểu luận này. Viết cho Wordsworth, ngày 20 tháng 3 năm 1822, Lamb nói: "Đô đốc Burney đã mất rồi!—trò chơi whist bây giờ còn gì vui; chơi bài gì thì có nghĩa lý gì, nếu anh không còn có thể tưởng tượng ông ấy đang nhìn qua vai anh nữa?"

Trang 37, dòng 1 của bài tiểu luận. "A clean hearth" (Một lò sưởi sạch sẽ). Đối với điều này, trên *London Magazine*, Lamb đã thêm chú thích:—

"Đây là trước khi có sự ra đời của thảm chùi chân, độc giả ạ. Bạn phải nhớ tiếng nổ không thể chịu nổi của tro bụi chưa quét, giữa chân bạn và đá cẩm thạch."

Trang 37, dòng 8 của bài tiểu luận. Win one game, and lose another (Thắng ván này, thua ván khác). Đối với điều này, trên *London Magazine*, Lamb đã thêm ghi chú:—

"Giống như một người yêu thể thao nói với bạn rằng ông ấy thích giết một con cáo một ngày, và để mất nó vào ngày hôm sau."

Trang 38, dòng 26. Ông Bowles. Linh mục William Lisle Bowles (1762-1850), người có các bài sonnet đã ảnh hưởng rất lớn đến sự nghiệp thơ ca thời trẻ của Coleridge. Ấn bản *Pope* của ông được xuất bản năm 1806. Tôi đã cố gắng vô ích để tìm xem bản thảo và ghi chú của ông Bowles cho ấn bản này hiện còn tồn tại hay không. Nếu có, chúng có thể chứa sự đóng góp của Lamb. Nhưng tôi sợ rằng Lamb đã bịa ra câu chuyện này nhiều hơn. Trò chơi ombre nằm trong Khúc III của *The Rape of the Lock*.

Bài viết duy nhất về bài tây mà chúng ta biết Lamb đã làm, ngoài bài tiểu luận này, là các quy tắc cơ bản của whist mà ông soạn cho bà Badams khi bà đã khá lớn tuổi như một loại lời giới thiệu để đọc chuyên luận của Đô đốc Burney. Lá thư này hiện ở Mỹ và chưa bao giờ được in ngoại trừ tư nhân; và nếu chủ sở hữu có thể giúp, nó cũng sẽ không bao giờ được in.

Trang 40, dòng 26. Walter Plumer già. Xem bài tiểu luận về "The South-Sea House".

Trang 42, dòng 18 từ dưới lên. Bad passions (Những cảm xúc xấu). Tại đây trên *London Magazine*, trong ngoặc đơn, "(tạm thời bỏ qua chiếc mặt nạ của bà Sarah Battle già)."

Trang 43, dòng 2. Bridget Elia. Đây là tham chiếu đầu tiên của Lamb trong các bài tiểu luận về Mary Lamb dưới cái tên này. Xem "Mackery End" và "Old China".

Một bài tiểu luận nhỏ về chơi bài trong cuốn *Every-Day Book*, mà tác giả không được biết rõ, nhưng có thể là của Hone, kết thúc với đoạn văn dễ chịu sau:

Em họ Bridget và Elia dịu dàng dường như là những sinh vật của thời đại mà Pamela đã sống, người mà, cùng với "bà Sarah Battle già", chúng ta có thể tưởng tượng là đang bước vào phòng của họ, và ngồi xuống cùng họ để chơi một ván bài vuông. Tuy nhiên, Bridget và Elia lại sống trong thời đại của chúng ta: bà, tràn đầy lòng tốt với tất cả, và đặc biệt là sự an ủi dành cho Elia;—ông, không kém phần tử tế và an ủi đối với Bridget, trong sự giản dị trò chuyện với thế giới, và, thỉnh thoảng, mang đến cho chúng ta những cảnh tượng mà Metzu và De Foe sẽ ngưỡng mộ, và những bức chân dung mà Deuner và Hogarth sẽ trỗi dậy từ mộ để vẽ.

* * * * *

Page 43. A CHAPTER ON EARS (MỘT CHƯƠNG VỀ TAI).

*London Magazine*, tháng 3 năm 1821.

Lamb không hoàn toàn không có tai âm nhạc như ông tuyên bố. Crabb Robinson trong nhật ký của mình ghi lại không chỉ một lần rằng Lamb ngân nga những giai điệu, và Barron Field, trong cuốn hồi ký về Lamb do ông đóng góp cho *Annual Biography and Obituary* năm 1836, đề cập đến tình yêu của ông đối với những bản nhạc hay nhất định, trong đó có bản "O that I had wings like a dove" (Ôi, giá tôi có đôi cánh như chim bồ câu) của Kent (được nhắc đến trong bài tiểu luận này), và "From mighty kings" (Từ những vị vua hùng mạnh) của Handel. Lamb nói rằng chính Braham là người đã đánh thức tình yêu âm nhạc trong ông. Hãy so sánh những dòng thơ của Lamb gửi Clara Novello, Tập IV, trang 101, và cả phần tái bút của Mary Lamb gửi bài "Free Thoughts on Eminent Composers" (Những suy nghĩ tự do về các nhà soạn nhạc lỗi lạc) của ông, cùng tập.

Trang 43, cuối. Tôi chưa bao giờ … bị bêu trước cột hành hình. Câu này dẫn đến một bài báo thú vị trên *London Magazine* số tháng sau, tháng 4 năm 1821, có tiêu đề "The Confessions of H.F.V.H. Delamore, Esq.", mà tôi nghĩ chắc chắn là của Lamb, sẽ được tìm thấy trong Tập I của ấn bản này, trong đó Lamb thú nhận đã có một thời gian ngắn bị nhốt ở Barnet vì gây gổ vào Chủ nhật, một sự cố mà chúng ta có lời chứng của bạn ông là Brook Pulham về sự thật rộng rãi của nó.

Trang 44, dòng 6 và 7. "Water parted from the sea," "In Infancy." Các bài hát của Arne trong "Artaxerxes", "First Play" của Lamb (xem trang 113).

Trang 44, dòng 11. Mrs. S——. "Chìa khóa" đưa ra "Mrs. Spinkes". Chúng ta gặp một Will Weatherall trong "Distant Correspondents", trang 120; nhưng tôi không thể khám phá thêm thông tin gì về cả hai.

Trang 44, dòng 17. Alice W——n. Xem chú thích cho "Dream Children".

Trang 44, dòng 26. Bạn tôi A. Có lẽ là William Ayrton (1777-1818), nhà phê bình âm nhạc, một trong nhóm chơi whist của nhà Burney, và là bạn cùng trao đổi thư từ với Lamb. Xem lá thư vần điệu về âm nhạc gửi ông từ Lamb, ngày 17 tháng 5 năm 1817.

Trang 47, dòng 5. Bạn tôi, Nov——. Vincent Novello (1781-1861), nghệ sĩ đàn organ, cha của bà Cowden Clarke, và là bạn lớn của Lamb.

Trang 47, chú thích. Một người bạn khác của Vincent Novello cũng sử dụng cặp câu này (từ *Watt's Divine Songs for Children* (Những bài hát thần thánh của Watt cho trẻ em), Bài XXVIII, "For the Lord's Day, Evening") trong mô tả về các bản glee (bản hợp xướng) của các cầu thủ cricket già tại Bat and Ball trên Broad Halfpenny Down, gần Hambledon—tôi đang nói đến John Nyren, tác giả của cuốn *The Young Cricketer's Tutor* (Người hướng dẫn cho cầu thủ cricket trẻ), 1833. Không có bằng chứng nào cho thấy Lamb và Nyren từng gặp nhau, nhưng người ta cảm thấy rằng họ nên gặp nhau, trong những căn phòng hiếu khách của Novello.

Trang 48, dòng 3. Bia Lutheran. Edmund Ollier, con trai của Charles Ollier, nhà xuất bản các tác phẩm của Lamb năm 1818, trong hồi ức của mình về Lamb, được in ở đầu một ấn bản *Elia*, kể câu chuyện này: "Một lần tại một bữa tiệc âm nhạc tại nhà Leigh Hunt, vì bị áp đảo bởi thứ mà đối với ông chỉ là một tiếng ồn kéo dài … ông nói—'Nếu chỉ có một vại bia porter, người ta có thể vượt qua cơn bão Mozartian này.' Nó đã được mang đến cho ông và ông đã vượt qua cơn bão."

Trên *London Magazine*, bài tiểu luận này có đoạn tái bút sau:—

"T.B.—Một nhà văn, người mà tên thật hình như là Boldero, nhưng đã giải trí cho thị trấn trong mười hai tháng qua, bằng một vài bài viết rất dễ chịu, dưới bút danh giả là Leigh Hunt[1], trong tờ *Indicator* của ông, ngày 31 tháng 1 vừa qua, đã thấy phù hợp khi ám chỉ rằng, tôi, Elia, không viết những mẩu chuyện nhỏ mang bút danh của mình, trên tạp chí này; mà tác giả thực sự của chúng là một ông L——b. Hãy quan sát thời điểm quan trọng mà ông ta đã chọn để gán cho sự vu khống!—ngay trước thềm ấn bản số cuối cùng của chúng tôi—không để lại phạm vi giải thích cho trọn một tháng—trong thời gian đó, tôi buộc phải quằn quại và trằn trọc, dưới sự buộc tội tàn nhẫn về việc không tồn tại.—Lạy Chúa! rằng một người bình thường không được phép là—

"Người ta gọi đây là kỷ nguyên của tính cá nhân: nhưng chắc chắn tinh thần chống lại tính cá nhân này (nếu tôi có thể diễn đạt như vậy) còn tệ hơn.

"Tước đi danh tiếng đạo đức của tôi: tôi có thể sống để làm mất uy tín sự vu khống đó.

"Làm tổn thương danh tiếng văn học của tôi,—tôi có thể viết lại nó—

"Nhưng khi một quý ông bị cướp mất danh tính, ông ta đang ở đâu?

"Những kẻ sát nhân khác chỉ đâm vào sự tồn tại của chúng ta, một điều tầm thường mong manh và hư hỏng nhất. Nhưng đây là một kẻ ám sát nhắm vào bản chất của chúng ta; kẻ không chỉ cấm chúng ta tồn tại nữa, mà còn cấm chúng ta đã từng tồn tại. Hãy để tổ tiên chúng ta nhìn vào đó—

"Sổ đăng ký giáo xứ không là gì sao? Ngôi nhà ở phố Princes, Quảng trường Cavendish, nơi chúng ta nhìn thấy ánh sáng sáu mươi bốn năm trước, không là gì sao? Tổ tiên chúng ta từ Genoa hùng vĩ, nơi chúng ta thịnh vượng bốn thế kỷ trước, trước khi cái tên man di Boldero[2] được một miệng người châu Âu biết đến, không là gì sao? Chồi non tươi tốt của tên tuổi chúng ta, được cấy sang Anh, dưới triều đại của Henry thứ bảy, không là gì sao? Lưu trữ của steel yard, trong các triều đại kế tiếp (nếu chúng may mắn sống sót sau sự giận dữ của những kẻ thù đố kỵ của chúng ta) cho thấy rằng chúng ta đã phát triển trong sự nổi tiếng chính yếu, với tư cách là thương gia, cho đến thời kỳ thịnh vượng chung, không là gì sao?

"Vậy thì thế giới, và tất cả những gì trong đó là không là gì cả—

Bầu trời bao phủ là không là gì, Bohemia là không là gì.—

"Tôi xấu hổ rằng nhà văn tầm thường này lại có quyền làm tôi xao xuyến như vậy."

Leigh Hunt, trong *The Indicator*, ngày 31 tháng 1 và ngày 7 tháng 2 năm 1821, đã in lại từ *The Examiner* một bài đánh giá các Tác phẩm của Lamb, với một vài nhận xét mở đầu trong đó nêu rõ: "Chúng tôi tin rằng chúng tôi không thực hiện một sự tự do lớn hơn với ông ấy [Charles Lamb] so với động cơ của chúng tôi cho phép, khi chúng tôi nói thêm rằng ông đôi khi viết cho *London Magazine* dưới bút danh Elia."

Trên *The Indicator* ngày 7 tháng 3 năm 1821, Leigh Hunt đã trả lời Elia. Leigh Hunt không phải là đối thủ của Lamb trong loại chế giễu này, và phần đầu của câu trả lời khá cồng kềnh. Tuy nhiên, ở cuối, ông nói: "Nhân tiện, có một gia đình tên là Elia đến từ Ý,—người Do Thái; điều này có thể giải thích cho sự khoe khoang về Genoa này. Xem thêm trong bài viết mới nhất của ông trên *London Magazine* [bài tiểu luận về "Ears"] một vài ảo tưởng đáng chú ý của lương tâm liên quan đến tôn giáo của Giáo hoàng. Chúng tiếp tục xác nhận những gì chúng tôi đã nghe; cụ thể là gia đình đó đã buộc phải chạy trốn khỏi Genoa vì nói rằng Giáo hoàng là tác giả của *Rabelais*; và Elia không phải là một cách chơi chữ đảo vị, như một số người đã nghĩ, mà là tên Do Thái-Cơ Đốc của nhà văn trước mặt chúng ta, người mà chúng ta thấy, họ của ông không phải là Lamb, mà là Lomb;—Elia Lomb! Thật là một cái tên! Ông ấy đã nói với một người bạn của chúng tôi như vậy khi ở cùng công ty, và sẽ tự gán cho mình là người Scotland, nhưng khuôn mặt đã phản bội ông ấy."

Thật thú vị khi lưu ý rằng Maginn, khi viết văn bản đi kèm với bức chân dung Lamb của Maclise trên *Fraser's Magazine* năm 1835, đã tuyên bố một cách nghiêm túc rằng tên của Lamb thực sự là Lomb, và ông có nguồn gốc Do Thái.

Chủ đề về sự ra đời của Lamb đã được mở lại một thời gian ngắn sau đó. Trong mục "Lion's Head", là tiêu đề cho các trang dành cho thư từ trên *London Magazine*, trong số tháng 11 năm 1821, có bài báo ngắn sau đây từ ngòi bút của Lamb:—

"ELIA GỬI CÁC ĐỘC GIẢ CỦA MÌNH.—Một độc giả, người tự viết là Peter Ball, hoặc Bell,—vì chữ viết tay của anh ta cũng lôi thôi như cách cư xử của anh ta—nhắc nhở tôi về câu nói cũ, rằng một số người (dưới một cách nói quanh co lịch sự, tôi bỏ qua cái tên không trang trọng của anh ta) cần phải có trí nhớ tốt. Trong bài 'Old Benchers of the Inner Temple' của tôi, tôi đã tự bộc lộ mình, và thực sự là vậy, một người sinh ra ở vùng Templar. Bell la lối về điều này, và nghĩ rằng hắn đã bắt được một con cáo. Có vẻ như trong một bài viết trước, đáp trả một kẻ viết lách hàng tuần đã đặt câu hỏi về danh tính tốt đẹp của tôi, (xem phần P.S. trong 'Chapter on Ears' của tôi,) tôi tự xưng là người bản xứ của một nơi nào đó gần Quảng trường Cavendish, truy nguyên nguồn gốc xa hơn từ Ý. Nhưng ai không thấy, ngoại trừ cái chũm chọe leng keng này, rằng trong hư cấu nhàn rỗi về tổ tiên người Genoa đó, tôi đã trả lời một kẻ ngu ngốc theo sự ngu ngốc của hắn—rằng Elia ở đó diễn đạt một cách mỉa mai, như đối với một kẻ vu khống đã được phê duyệt, kẻ không có quyền biết sự thật, và không thể là người nhận phù hợp của nó? Một kẻ như vậy thông thường nên để cho hắn ta trong những ảo tưởng của mình; hoặc, dẫn hắn từ sai lầm này sang sai lầm trái ngược khác, để dìm hắn (như chúng ta nói) sâu hơn vào bùn, và thả lỏng cho đến khi hắn tự treo cổ. Không một độc giả hiểu biết nào có thể bị đánh lừa bởi lối khoa trương hiển nhiên đó mà nghi ngờ tôi là người ngoại lai, hoặc tin tôi là người khác ngoài người Anh.—Đối với một độc giả thứ hai, người ký tên 'một người Wiltshire', và nhận tôi là đồng hương dựa trên sức mạnh của một cụm từ mơ hồ trong bài 'Christ's Hospital' của tôi, một câu trả lời lịch sự hơn là cần thiết. Bỏ qua câu chuyện ngụ ngôn Genoa, mà Bell làm ầm ĩ, anh ta phát hiện ra một sự khác biệt tinh tế hơn, mà Bell quá đần độn để nhận ra. Tham chiếu đến đoạn văn (ở trang 484 trong tập thứ hai của chúng tôi[3]), tôi phải thú nhận rằng, thuật ngữ 'thị trấn bản địa', áp dụng cho Calne, *primâ facie* (từ cái nhìn đầu tiên) dường như chứng minh cấu trúc mà Độc giả thân thiện của tôi muốn đặt vào nó. Văn cảnh quá, tôi e là, cũng ủng hộ nó một chút. Nhưng ở nơi mà lời văn của một tác giả, được hiểu theo nghĩa đen, so với một đoạn văn khác trong tác phẩm của ông, được thừa nhận là xác thực, liên quan đến một sự mâu thuẫn hiển nhiên, đã trở thành phong tục của nhà bình luận ngây thơ là làm dịu khó khăn bằng giả định rằng, trong trường hợp này, một ý nghĩa ngụ ngôn hoặc ẩn dụ chủ yếu được nhắm tới. Vì vậy, bởi từ 'bản địa', tôi có thể được cho là có ý nói một thị trấn nơi tôi có thể đã được sinh ra; hoặc nơi mà tôi có thể đã được sinh ra là đáng mơ ước, vì nằm ở nơi có không khí trong lành, trên đất phấn khô, nơi tôi thích; hoặc một thị trấn, với cư dân mà tôi đã dành vài tuần, một mùa hè hoặc hai trước đây, thật dễ chịu, đến mức họ và nó trở thành một kiểu bản địa đối với tôi. Nếu không có sự diễn giải rộng rãi nào như vậy trong trường hợp hiện tại, tôi không thấy làm thế nào chúng ta có thể tránh rơi vào một sai lầm thô thiển trong vật lý, khi quan niệm rằng một quý ông có thể được sinh ra ở hai nơi, điều mà tất cả các bằng chứng hiện đại và cổ đại đều ghê sợ. Bacchus đến gần nhất với điều đó, người mà tôi nhớ Ovid đã vinh danh bằng tính từ 'Sinh hai lần'.[4] Nhưng chưa nói đến việc ông ấy được gọi như vậy (chúng ta quan niệm) liên quan đến những nơi mà từ đó hơn là những nơi mà ông được sinh ra—vì bằng bất kỳ lần sinh nào ông cũng có thể được thách thức là người Theban—trong một cách nói chặt chẽ, ông ấy là *filius femoris* (con của đùi) không hề theo nghĩa như ông đã từng là *filius alvi* (con của bụng) trước đó, vì lần sau đó chỉ là một cách sinh thứ cấp và chuyển nghĩa, và ông ấy chỉ là một người dân ở ngôi nhà thứ hai của quá trình sinh ra của mình. Đôi lời giải thích như vậy được cho là xứng đáng với 'người Wiltshire' lịch sự.—Đối với 'Indagator', 'Investigator', 'Incertus', và những kẻ còn lại của cả bầy, những kẻ quá khẩn thiết về những địa điểm thực sự nơi ông sinh ra—như thể, cho thật lòng, Elia sắp sửa được chuyển đến giáo xứ của mình—đối với tất cả những nhà phê bình quản lý nhà thờ như vậy, ông trả lời rằng, bất chấp bất kỳ lời giải thích nào được đưa ra ở đây, ông chưa cố định ngày sinh của mình (giống như một con chong chóng gỉ sét) vào một điểm ngu xuẩn nào, mà nếu ông thấy cơ hội, hoặc lập luận đòi hỏi nó, ông sẽ được sinh ra lần nữa, trong các bài viết tương lai, ở bất cứ nơi nào, và vào bất cứ thời kỳ nào, mà ông thấy tốt cho mình.

*Modò me Thebis—modò Athenis.*

[Chú thích 1: "Rõ ràng là một tên gọi hư cấu; vì nếu chúng ta thừa nhận tên thứ hai trong số các tên này là một kiểu tiếng Anh, thì Leigh là gì? Danh pháp Cơ Đốc không biết đến tên như vậy."]

[Chú thích 2: "Nó rõ ràng là có nguồn gốc xuyên Đại Tây Dương."]

[Chú thích 3: Xem trang 15 của tập này.]

[Chú thích 4:

Imperfectus adhuc infans genetricis ab alvo

Eripitur, patrioque tener (si credere dignum est)

Insuitur femori—

Tutaque bis geniti sunt incunabula Bacchi.

"Metamorph. lib. iii., 310."] (Đứa trẻ chưa hoàn thiện từ bụng mẹ / Được đưa ra, và người cha trẻ (nếu đáng tin)

Được khâu vào đùi—

Và cái nôi an toàn của Bacchus sinh hai lần.)

* * * * *

Page 48. ALL FOOLS' DAY (NGÀY CỦA CÁC KẺ KHỜ).

*London Magazine*, tháng 4 năm 1821.

Trang 49, dòng 1. Empedocles. Lamb đã thêm chú thích này trên *London Magazine*:—

Kẻ nào, để được coi là

Một vị thần, đã nhảy một cách si mê vào ngọn lửa Etna.

*Paradise Lost*, III., dòng 470-471 [phải là 469-470].

Trang 49, dòng 5. Cleombrotus. Chú thích trên *London Magazine* của Lamb:—

Kẻ nào, để tận hưởng

Elysium của Plato, đã nhảy xuống biển.

*Paradise Lost*, III., dòng 471-472.

Trang 49, dòng 8. Những người thợ hồ ở Babel. Chú thích trên *London Magazine* của Lamb:

Những người xây dựng tiếp theo của Babel trên đồng bằng

Của Sennaar.

*Paradise Lost*, III., dòng 466-467.

Trang 49, dòng 10. Tay phải của tôi. Có lẽ không cần nhắc độc giả rằng Lamb cũng bị nói lắp.

Trang 49, dòng 13 từ dưới lên. Duns, Duns Scotus (1265?-1308?), nhà siêu hình học, tác giả của *De modis significandi sive Grammatica Speculativa* và các tác phẩm triết học khác. Được biết đến là *Doctor Subtilis*. Không có gì về Duns trong *London Magazine*; câu này là: "Ông Hazlitt, tôi không thể chiều theo các định nghĩa của ông." Điều này xảy ra vào thời điểm Lamb và Hazlitt không hòa thuận.

Trang 49, dòng cuối. R—— trung thực. "Chìa khóa" của Lamb đưa ra "Ramsay, London Library, Ludgate Street; hiện đã không còn." Tôi đã cố gắng vô ích để tìm hiểu thêm về Ramsay. Thư viện London được thành lập tại 5 phố Ludgate năm 1785. Sau đó, những cuốn sách được cất giữ tại nhà của Charles Taylor ở Hatton Garden, và cuối cùng được chuyển đến Viện London hiện tại ở Finsbury Circus.

Trang 50, dòng 6. Granville S—— tốt bụng. "Chìa khóa" của Lamb đưa ra Granville Sharp. Đây là Granville Sharp lập dị, người theo phái Quaker chống chế độ nô lệ (1735-1813).

* * * * *

Page 51. A QUAKER'S MEETING (BUỔI GẶP GỠ CỦA NGƯỜI QUAKER).

*London Magazine*, tháng 4 năm 1821.

Mối liên hệ của Lamb với những người Quaker khá thân thiết trong suốt cuộc đời ông. Thời trẻ, ông thân thiện với gia đình Lloyds ở Birmingham—Charles, Robert và Priscilla, thế hệ trẻ hơn, và cha của họ, Charles Lloyd, chủ ngân hàng và dịch giả của Horace và Homer (xem *Charles Lamb and the Lloyds*, 1898); và sau này với Bernard Barton, nhà thơ Quaker ở Woodbridge. Ngoài ra, ông từng yêu từ xa Hester Savory, chủ đề bài thơ "Hester" của ông (xem Tập IV). Một đoạn văn từ lá thư viết vào tháng 2 năm 1797 gửi Coleridge liên quan đến bài tiểu luận này:—"Hãy nói với Lloyd rằng tôi đã có ý định trở thành người Quaker, và đã đọc, hoặc đúng hơn là mới bắt đầu đọc, một cuốn sách tuyệt vời nhất, những ý nghĩ hay trong ngôn ngữ hay, cuốn *No Cross, No Crown* (Không thập tự, không vương miện) của William Penn, tôi thích nó vô cùng. Thật không may, hôm qua tôi đã đến một trong những buổi họp của ông ấy, hãy bảo anh ấy, ở phố St. John [Clerkenwell], và nhìn thấy một người đàn ông dưới tất cả những sự kích động và diễn biến của một kẻ cuồng tín, người tin rằng mình đang chịu ảnh hưởng của một 'sự hiện diện không thể tránh khỏi'. Điều này đã chữa khỏi bệnh Quakerism của tôi; tôi yêu nó trong sách của Penn và Woolman, nhưng tôi ghét sự phù phiếm của một người nghĩ rằng mình đang nói bởi Thánh Linh…."

Cả Forster và Hood đều nói với chúng ta rằng Lamb có vẻ ngoài giống một người Quaker.

Trang 52, dòng 13. Sự câm lặng không giao tiếp của loài cá. Lamb đã có ý tưởng này về sự im lặng của loài cá khi ông đang thực hiện *John Woodvil*. Simon nhận xét, trong đoạn văn tinh tế (Tập IV) để trả lời câu hỏi, "Bạn yêu điều gì?"

Loài cá trong nguyên tố kia

Chẳng biết đến chút cảm xúc của sự hùng biện.

Trang 53, trích dẫn thứ hai. "How reverend …" Một sự chuyển thể từ mô tả của Congreve về York Minster trong "The Mourning Bride" ("First play" của Mary Lamb), Hồi I, Cảnh 1:—

Gương mặt của tòa nhà cao chót vót này thật đáng kính…

Trông thật tĩnh lặng!

Trang 53, giữa. Fox và Dewesbury. George Fox (1624-1691) thành lập Hội những người bạn. William Dewesbury là một trong những đồng nghiệp đầu tiên của Fox, và là một nhà thuyết giáo nổi tiếng. William Penn (1644-1718), người sáng lập Pennsylvania, là người nổi tiếng nhất trong số những người cải đạo đầu tiên sang Quakerism. Lamb nhắc lại ông, trước các thẩm phán của mình, trong bài tiểu luận về "Imperfect Sympathies" (Những cảm thông không hoàn hảo), trang 73. *Journal* của George Fox được một người bạn của Bernard Barton cho Lamb mượn năm 1823. Khi trả lại, Lamb nhận xét (17 tháng 2 năm 1823):—"Tôi đã trích dẫn G.F. trong bài 'Quaker's Meeting' của tôi là đã nói ông ấy 'được nâng lên trong tinh thần' (điều mà tôi cảm thấy vào thời điểm đó không phải là cụm từ của người Quaker), 'và Thẩm phán và Bồi thẩm đoàn như những người chết dưới chân ông ấy.' Tôi không tìm thấy những từ như vậy trong *Journal* của ông, và tôi không lấy chúng từ Sewell, và câu sau tôi chắc chắn mình không có ý định bịa ra. Tôi hẳn đã đặt lời của một người Quaker khác vào miệng ông ấy."

Sewel là người Hà Lan—William Sewel (1654-1720). Tiêu đề của ông là: *History of the Rise, Increase and Progress of the Christian People called Quakers* (Lịch sử về sự trỗi dậy, gia tăng và phát triển của những người Cơ Đốc giáo được gọi là Quaker), ban đầu được viết bằng tiếng Hà Lan thấp bởi W. Sewel, và do chính ông dịch sang tiếng Anh, 1722. James Naylor (1617-1660) là một trong những người tử vì đạo Quaker đầu tiên—"người tôi yêu thích" Lamb gọi ông trong một lá thư. John Woolman (1720-1772) là một người bạn Mỹ. Các tác phẩm chính của ông có thể được tìm thấy trong *A Journal of the Life, Gospel Labours, and Christian Experiences of that faithful minister of Jesus Christ, John Woolman, late of Mount Holly in the Province of Jersey, North America*, 1795. Các ấn bản hiện đại có sẵn.

* * * * *

Page 56. THE OLD AND THE NEW SCHOOLMASTER (NGƯỜI THẦY CŨ VÀ MỚI).

*London Magazine*, tháng 5 năm 1821.

Trang 56, dòng 9. Ortelius … Arrowsmith. Abraham Ortelius (1527-1598), nhà địa lý người Hà Lan và là tác giả của *Theatrum Orbis Terræ*, 1570. Aaron Arrowsmith (1750-1823) là nhà làm bản đồ nổi tiếng vào đầu thế kỷ 19. Lamb có lẽ đã biết đôi chút về *Atlas of Southern India* của ông, một tác phẩm rất hữu ích tại East India House.

Trang 56, dòng 13. Một người bạn rất thân. Barron Field (xem bài tiểu luận về "Distant Correspondents").

Trang 56, dòng 10 từ dưới lên. Bạn tôi M. Thomas Manning (1772-1840), nhà toán học và du khách, và là người trao đổi thư từ với Lamb.

Trang 56, dòng cuối. "On Devon's leafy shores" (Trên những bờ biển đầy lá của Devon). Từ *Excursion* của Wordsworth, III.

Trang 57, dòng 16. Những chuyến dạo chơi hàng ngày. Mặc dù Lamb lúc đó (1821) đang sống tại số 20 phố Great Russell, Covent Garden, ông thuê các phòng tại 14 Kingsland Row, Dalston, để nghỉ lễ và thực hiện công việc văn học của mình mà không bị làm phiền. Vào thời điểm đó, Dalston, giáp Shackleton, là vùng nông thôn và Kingsland Green là một không gian mở đối diện nơi ở của Lamb.

Trang 58, dòng 23. Đoàn thám hiểm Bắc Cực. Đây có lẽ là đoàn thám hiểm của Sir John Franklin, khởi hành năm 1819 và kết thúc trong thảm họa, chủ đề cuốn sách của Franklin, *Narrative of a Journey to the Shores of the Polar Sea in the years 1819, 20, 21, 22* (1823). Sir John Ross đã thực hiện một chuyến thám hiểm năm 1818, và Sir William Edward Parry vào năm 1819, và một lần nữa vào năm 1821-1823 với Lyon. Bức tranh toàn cảnh có thể là tại Burford's Panorama ở Strand, sau đó chuyển đến Quảng trường Leicester.

Trang 60, dòng 17. *Tractate on Education* (Chuyên luận về Giáo dục). *Tractate on Education* của Milton, gửi người bạn Samuel Hartlib, được xuất bản năm 1644. Trích dẫn trên là từ tác phẩm đó. Đoạn này trong bài tiểu luận của Lamb sau đó được mở rộng một cách hài hước trong "Letter to an Old Gentleman whose Education has been Neglected" (Thư gửi một quý ông già có nền giáo dục bị bỏ bê) (xem Tập I).

Trang 60, dòng cuối. Orrery của ông Bartley. George Bartley (1782?-1858), diễn viên hài, giảng bài về thiên văn học và thơ ca tại Lyceum trong Mùa Chay vào thời điểm này. Một *orrery* là một mô hình hoạt động của hệ mặt trời. *Panopticon* là, tôi cho là, tiền thân của Panopticon nổi tiếng ở Quảng trường Leicester.

Trang 61, dòng 8. "Plaything for an hour" (Đồ chơi trong một giờ). Một trích dẫn, từ *Poetry for Children* (Thơ cho trẻ em) của Charles và Mary Lamb—"Parental Recollections" (Hồi ức của cha mẹ):—

Một đứa trẻ là đồ chơi trong một giờ.

Trang 63, cuối bài tiểu luận. "Can I reproach her for it" (Tôi có thể trách cô ấy về điều đó không). Sau những từ này, trên *London Magazine*, xuất hiện:—

"Những kiểu phàn nàn này không thường được rút ra từ tôi. Tôi biết rằng mình là một người may mắn, ý tôi là một người thịnh vượng. Cảm xúc của tôi ngăn cản tôi phiên âm thêm bất cứ điều gì nữa."

* * * * *

Page 63. VALENTINE'S DAY (NGÀY LỄ TÌNH NHÂN).

Bài tiểu luận này xuất hiện lần đầu trên *The Examiner*, ngày 14 và 15 tháng 2 năm 1819, và một lần nữa trên *The Indicator*, ngày 14 tháng 2 năm 1821. Ký tên ***

Trang 64, dòng 18. Người đưa thư hai xu. Hone tính toán, trong cuốn *Every-Day Book*, Tập I, 1825, rằng "hai trăm nghìn lá thư vượt quá mức trung bình hàng ngày thường niên đi qua bưu điện hai xu ở London vào Ngày Lễ Tình nhân." Mốt của Giám mục hiện nay (1911) đã gần kết thúc.

Trang 65, dòng 15 từ dưới lên. E.B. "Chìa khóa" của Lamb đưa ra "Edward Burney, anh em cùng cha khác mẹ của Miss Burney." Đây là Edward Francis Burney (1760-1848), người đã minh họa cho nhiều tác giả cũ, trong đó có Richardson.

* * * * *

Page 66. IMPERFECT SYMPATHIES (NHỮNG CẢM THÔNG KHÔNG HOÀN HẢO).

*London Magazine*, tháng 8 năm 1821, nơi tiêu đề là: "Jews, Quakers, Scotchmen, and other Imperfect Sympathies" (Người Do Thái, người Quaker, người Scotland, và những cảm thông không hoàn hảo khác).

Trang 69, dòng 18 từ dưới lên. Một bản in … theo Leonardo. *Virgin of the Rocks* (Đức Mẹ của các tảng đá). Xem Tập IV về những vần thơ của Lamb và em gái ông về bức tranh này. Nhật ký MS của Crabb Robinson cho chúng ta biết rằng người Scotland là một người tên Smith, bạn của Godwin. Câu trả lời chính xác của ông ấy cho nhận xét của Lamb về "vẻ đẹp của tôi" là: "Tại sao, thưa ông, từ tất cả những gì tôi đã nghe về ông, cũng như từ những gì tôi đã tự mắt nhìn thấy, tôi chắc chắn có ý kiến rất cao về khả năng của ông, nhưng tôi thú nhận rằng tôi chưa hình thành bất kỳ ý kiến nào liên quan đến các yêu sách cá nhân của ông."

Trang 70, dòng 10. Thơ của Burns. "Burns là vị thần mà tôi tôn thờ," Lamb viết cho Coleridge năm 1796. Những dòng thơ của Coleridge về Burns, "To a Friend who had declared his intention of writing no more poetry" (Gửi một người bạn đã tuyên bố ý định không viết thơ nữa), được gửi cho Lamb. Barry Cornwall ghi lại việc thấy Lamb hôn cuốn sách của nhà thơ.

Trang 70, dòng 17. Bạn có thể ngưỡng mộ ông ấy. Trên *London Magazine*, Lamb đã thêm:—

"Tôi rất muốn từ bỏ Burns. Chắc chắn có một tinh thần khoe khoang sự hào phóng, một sự khẳng định kiêu ngạo về sự độc lập, và tất cả những thứ đó, trong các bài viết của ông."

Trang 70, dòng 18. Smollett. Tobias George Smollett (1721-1771), tiểu thuyết gia, xuất thân từ một gia đình ở Dumbartonshire. Rory là tên học trò của Roderick Random. Người bạn đồng hành của anh ta là Strap. Xem *Roderick Random*, Chương XIII, cho đoạn văn được đề cập. Smollett đã tiếp tục cuốn *History of England* (Lịch sử nước Anh) của David Hume (1711-1776), cũng là một người Scotland, và là một trong những tác giả mà Lamb không thể đọc (xem "Detached Thoughts on Books and Reading", trang 196).

Lời phê bình của Lamb về người Scotland không qua khỏi sự chú ý. Nhận xét dễ chịu nhất được đưa ra là của Christopher North (John Wilson) khoảng một chục năm sau đó (sau khi ông đã gặp Lamb), trong một bài báo trên *Blackwood* có tiêu đề "Twaddle on Tweedside" (Tháng 5 năm 1833), trong đó ông viết:

Charles Lamb thực sự không nên lăng mạ Scotland theo cách dễ chịu mà ông thường làm trong bóng mát rừng rậm của Enfield; vì Scotland yêu Charles Lamb; nhưng ông ấy ương ngạnh và cố chấp trong sự khôn ngoan của mình, và cho rằng nhiều một người Cockney còn là người tốt hơn cả Christopher North. Nhưng Christopher sẽ không tha thứ điều gì cho Thiên tài và Sự tốt lành? Ngay cả Lamb cũng kêu be be những lời lăng mạ quê hương ông. Không, ông học những bài học về lòng nhân đạo, ngay cả từ sự ác ý nhẹ nhàng của Elia, và gửi một lời chúc phúc cho ông và gia đình ông trong Bower of Rest của họ.

Coleridge rất vui mừng với tham chiếu nhỏ này về bạn mình. Ông mô tả nó là "thật sự rất ngọt ngào" (xem *Table Talk*, 14 tháng 5 năm 1833).

Trang 70, dòng 14 từ dưới lên. Hugh of Lincoln. Hugh là một cậu bé Lincoln nhỏ, theo truyền thống kể lại, bị tra tấn đến chết bởi người Do Thái. Thi thể của cậu được một người phụ nữ mù chạm vào, và cô ấy đã nhìn thấy trở lại. Nhiều năm trước, Lamb đã nói thẳng thắn tương tự về người Do Thái trong xã hội Anh (xem chú thích của ông cho "Jew of Malta" trong *Dramatic Specimens*).

Trang 71, dòng 18. B——. John Braham, tên khai sinh là Abraham (1774?-1856), nam cao vĩ đại. Viết cho Manning năm 1808, Lamb nói:—"Anh có thích giọng hát của Braham không? Người Do Thái nhỏ bé đã mê hoặc tôi. Tôi theo ông ấy giống như những cậu bé theo Tom the Piper. Ông ấy chữa cho tôi khỏi nỗi u sầu như David đã chữa cho Saul…. Tôi không có cảm xúc với âm nhạc cho đến khi ông ấy mang lại cho tôi một giác quan mới…. Giọng hát của Braham, khi nó đầy đam mê, còn hay hơn cả diễn xuất của bà Siddons hay ông Kemble! và khi nó không đầy đam mê, nó cũng hay như nghe một người có gu tốt nói chuyện. Người Do Thái nhỏ bé dũng cảm!"

Hai năm sau, Lamb kể cho Manning về sự vắng mặt của Braham ở London, và nói thêm: "Ông ấy là một sự kết hợp hiếm có của người Do Thái, một quý ông, và một thiên thần; nhưng tất cả những yếu tố này pha trộn rất tử tế trong ông ấy đến mức bạn không thể biết yếu tố nào chiếm ưu thế." Trong bài tiểu luận này, Lamb nhắc đến giọng hát của Braham trong bản oratorio "Israel in Egypt" của Handel. Về việc Braham từ bỏ đức tin Do Thái, xem bài tiểu luận mỉa mai của Lamb "The Religion of Actors" (Tôn giáo của các diễn viên), Tập I, trang 338.

Trang 73, dòng 17 từ dưới lên. Tôi đang đi du lịch. Lamb không thực sự tham gia vào câu chuyện này. Nó được Sir Anthony Carlisle (1768-1840), bác sĩ phẫu thuật, kể lại cho ông, như ông đã thú nhận với người bạn Quaker của mình, Bernard Barton (11 tháng 3 năm 1823), người dường như đã bỏ lỡ điểm mấu chốt. Lamb mô tả Carlisle là "người kể chuyện hay nhất mà tôi từng nghe."

* * * * *

Page 74. WITCHES, AND OTHER NIGHT-FEARS (PHÙ THỦY, VÀ NHỮNG NỖI SỢ HÃI BAN ĐÊM KHÁC).

*London Magazine*, tháng 10 năm 1821.

Hãy so sánh bài tiểu luận này với câu chuyện của Maria Howe về "The Witch Aunt" (Người dì phù thủy), trong *Mrs. Leicester's School* (xem Tập III), tác phẩm mà Lamb đã viết mười ba năm trước đó.

Trang 75, dòng 12 từ dưới lên. *History of the Bible* (Lịch sử Kinh thánh), bởi Stackhouse. Thomas Stackhouse (1677-1752) là mục sư tại Boldon, Durham; tác phẩm *New History of the Holy Bible from the Beginning of the World to the Establishment of Christianity* (Lịch sử mới của Kinh thánh từ thuở sơ khai đến khi thành lập Cơ Đốc giáo)—tác phẩm đang được đề cập—được xuất bản năm 1737.

Trang 75, dòng 6 từ dưới lên. Phù thủy đánh thức Samuel. Đoạn văn này là nơi thứ ba Lamb ghi lại nỗi kinh hoàng của mình về bức tranh Phù thủy Endor trong cuốn Kinh thánh của Stackhouse, nhưng là lần đầu tiên ông đưa nó vào chính mình. Trong một bản thảo của *John Woodvil* (xem Tập IV), nhân vật chính nói:—

Tôi có thể nhớ khi còn là một đứa trẻ, các cô hầu gái

Sẽ đặt tôi vào lòng họ, khi họ thay đồ cho tôi,

Như những người phụ nữ ngốc nghếch thường làm, và kể cho tôi những câu chuyện

Về Phù thủy—bắt tôi đọc "Glanvil on Witchcraft,"

Và cuối cùng cho tôi xem trong cuốn Kinh thánh,

Cuốn Kinh thánh Gia đình cũ, với những bức tranh trong đó,

Hình vẽ Phù thủy đang đánh thức Samuel,

Điều đó đã chiếm hữu trí tưởng tượng của tôi, khi còn là một đứa trẻ,

Để mỗi đêm trong giấc mơ một mụ Phù thủy già đến

Và ngồi trên gối tôi.

Sau đó, trong *Mrs. Leicester's School*, trong câu chuyện của Maria Howe, có tiêu đề "The Witch Aunt", một trong ba câu chuyện trong cuốn sách đó do Lamb viết, cuốn Kinh thánh của Stackhouse lại xuất hiện một lần nữa. Trong ấn bản lớn của tôi, tôi đưa ra một bản tái tạo về bức tranh kinh hoàng đó. Trang 77, cuối. T.H. nhỏ bé thân yêu. Đây là đoạn văn không may mắn đã cung cấp cho Southey văn bản chính trong lời chỉ trích của ông về *Elia* như một cuốn sách thiếu "cảm thức tôn giáo vững vàng hơn", và dẫn đến "Bức thư" giải trình của Lamb (xem Tập I). Southey đã bình luận như sau:

Đứa trẻ tội nghiệp này, thay vì được đào tạo theo cách cậu ấy nên đi, đã được nuôi dưỡng theo những cách của triết học hiện đại; cậu ấy đã được ngăn cản một cách có hệ thống để không biết gì về Đấng Cứu Thế, người đã nói, "Hãy để những đứa trẻ nhỏ đến với Ta, và đừng ngăn cấm chúng; vì Nước Thiên đàng là của những đứa trẻ đó"; người ta đã chú ý để cậu không cầu nguyện với Chúa, cũng không nằm xuống vào ban đêm dựa vào sự Quan phòng tốt lành của Ngài!

T.H. là Thornton Hunt, con trai cả của Leigh Hunt và là "đứa trẻ yêu thích" của Lamb (xem các vần thơ gửi cậu trong Tập IV).

Trang 79, dòng 18 từ dưới lên. Barry Cornwall. Bryan Waller Procter (1787-1874), bạn của Lamb. Tham chiếu là "A Dream" (Một giấc mơ), một bài thơ trong tập *Dramatic Scenes* (Những cảnh kịch tính) của Barry Cornwall, 1819, mà Lamb vô cùng ngưỡng mộ. Xem bài sonnet của ông gửi nhà thơ trong Tập IV, nơi nó được nhắc lại một lần nữa.

Trang 80, đoạn cuối của bài tiểu luận. Trong bản thảo gốc của bài tiểu luận này (hiện nằm trong bộ sưu tập Dyce và Forster tại South Kensington), đoạn cuối có nội dung như sau:

"Khi tỉnh dậy, tôi đã quyết định viết văn xuôi trong suốt phần đời còn lại; và với sự phục tùng của một số nhà văn trẻ của chúng ta, những người vẫn còn tự ti về sức mạnh của mình, và có lẽ đang cân bằng giữa thơ và văn xuôi, họ có thể không làm điều thiếu khôn ngoan khi quyết định ưu tiên bằng kết cấu của những giấc mơ tự nhiên của mình. Nếu chúng là văn xuôi, họ có thể tin chắc rằng họ không có nhiều hy vọng theo cách sáng tạo từ những giấc mơ nhân tạo. Những giấc mơ nào mà Spenser hẳn đã có!"

* * * * *

Page 80. MY RELATIONS (NHỮNG NGƯỜI BÀ CON CỦA TÔI).

*London Magazine*, tháng 6 năm 1821.

Trang 80, mở đầu. Vào thời điểm đó của cuộc đời. Lamb bốn mươi sáu tuổi vào ngày 10 tháng 2 năm 1821.

Trang 80, dòng 12 của bài tiểu luận. Tôi có một người dì. Dì Hetty, người qua đời năm 1797 (xem bài tiểu luận về "Christ's Hospital").

Trang 81, dòng 6. Nhà nguyện ở phố Essex. Trụ sở của "tà giáo đó", phái Nhất vị luận. Lamb ban đầu là người phái Nhất vị luận, nhưng sau đó từ bỏ mọi giáo phái.

Trang 81, dòng 23. Anh, hay chị, tôi chưa từng có ai—để biết họ. Lamb đang viết một cách nghiêm túc với tư cách là Elia tưởng tượng, Elia là Lamb trong tâm trí hơn là Lamb trong thực tế. Việc trình bày anh trai John và em gái Mary như những người anh em họ James và Bridget Elia làm ông thích thú. Chúng ta có ở đây một ví dụ xuất sắc về sự pha trộn kỳ lạ giữa sự thật và hư cấu của ông: anh chị em thì ông phủ nhận, nhưng lại thừa nhận một người chị gái, Elizabeth, người đã qua đời khi cả hai còn thơ ấu. Nhà Lamb thực tế có hai chị gái tên Elizabeth, người trước thì ông không bao giờ biết. Cô ấy sinh năm 1762. Elizabeth thứ hai, đứa con thứ năm của cha mẹ ông, sinh năm 1768, bảy năm trước Charles. Tổng cộng nhà Lamb có bảy đứa con, trong đó chỉ có John (sinh 1763), Mary Anne (sinh 1764) và Charles (sinh 1775) là trưởng thành. Một lần nữa Lamb thú nhận có vài anh em họ ở Hertfordshire, và hai người khác nữa. Hai người khác là hư cấu, nhưng sự thật là ông có họ hàng ở Hertfordshire (xem bài tiểu luận "Mackery End, in Hertfordshire").

Tính cách của John Lamb có lẽ được mô tả đầy đủ trong bài tiểu luận này và trong "Dream-Children". Anh là một quan chức khá giả ở South-Sea House, kế nhiệm John Tipp làm kế toán. Crabb Robinson thấy anh quá thẳng thắn và ồn ào đến mức không thể chịu đựng nổi; và anh từng đánh ngã Hazlitt trong một cuộc tranh cãi về hội họa. Anh qua đời vào ngày 26 tháng 10 năm 1821, để lại nỗi đau lớn cho em trai, để lại cho Charles mọi thứ. Anh kết hôn muộn với một bà Dowden. Có lẽ bà ấy có tiền riêng và không cần đến của chồng thứ hai. Do đó, sự đặc biệt của bản di chúc. Bà John Lamb qua đời năm 1826.

Sự đồng cảm của John Lamb với động vật khiến anh viết năm 1810 một tập sách nhỏ có tiêu đề *A Letter to the Right Hon. William Windham, on his opposition to Lord Erskine's Bill for the Prevention of Cruelty to Animals* (Thư gửi Ngài William Windham, về sự phản đối của ông đối với Dự luật của Lord Erskine về Phòng chống tàn ác với động vật)—Ngài Windham đã bày tỏ ý kiến rằng chủ đề này không phải là một chủ đề cho lập pháp. Lamb đã gửi tập sách này cho Crabb Robinson vào ngày 7 tháng 2 năm 1810, nói:—"Anh trai tôi mà anh đã gặp tại phòng tôi (một người đàn ông mập mạp, ưa nhìn, bốn mươi bảy tuổi!) đã viết một cuốn sách về lòng nhân đạo, tôi xin gửi kèm theo đây. Wilson, Nhà xuất bản, đã gieo vào đầu ông ấy rằng anh có thể lấy nó để Bình luận. Tôi dám chắc nó không nằm trong phạm vi của bài Bình luận của anh—nhưng nếu anh có thể đưa nó vào bất kỳ lộ trình nào có khả năng, ông ấy sẽ rất vui mừng. Vì than ôi! Lòng nhân đạo được khoe khoang của chúng ta cũng chứa đựng sự phù phiếm. Như hiện tại, ông ấy trêu chọc tôi đến chết vì muốn tin rằng tôi có thể đưa nó lên tất cả các bài Bình luận trong một khoảnh khắc.—Tôi!! người đã bị coi là mục tiêu để họ ném đá và sẽ sẵn lòng gửi tất cả chúng đến ngọn lửa địa ngục và những lọn tóc hình rắn của Megæra.

"Nhưng đây là cuốn sách—và đừng cho bà Collier xem, vì tôi nhớ bà ấy làm súp lươn rất tuyệt, và những điểm chính của cuốn sách lại nhắm vào chính quá trình đó."

Đây là đoạn văn—một câu đỏ rực—liên quan đến lươn:—

"Nếu một con lươn có sự khôn ngoan của Solomon, nó cũng không thể tự giúp mình trong việc bị đối xử tệ bạc xảy ra với nó; nhưng nếu nó có, và được bảo rằng, sự tồn tại của chúng ta cần thiết phải ăn nó, rằng trước hết nó phải được lột da, và sau đó được nướng; nếu không biết cách làm thông thường của con người, nó sẽ kết luận rằng người đầu bếp sẽ sử dụng lý trí của mình đến mức cắt bỏ cái đầu của nó trước, thứ không dùng làm thực phẩm, vì khi đó nó có thể được lột da và nướng mà không bị tổn hại; vì dù các phần khác trên cơ thể nó có thể bị co giật trong quá trình ẩm thực, sẽ không có cảm giác ý thức trong đó, việc liên lạc với não bộ đã bị cắt đứt; nhưng nếu người phụ nữ ngay lập tức cắm một cái dĩa vào mắt nó, lột da nó khi còn sống, cuộn nó vào một cái xiên, cả đầu và mình, để trong nỗi đau đớn cùng cực nó không thể di chuyển, và ngay lập tức nướng nó đến chết: thì đó là Quyền năng Toàn năng đã tạo ra con người từ bụi đất, và thổi vào lỗ mũi con người hơi thở sự sống, kêu gọi con lươn vào một sự tồn tại mới, với kiến thức về sự đối xử mà nó đã phải chịu đựng, và nó nhận thấy rằng sự disposition bản năng mà con người có chung với các loài động vật ăn thịt khác, điều đó khiến anh ta tàn ác, không phải là nguyên nhân duy nhất gây ra nỗi đau khổ của nó; nhưng con người không chú ý cân nhắc xem liệu sự đau khổ của những sinh vật không đáng kể như vậy có thể được giảm bớt không: rằng lươn không phải là những kẻ chịu khổ duy nhất; rằng tôm hùm và các loài động vật có vỏ khác được bỏ vào nước lạnh và luộc đến chết từng chút một ở nhiều nơi trên bờ biển; rằng những điều này, và nhiều sự tàn bạo tùy tiện khác như vậy, là hậu quả của sự bất cẩn do lòng kiêu hãnh của nhân loại coi thường địa vị thấp kém của chúng, và ý kiến chung rằng không có tội lỗi có thể trừng phạt nào trong việc đối xử tệ bạc với động vật được thiết kế cho mục đích sử dụng của chúng; rằng, do đó, người phụ nữ đã không dành nhiều suy nghĩ cho nó để cắt đầu nó trước, và rằng cô ấy sẽ cười nhạo bất kỳ người chu đáo nào mong muốn điều như vậy; với sự phẫn nộ đáng sợ nào mà nó có thể nguyền rủa kẻ siêu hình học vô cảm, giống như một linh hồn tàn ác bị báo động trước sự xuất hiện của ánh sáng lòng thương xót đối với động vật, kẻ không thể nghỉ ngơi thỏa mãn với việc phản đối Dự luật Phòng chống Tàn ác bởi lời cầu xin về sự bất tiện có thể xảy ra đối với nhân loại, bị phóng đại và tô vẽ cao, nhưng đã đặt ra cho những kẻ thô lỗ và thiếu suy nghĩ của mọi tầng lớp, trong biệt ngữ của sự học hỏi kiêu ngạo, rằng nghĩa vụ đạo đức của con người đối với các sinh vật chịu sự sử dụng của anh ta là những nghĩa vụ không hoàn hảo!"

Bài thơ "The Beggar-Man" (Người ăn xin), trong *Poetry for Children*, 1809 (xem Tập III), cũng là từ ngòi bút của John Lamb.

Trang 85, dấu hoa thị. Hội Cứu trợ—Những Thủy thủ Khốn khổ (Distrest Sailors), theo "Chìa khóa" của Lamb.

Trang 86, dòng cuối của bài tiểu luận. "Through the green plains of pleasant Hertfordshire" (Qua những đồng bằng xanh của Hertfordshire dễ chịu). Dòng thơ này xuất hiện trong một bài sonnet của Lamb viết nhiều năm trước bài tiểu luận (xem Tập IV). Tuy nhiên, có lẽ Lamb không bịa ra nó, vì (W.J. Craig quá cố đã chỉ ra) trong *Itinerary* của Leland, mà Lamb hẳn phải biết, nếu chỉ vì những nhận xét của nhà cổ vật về Hertfordshire, có trích dẫn một bài thơ của William Vallans (fl. 1578-1590), "The Tale of the Two Swans" (Câu chuyện về hai con thiên nga), chứa dòng thơ—

Những cánh đồng màu mỡ của Hertfordshire dễ chịu—

mà người ta có thể dễ dàng hiểu tại sao nó lại đọng lại trong tâm trí của Lamb một cách rất duyên dáng.

Trên *London Magazine*, bài tiểu luận kết thúc bằng những từ, "Cho đến lúc đó, Tạm biệt."

* * * * *

Page 86. MACKERY END, IN HERTFORDSHIRE (MACKERY END, Ở HERTFORDSHIRE).

*London Magazine*, tháng 7 năm 1821. Được in lại trong *Elia*, 1823, như đã viết, ngoại trừ việc bỏ in nghiêng từ nhiều đoạn.

Bridget Elia, người mà ta cũng gặp trong "Mrs. Battle", trong "My Relations", và trong "Old China", tất nhiên là Mary Lamb.

Trang 86, dòng 11 từ dưới lên. Cô ấy phải có một câu chuyện. Thomas Westwood, trong hồi ức của mình về nhà Lamb trong những năm sau này, in trong *Notes and Queries*, nói về niềm đam mê đọc tiểu thuyết của Mary Lamb trong những ngày ở Enfield, khi ông còn là một cậu bé.

Trang 87, dòng 6. Margaret Newcastle. Sự tận tâm của Lamb dành cho quý bà này lại được thể hiện trong bài tiểu luận về "The Two Races of Men", trong bài tiểu luận về Beggars, và trong "Detached Thoughts on Books and Reading".

Trang 87, dòng 8. Những nhà tư tưởng tự do … William Godwin, có lẽ chỉ duy nhất trong số những người bạn của Lamb, hoàn toàn trả lời cho mô tả về nhà lãnh đạo của những triết lý và hệ thống tiểu thuyết; nhưng cũng có Thomas Holcroft và John Thelwall trong số những người quen của nhà Lamb. Và Hazlitt cùng Leigh Hunt cũng nằm trong mô tả này.

Trang 87, cuối. Việc đọc tiếng Anh tốt thời cũ. Tham chiếu đến thư viện của Samuel Salt trong Đền thờ (Temple) (xem chú thích cho "The Old Benchers of the Inner Temple").

Trang 88, dòng 14. Mackery End. Trang trại vẫn còn đó, mặc dù các phòng mặt tiền mới đã được thêm vào. Ở cuối sảnh hiện tại, người ta đi qua thứ từng là cửa trước vào thời của Lamb, và sau đó ngôi nhà hoàn toàn giống như nó từng là ngoại trừ các cửa sổ phía nam đã được lấp đầy. Nhờ lời mời tử tế của ông Dolphin Smith, người nông dân, người đã ở đó hơn bốn mươi năm, tôi đã dành một thời gian vào năm 1902 trong cùng một phòng khách mà nhà Lamb đã được tiếp đón. Harpenden, ở phía tây bắc, đã phát triển rất nhiều kể từ thời của Lamb, và những ngôi nhà tại Folly, giữa Wheathampstead và Cherry Trees, là mới; nhưng Mackery End, hay Mackrye End như những chiếc xe ngựa của nông dân gọi, vẫn không bị xâm lấn. Gần đó là dinh thự cũ tuyệt đẹp là Mackery End house thực sự; Mackery End của Lamb là trang trại.

Chuyến thăm đầu tiên của Lamb đến đó hẳn là khi ông còn là một cậu bé rất nhỏ—khoảng năm 1780. Có lẽ chúng ta có thể thấy những hồi ức về nó trong câu chuyện "The Farmhouse" (Trang trại) của Mary Lamb trong *Mrs. Leicester's School* (xem Tập III của ấn bản này).

Trang 88, dòng 18. Một người dì lớn. Mary Field, bà của Lamb, là Mary Bruton, người có chị gái kết hôn, như ông nói, với một Gladman, và là người dì lớn được đề cập. Người thuê trang trại hiện tại không phải là Gladman cũng không phải Bruton; nhưng cả hai cái tên vẫn có thể được tìm thấy trong quận. Một cô Sarah Bruton, hậu duệ trực hệ của người dì lớn của Lamb, đang sống tại Wheathampstead vào năm 1902. Cô có trên tường hai bức chân dung hình bầu dục quyến rũ của tổ tiên, có lẽ—vì cô không chắc chắn về danh tính của họ—hai trong số những người chị em xinh đẹp mà Lamb tán tụng.

Viết cho Manning, ngày 28 tháng 5 năm 1819, Lamb nói:—"Các em họ của tôi, nhà Gladmans ở Wheathampstead, và người nông dân Bruton thế nào rồi? Bà Bruton là một người phụ nữ huy hoàng.

"Chào Mackery End!

"Đây là một đoạn của bài thơ thơ trắng mà tôi đã từng suy ngẫm, nhưng không tiến xa hơn."

Trang 89, thơ. "But thou, that didst appear so fair …" (Nhưng bạn, kẻ xuất hiện thật công bằng …) Từ bài "Yarrow Visited" của Wordsworth, Khổ 6. Viết cho Wordsworth năm 1815, Lamb đã nói về khổ thơ này rằng ông nghĩ "không có gì đáng yêu hơn" có thể được tìm thấy trong "thế giới rộng lớn của thơ ca." Từ một lá thư gửi Taylor, của *London Magazine*, thuộc mùa hè năm 1821, chúng ta thu thập được rằng người soát lỗi đã thay đổi từ cuối cùng của dòng thứ ba thành "air" (không khí) để gieo vần với "fair" (công bằng). Lamb nói: "Day (Ngày) là từ đúng, và tôi khẩn cầu ông khôi phục lại nó."

Trang 90, dòng 4. B.F. Barron Field (xem chú thích cho "Distant Correspondents"), sau đó sống ở Sydney, nơi ông soạn, và đã in cho lưu hành tư nhân năm 1819, một tập thơ được Lamb phê bình (xem Tập I), một trong số đó có tiêu đề "The Kangaroo". Đó là cuốn sách đầu tiên được in tại Úc. Field biên tập Heywood cho Hiệp hội Shakespeare cũ. Mặc dù là một Field, ông không phải là họ hàng của Lamb.

* * * * *

Page 90. MODERN GALLANTRY (SỰ LỊCH THIỆP HIỆN ĐẠI).

*London Magazine*, tháng 11 năm 1822.

De Quincey viết trong *London Reminiscences* (Hồi ức London) liên quan đến bài tiểu luận hiện tại:—

Trong số các đặc điểm nổi bật của Lamb, tôi không biết tại sao tôi lại bỏ qua sự nhấn mạnh đặc biệt và chiều sâu trong sự lịch thiệp của ông. Phẩm chất này ở ông là một cảm xúc thực sự hào hiệp, bắt nguồn từ trái tim ông, và được trân trọng với sự thiêng liêng của một nghĩa vụ. Ông nói ở đâu đó khi nói về chính mình[?] dưới mặt nạ của một người thứ ba, người mà tính cách ông đang mô tả, rằng, khi đi qua một cô gái phục vụ, ngay cả ở một ngã tư đường, ông thường cởi mũ. Bây giờ, tinh thần lịch thiệp của Lamb lẽ ra đã gợi ý một biểu hiện tôn kính như vậy, mặc dù phong tục của đất nước sẽ không cho phép nó được thực hiện theo nghĩa đen, vì lý do chính sẽ gợi ý nó—nghĩa là, để tỏ lòng tôn kính—vì cô gái trong trường hợp đó, sẽ cho rằng một người đàn ông đang cười nhạo cô ấy. Nhưng bản năng trái tim ông là nghĩ cao đẹp về bản chất phụ nữ, và tỏ lòng tôn kính thực sự (không phải sự thể hiện rỗng tuếch của danh dự bên ngoài mà người Pháp gọi là "hommage" của họ, và thực chất là mặt nạ cho sự khinh miệt) đối với ý niệm thiêng liêng về nhân phẩm phụ nữ thuần khiết và đức hạnh.

Barry Cornwall có câu chuyện sau trong cuốn *Memoir of Lamb*:—

Lamb, một ngày nọ, gặp một đứa trẻ nhỏ chất đầy một kiện hàng tạp hóa quá nặng. Nó khiến cậu bé run rẩy và dừng lại. Charles hỏi cậu đi đâu, nhận (mặc dù yếu) kiện hàng lên vai mình, và xoay xở mang nó đến Islington, nơi đến. Nhận thấy người mua số hàng tạp hóa là một phụ nữ, ông cùng đứa trẻ đi trước bà, và bày tỏ hy vọng rằng bà sẽ can thiệp với chủ nhân của đứa trẻ tội nghiệp, để ngăn cậu bé bị quá tải trong tương lai. "Thưa ông," bà quý bà nói, theo phong cách Tisiphone, cau mày nhìn ông, "Tôi mua đường của tôi và không có việc gì với cách người đàn ông gửi nó." Lamb nhận ra ngay tính cách của người mua, và cởi mũ, nói một cách khiêm tốn, "Vậy tôi hy vọng, thưa bà, bà sẽ cho tôi một ngụm bia nhỏ." Tất nhiên điều này bị từ chối. Sau đó ông gọi điện cho người bán tạp hóa, thay mặt đứa trẻ. Với kết quả như thế nào tôi không biết.

Trang 90, dòng 2 của bài tiểu luận. Về điểm lịch thiệp. Tại đây, trên *London Magazine*, đã có các từ:

"như một điều hoàn toàn không được biết đến trong thời đại cổ điển cũ. Điều này đã được định nghĩa là bao gồm một sự phục tùng nhất định, hoặc sự tôn trọng đầy nhường nhịn, dành cho phụ nữ, với tư cách là phụ nữ."

Trang 92, dòng 3. Joseph Paice. Joseph Paice đã là, như Lamb chỉ ra với Barton trong một lá thư vào tháng 1 năm 1830, một người có thật, và tất cả những gì Lamb ghi lại. Theo cuốn *Family Pictures* (Những bức tranh gia đình) của Miss Anne Manning, 1860, Joseph Paice, người là bạn của Thomas Coventry, đã đưa Lamb vào văn phòng của ông tại 27 Bread Street Hill vào khoảng năm 1789 hoặc 1790 để học sổ sách và thói quen kinh doanh. Ông chuyển từ đó sang South-Sea House và từ đó sang East India House. Miss Manning (người là tác giả của *Flemish Interiors*) giúp lấp đầy bức phác họa của Lamb thành một bức chân dung toàn thân. Bà nói với chúng ta rằng cuộc đời của ông Paice là một chuỗi dài những sự vị tha nhẹ nhàng và những Cơ Đốc giáo chân thực nhất.

Charles Lamb nói về việc ông cầm ô che giỏ trái cây của một người phụ nữ bán hàng, kẻo cửa hàng của cô bị hỏng do một trận mưa rào bất ngờ; và việc ông cởi mũ trước một cô gái phục vụ, người đang yêu cầu ông chỉ đường cho cô ấy. Những đặc điểm này hoàn toàn phù hợp với nhiều điều mà ngày nay vẫn có thể được xác thực:—việc ông tự mình mang quà tặng là thịt thú rừng, chẳng hạn, cho những người bạn khiêm tốn, những người có thể khó mà chi ra một shilling cho một người hầu; và việc ông đề nghị chỗ ngồi trong xe hackney của mình cho một vài sinh vật đáng thương, bị bỏ rơi, ướt sũng, những người đang tìm đường đi vào một ngày mưa. Đôi khi những vị khách ngẫu nhiên này hóa ra là những người bạn đồng hành không phù hợp, đến nỗi ông già tử tế đã phải tự mình đối mặt với thời tiết xấu thay vì kéo dài sự quen biết, trả tiền cho người đánh xe hackney để đưa người lạ xuống ở cuối chặng đường. Vào thời xổ số, ông thường bị làm phiền bởi những chuyến thăm ăn xin từ những kẻ ăn bám không biết lo xa, những người đã mạo hiểm tất cả của họ để mua cổ phần của một con số không may mắn. Vào khoảng thời gian các con số được rút ra, sẽ có một tiếng chuông ở cổng, có lẽ vào giờ ăn tối. Kính của ông sẽ được nâng lên, một biểu hiện lo lắng sẽ lướt qua khuôn mặt ông, khi ông nửa nâng mình khỏi ghế, để có được một cái nhìn vào kẻ xâm nhập—"À, tôi đã nghĩ vậy, tôi đã mong đợi như vậy," ông nói một cách nhẹ nhàng. "Tôi đã mong đợi rằng tôi sẽ sớm có một chuyến thăm từ bà —— tội nghiệp hoặc bà ——. Bạn sẽ tha lỗi cho tôi, quý bà thân yêu," (với bà tôi) "trong một khoảnh khắc, trong khi tôi chỉ nói với bà ấy rằng hoàn toàn nằm ngoài khả năng của tôi để giúp bà ấy sao?" đếm bạc vào tay mình suốt thời gian đó. Sau đó, một cuộc đối thoại sẽ xảy ra tại cửa hội trường—người khiếu nại kể câu chuyện của mình bằng giọng buồn rầu: "Người phụ nữ tốt của tôi, tôi thực sự không thể," v.v.; và cuối cùng cửa hội trường sẽ bị đóng lại. "Vậy, thưa ông," bà tôi thường nói, khi ông Paice quay lại chỗ ngồi của mình, "Tôi không nghĩ ông đã tiễn bà —— đi mà không có xu nào." "Chỉ đủ cho một miếng thịt, thưa quý bà—chỉ một chút để bà ấy mua một miếng thịt."

Cuốn *Family Pictures* nên được tham khảo bởi bất kỳ ai muốn biết thêm về quý ông này và về Susan Winstanly.

Trang 92, dòng 5. Edwards. Thomas Edwards (1699-1757), tác giả của *Canons of Criticism*, 1748. Bài sonnet được đề cập, vốn được mô phỏng theo bài sonnet mà Milton gửi Cyriack Skinner, đã được gửi tặng Paice, với tư cách là cháu của tác giả, yêu cầu ông tiếp tục dòng họ. Paice, tuy nhiên, như Lamb nói với chúng ta, đã không kết hôn.

* * * * *

Page 94. THE OLD BENCHERS OF THE INNER TEMPLE (NHỮNG NGƯỜI BENCHER CŨ CỦA INNER TEMPLE).

*London Magazine*, tháng 9 năm 1821.

Mối liên hệ của Lamb với Temple khá liên tục cho đến năm 1817, khi ông ba mươi tám tuổi. Ông sinh tại số 2 Crown Office Row năm 1775, và không rời khỏi đó, ngoại trừ những chuyến thăm Hertfordshire, cho đến năm 1782, khi ông vào Bệnh viện Christ. Ở đó ông ở lại, ngoại trừ những kỳ nghỉ, cho đến năm 1789, sau đó trở lại Crown Office Row trong khoảng thời gian ngắn giữa khi rời trường và cái chết của Samuel Salt, người mà nhà Lamb sống dưới mái nhà của ông, vào tháng 2 năm 1792. Các giai đoạn 7 Little Queen Street, 45 và 36 Chapel Street, Pentonville, và 34 Southampton Buildings đầu tiên (với Gutch), đã theo sau; nhưng năm 1801 Lamb và em gái đã trở lại Temple, tại 16 Mitre Court Buildings, sau đó được xây dựng lại. Họ chuyển từ đó, sau một lần trở lại ngắn ngủi tại 34 Southampton Buildings, sang 4 Inner Temple Lane (sau đó được xây dựng lại và hiện được gọi là Johnson's Buildings) năm 1809, nơi họ ở lại cho đến khi chuyển đến số 20 phố Great Russell năm 1817. Với mỗi thay đổi sau đó (ngoại trừ một thời gian khác ngắn ngủi hơn ở Southampton Buildings năm 1830), ngôi nhà của Lamb trở nên ít thành thị hơn. Mối liên kết cuối cùng của ông với Temple có thể nói là đã đứt đoạn với cái chết của Randal Norris, thủ quỹ của Inner Temple, năm 1827 (xem "A Death-Bed"), mặc dù thỉnh thoảng ông ngủ tại các căn phòng của Crabb Robinson.

Các Bậc thầy Đáng kính của Bàn Hội đồng của Hội danh dự Inner Temple—để gọi đầy đủ tên các Bencher—có quyền quản lý Inner Temple trong tay họ.

Trang 97, dòng 12 từ dưới lên, J——ll. Joseph Jekyll, cháu gọi bằng chú của Joseph Jekyll, Thạc sĩ các Cuộn giấy, nổi tiếng là một người dí dỏm và thường xuyên đi ăn tối. Ông trở thành một Bencher năm 1795, và được phong làm Thạc sĩ trong Tòa án Chancery năm 1815, nhờ ảnh hưởng của Hoàng tử Nhiếp chính. Dưới sự chỉ đạo của ông, sảnh của Inner Temple và Nhà thờ Temple đã được khôi phục, và ông đã biên soạn một cuốn sách nhỏ có tiêu đề *Facts and Observations relating to the Temple Church and the Monuments contained in it*, 1811. Ông trở thành K.C. năm 1805, và qua đời năm 1837, ở tuổi tám mươi lăm. Jekyll là bạn của George Dyer, và quan tâm đến những người bạn khác của Lamb, nhà Norrises. Một lá thư từ ông, cảm ơn Lamb vì một bản sao *Last Essays of Elia*, được in trong cuốn *The Lambs* của ông W.C. Hazlitt. Ông còn một liên kết nào đó với Lamb khi là Nghị sĩ cho "Calne ngọt ngào ở Wiltshire." Các căn phòng của Jekyll ở tại số 6 King's Bench Walk. Trên cùng cầu thang đó ở một thời gian là George Colman trẻ.

Trang 97, dòng 9 từ dưới lên. Thomas Coventry. Thomas Coventry trở thành một Bencher năm 1766. Ông là cháu của William, Bá tước thứ năm xứ Coventry, và cư trú tại North Cray Place, gần Bexley, ở Kent, và tại Serjeant's Inn, nơi ông qua đời năm 1797, ở tuổi tám mươi lăm. Ông được chôn cất trong Nhà thờ Temple. Coventry là phó thống đốc của South-Sea House, và chính ông là người đã giới thiệu người bạn của Lamb, James White, vào Bệnh viện Christ. Ông là Nghị sĩ cho Bridport từ 1754 đến 1780. Như một minh chứng cho những đóng góp lớn hơn của Coventry, có thể lưu ý rằng ông đã tặng 10.000 bảng Anh cổ phiếu South Sea cho Bệnh viện Christ năm 1782.

Trang 98, dòng 9. Samuel Salt. Samuel Salt là con trai của Linh mục John Salt, ở Audley, Staffordshire; và ông kết hôn với một con gái của Lord Coventry, do đó có liên quan đến Thomas Coventry bằng hôn nhân. Ông là Nghị sĩ cho Liskeard trong vài năm, và là thống đốc của South-Sea House. Samuel Salt, người trở thành một Bencher năm 1782, thuê tại số 2 Crown Office Row hai bộ căn phòng, trong đó một bộ gia đình Lamb sống. John Lamb, cha của Lamb, người được mô tả là một người viết thuê trong đơn đăng ký Bệnh viện Christ của Charles, là cánh tay phải của Salt, không chỉ trong kinh doanh, mà còn trong chuyện riêng tư, trong khi bà Lamb đóng vai trò quản gia và có lẽ là đầu bếp. Samuel Salt đóng vai trò là thiên tài bảo hộ cho hai người con trai của John Lamb. Chính ông là người đã sắp xếp để Charles được đề cử vào Bệnh viện Christ (bởi Timothy Yeats); có lẽ ông cũng là người thúc đẩy để ông vào East India House; và rất có khả năng chính ông là người mở đường cho vị trí của John Lamb trẻ hơn ở South-Sea House. Chính Samuel Salt cũng là người đã trao cho Charles và Mary sự tự do trong thư viện của ông (xem tham chiếu trong bài tiểu luận về "Mackery End"): một đặc quyền mà đối với chính chúng ta, là điều quan trọng nhất trong tất cả. Salt qua đời vào tháng 2 năm 1792, và được chôn cất trong hầm của Nhà thờ Temple. Ông để lại cho John Lamb 500 bảng Anh cổ phiếu South Sea và một khoản tiền hàng năm nhỏ, và cho Elizabeth Lamb 200 bảng Anh tiền mặt; nhưng với cái chết của ông, sự thịnh vượng của gia đình đã chấm dứt.

Trang 98, dòng 21. Lovel. Xem bên dưới.

Trang 98, dòng 9 từ dưới lên. Miss Blandy. Mary Blandy là con gái của Francis Blandy, một luật sư tại Henley-on-Thames. Tuyên bố rằng cô sẽ thừa kế 10.000 bảng Anh đã dẫn đến một sĩ quan thủy quân lục chiến, tên là Cranstoun, một con trai của Lord Cranstoun, tán tỉnh cô, mặc dù ông ta đã có vợ. Cha cô tỏ ra thù địch, Cranstoun đã cung cấp cho cô thạch tín để loại bỏ ông. Ông Blandy qua đời ngày 14 tháng 8 năm 1751. Mary Blandy bị bắt, và bị treo cổ vào ngày 6 tháng 4 năm sau đó, sau một phiên tòa gây ra sự phấn khích to lớn. Lời bào chữa là Miss Blandy không biết bản chất của loại bột này, và nghĩ rằng đó là một phương tiện để thuyết phục cha mình theo quan điểm của cô. Trong niềm tin này, người cha, người biết mình đang bị tác động, cũng chia sẻ. Cranstoun tránh né pháp luật, nhưng đã chết cùng năm đó. Lamb đã sử dụng sự sai lầm của Salt, nhiều năm trước đó, trong "Mr. H." (xem Tập IV).

Trang 99, dòng 13. Mắt ông thiếu ánh sáng. Tại những từ này, trên *London Magazine*, đoạn này xuất hiện:

"Lady Mary Wortley Montague là một ngoại lệ đối với giới tính của mình: bà nói, trong một bức thư, 'Tôi tự hỏi những người phụ nữ nhìn thấy gì ở S. Tôi không nghĩ anh ấy đẹp trai theo bất cứ cách nào. Đối với tôi, anh ấy có vẻ là một kẻ đần độn phi thường và thiếu suy nghĩ thông thường. Tuy nhiên, những kẻ ngốc đều đang thở dài vì anh ấy.'"

Tôi chưa tìm thấy đoạn văn này.

Trang 99, dòng 14. Susan P——. Đây là Susannah Peirson, chị gái của Peter Peirson mà chúng ta sắp gặp. Samuel Salt để lại cho cô một lựa chọn sách trong thư viện của ông, cùng với một khoản tiền thừa kế và một chiếc lọ mực bằng bạc, hy vọng rằng việc đọc và suy ngẫm sẽ làm cho cuộc sống của cô "thoải mái hơn". B——d Row sẽ là Bedford Row.

Trang 99, dòng 12 từ dưới lên, F., luật sư. Tôi không thể chắc chắn đó là ai. *Law Directory* của thời đó không giúp ích gì.

Trang 99, cuối. Elwes. John Elwes, kẻ keo kiệt (1714-1789), người có cuốn *Life* (Cuộc đời) được xuất bản năm 1790 sau khi chạy trên tờ *The World*—tác phẩm của Topham, biên tập viên của tờ báo đó, người được nhắc đến trong bài tiểu luận của Lamb về "Newspapers".

Trang 100, dòng 15. Lovel. Lovel là cái tên mà Lamb dùng để chỉ cha mình, John Lamb. Chúng ta không biết gì về ông thời hoàng kim ngoài những gì được kể trong bài tiểu luận này, nhưng sau bi kịch lớn, có những cái nhìn thoáng qua trong các Lá thư về ông như một người già tan vỡ, hay cằn nhằn. Ông qua đời năm 1799. Tất cả thông tin của chúng ta về thời trẻ của John Lamb đều nằm trong bài tiểu luận này, trong những tác phẩm thơ của chính ông, nơi ông mô tả cuộc đời mình như một người hầu, và trong bài tiểu luận về "Poor Relations", nơi những ký ức thời niên thiếu của ông về Lincoln được nhắc đến. Về những vần thơ của ông, có lẽ nói rằng chúng "gần với Swift và Prior" là hơi quá (mặc dù mang tính con cái rất dễ thương); nhưng chúng có rất nhiều sự hài hước và tinh thần tốt. Những bài thơ của John Lamb được in trong một tập quarto mỏng dưới tiêu đề *Poetical Pieces on Several Occasions* (Các tác phẩm thơ trong nhiều dịp). Lời đề tặng là cho "Bốn mươi chín thành viên của Hiệp hội Thân thiện vì lợi ích của những người vợ góa của họ, mà tôi có vinh dự tạo thành thành viên thứ Năm mươi", và trong bức thư đề tặng, người ta tuyên bố rằng Hiệp hội phần nào là nguyên nhân khiến Thành viên thứ Năm mươi bắt đầu trở thành tác giả, do sự chấp thuận và in ấn những dòng thơ nhất định được ông đọc tại một cuộc họp thường niên tại quán Devil Tavern. Hai tác phẩm thơ đầu tiên là những câu chuyện ngụ ngôn về hôn nhân và hạnh phúc mà nó mang lại, các nhân vật được vẽ từ cuộc sống chim chóc. Sau đó là những vần thơ được viết cho các cuộc họp của Hiệp hội, và những sáng tác khác. Trong đó, mô tả về cuộc sống hàng ngày của một người hầu chân tay của quý bà, từ bên trong, có rất nhiều sự hoạt bát, và thể hiện khá nhiều kỹ năng làm chủ cặp câu thơ giả anh hùng. Bài thơ cuối cùng là một câu chuyện dài bằng vần về Joseph. Với ngoại lệ này, điều mà bản phác thảo tính cách của Lamb không hoàn toàn chuẩn bị cho chúng ta, rất tự nhiên khi nghĩ về tác giả là Lovel. Một trong những mảnh thơ, một lá thư quen thuộc gửi một bác sĩ, bắt đầu như sau:—

Bạn tốt của tôi,

Vì những ân huệ đối với con trai và vợ tôi,

Tôi sẽ yêu bạn suốt đời,

Những thuốc thụt, thuốc uống của bạn đã giúp cứu

Chú cừu con của chúng ta khỏi nấm mồ.

Chú cừu con có lẽ là John Lamb, nhưng tất nhiên đó có thể là Charles. Tuy nhiên, cách diễn đạt cho thấy sự chơi chữ chạy trong gia đình. Thư viện của Lamb chứa cuốn *Hudibras* của cha ông.

Cụm từ của Lamb, mô tả sự suy tàn của cha mình, được lấy với một biến thể từ những bài thơ của chính ông—từ "Lines written on the Day of my Aunt's Funeral" (Những dòng thơ viết ngày tang lễ dì tôi) (*Blank Verse*, 1798):—

Một người cha còn lại,—một sinh vật khốn khổ,

Một người sống sót đáng buồn sau người vợ đã chôn cất của mình

Một người già, già, già, bị liệt, trẻ con,

Một dáng vẻ rất buồn bã của những gì ông đã từng là—

Một người đàn ông vui vẻ, hân hoan.

Trang 100, dòng 17. "Flapper". Đây có lẽ là một ẩn dụ về những kẻ vỗ (flappers) trong *Gulliver's Travels*—những người hầu, ở Laputa, mang theo những cái bàng quang mà thỉnh thoảng họ vỗ vào miệng và tai của chủ nhân, để gọi họ trở lại chính mình và xua tan những suy tư của họ.

Trang 100, dòng 9 từ dưới lên. Tốt hơn là không liên quan. Tại những từ này, trên *London Magazine*, đã xuất hiện:

"Ông ấy biện hộ cho một kẻ phạm tội trong kho bạc của Đền thờ một cách hiệu quả với S. người thủ quỹ lúc bấy giờ—đến nỗi người đàn ông được phép giữ chỗ của mình. L. đã có cơ hội để kế nhiệm ông ta. Nó đã là một sự thăng tiến béo bở. Nhưng L. chọn bỏ qua lợi thế đó, vì người đàn ông đó có vợ và gia đình."

Trang 101, dòng 10. Bayes. Ông Bayes là tác giả và quản lý sân khấu trong vở "Rehearsal" của Buckingham. Cụm từ này không có trong vở kịch và phải là của chính John Lamb, liên quan đến Garrick.

Trang 101, dòng 23. Peter Pierson. Peter Peirson (theo cách đánh vần đúng tên ông) là con trai của Peter Peirson thuộc giáo xứ St. Andrew's, Holborn, người có lẽ sống ở Bedford Row. Ông trở thành một Bencher năm 1800, qua đời năm 1808, và được chôn cất trong Nhà thờ Temple. Khi Charles Lamb vào East India House vào tháng 4 năm 1792, Peter Peirson và anh trai ông, John Lamb, là những người bảo lãnh cho ông.

Trang 101, dòng 11 từ dưới lên. Nhà từ thiện vĩ đại của chúng ta. Có lẽ là John Howard, người mà, như chúng ta đã thấy trong bài tiểu luận về "Christ's Hospital", Lamb không yêu quý. Ông ta có sự nhợt nhạt kỳ lạ.

Trang 101, dòng 9 từ dưới lên. Daines Barrington. Daines Barrington (1727-1800), người trao đổi thư từ của Gilbert White, người mà nhiều bức thư trong cuốn *Natural History of Selborne* (Lịch sử tự nhiên Selborne) gửi cho ông. Thực tế chính Barrington đã truyền cảm hứng cho tác phẩm đó:—một hoàn cảnh phải đền bù cho cuộc đột kích hủy diệt của ông đối với lũ chim sẻ Temple. Anh trai giám mục của ông là Shute Barrington (1734-1826), Giám mục lần lượt của Llandaff, Salisbury và Durham.

Trang 102, dòng 1. Barton già. Thomas Barton, người trở thành một Bencher năm 1775 và qua đời năm 1791. Các căn phòng của ông ở tại King's Bench Walk. Ông được chôn cất trong hầm của Nhà thờ Temple.

Trang 102, dòng 6. Read. John Reade, người trở thành một Bencher năm 1792 và qua đời năm 1804. Phòng của ông ở tại Mitre Court Buildings.

Trang 102, dòng 6. Twopenny. Richard Twopenny không phải là một Bencher, mà chỉ là cư dân ở Temple. Ông gầy gò một cách nổi bật. Twopenny là nhà môi giới chứng khoán cho Ngân hàng Anh, và qua đời năm 1809.

Trang 102, dòng 8. Wharry. John Wharry, người trở thành một Bencher năm 1801, qua đời năm 1812, và được chôn cất trong Nhà thờ Temple.

Trang 102, dòng 22. Jackson. Đây là Richard Jackson, một thời là Nghị sĩ cho New Romney, người mà Johnson, Boswell kể lại, đã từ chối tính từ "Toàn trí" như là phạm thượng, thay đổi nó thành "biết tất cả". Ông được phong làm Bencher năm 1770 và qua đời năm 1787.

Trang 102, cuối. Mingay. James Mingay, người được phong làm Bencher năm 1785, qua đời năm 1812. Ông là Nghị sĩ cho Thetford và là Cố vấn Nhà vua cấp cao. Ông cũng là Thư ký của Aldborough, thị trấn của Crabbe. Ông sống tại số 4 King's Bench Walk.

Trang 103, dòng 1. Baron Maseres. Đây là Francis Maseres (1731-1824), nhà toán học, nhà cải cách và Cursiter Baron của Bộ Tài chính. Ông sống tại số 5 King's Bench Walk, và tại Reigate, và đội mũ ba góc và mặc diềm xếp nếp cho đến cuối đời. Vào tháng 4 năm 1801, Lamb viết cho Manning:—"Tôi sống tại số 16 Mitre-court Buildings, cách chỗ Baron Maseres một phát súng. Anh phải giới thiệu tôi với Nam tước. Tôi nghĩ chúng tôi khá phù hợp với nhau. Ông ấy sống ở tầng trệt, vì thuận tiện cho bệnh gút; tôi thích tầng áp mái, vì không khí. Ông ấy giữ ba người hầu chân tay và hai cô hầu gái; tôi không có cô hầu gái hay người giặt ủi nào, vì không muốn bị họ làm phiền! Thế mạnh của ông ấy, tôi hiểu, là toán học cao cấp; sở thích của tôi, tôi thú nhận, là thơ ca và văn chương. Sự tương phản hoàn toàn về tính cách của chúng ta sẽ tạo nên một sự hài hòa. Anh phải đưa Nam tước và tôi lại với nhau."

Baron Maseres, người được phong làm Bencher năm 1774, qua đời năm 1824.

Trang 104, dòng 13. Hookers và Seldens. Richard Hooker (1554?-1600), người "sáng suốt", là Thạc sĩ Temple. John Selden (1584-1654), luật gia, người sống ở Paper Buildings và hành nghề luật tại Temple, được chôn cất trong Nhà thờ Temple với nhiều sự long trọng.

* * * * *

Page 104. GRACE BEFORE MEAT (LỜI NGUYỆN TRƯỚC BỮA ĂN).

*London Magazine*, tháng 11 năm 1821.

Đây là bài tiểu luận, Lamb gợi ý, mà Southey có thể đã nghĩ đến khi trong một bài viết trên *Quarterly Review*, ông lên án Elia là thiếu "cảm thức tôn giáo vững vàng hơn". Trong "Letter to Southey" (Thư gửi Southey) (Tập I), chứa lời phản đối của Lamb đối với những sự chỉ trích của Southey, ông viết:—"Tôi đang lúng túng không biết bài tiểu luận cụ thể nào mà ông có trong tầm mắt (nếu những lời lan man nghèo nàn của tôi tương xứng với tên gọi đó) khi ông vội vàng đẩy lời phản đối của mình vào, như tin xấu, lên hàng đầu.—Có lẽ bài viết về 'Saying Graces' (Nói lời nguyện) là tính năng đáng ghét. Tôi đã cố gắng ở đó để cứu vãn một nghĩa vụ tự nguyện—tốt ở vị trí của nó, nhưng không bao giờ, như tôi nhớ, được ra lệnh theo nghĩa đen—khỏi sự buộc tội về một hình thức không phù hợp. Hiểu đúng, thưa ngài, bài viết đó không chống lại lời nguyện, mà chống lại sự thiếu lời nguyện; không chống lại nghi lễ, mà chống lại sự bất cẩn và cẩu thả thường thấy trong việc thực hiện nó."

Trang 108, dòng 12 từ dưới lên. C——. Coleridge; nhưng Lamb có thể thực sự đã nói như vậy.

Trang 108, cuối. Tác giả của *Rambler*. Bánh nướng thịt bê với mận khô trong đó có lẽ là món ăn yêu thích của Tiến sĩ Johnson.

Trang 109, dòng 10. Dagon. Vị thần cá được người Philistine thờ phụng. Xem Thẩm phán xvi. 23 và I Samuel v. để biết đầy đủ ý nghĩa tham chiếu của Lamb.

Trang 110, dòng 16. C.V.L. Charles Valentine le Grice. Sau này trong cuộc đời, năm 1798, chính Le Grice trở thành một mục sư.

Trang 110, dòng 19. Hình thức cũ của chúng ta ở trường. Các lời nguyện Bệnh viện Christ thời của Lamb có nội dung như sau:

Ban cho chúng con những trái tim biết ơn, lạy Chúa, vì Bàn tiệc mà Ngài đã bày ra cho chúng con. Xin chúc phúc cho những Tạo vật tốt lành của Ngài cho việc sử dụng của chúng con, và chúng con cho sự phục vụ của Ngài, vì danh Chúa Jesus Christ. Amen.

Lạy Chúa nhân từ, chúng con dâng lên Ngài lời ca ngợi và tạ ơn chân thành vì những Người sáng lập và Những ân nhân của chúng con, bởi lòng nhân từ từ thiện mà Ngài đã làm tươi mới cơ thể chúng con vào lúc này. Xin hãy làm tươi mới tâm hồn chúng con bằng Thánh Linh của Ngài, để chúng con có thể sống vì Danh dự và Vinh quang của Ngài. Xin hãy bảo vệ Giáo hội của Ngài, Nhà vua, và tất cả Hoàng gia. Và giữ chúng con trong hòa bình và chân lý thông qua Chúa Cứu Thế Jesus. Amen.

* * * * *

Page 110. MY FIRST PLAY (VỞ KỊCH ĐẦU TIÊN CỦA TÔI).

*London Magazine*, tháng 12 năm 1821.

Lamb đã phác thảo bài tiểu luận này trong "Table Talk" trên tờ *The Examiner* của Leigh Hunt, ngày 9 tháng 12 năm 1813, với tiêu đề "Playhouse Memoranda" (Những bản ghi nhớ về nhà hát) (xem Tập I). Leigh Hunt đã in lại nó trên *The Indicator*, ngày 13 tháng 12 năm 1820.

Trang 111, dòng 1. Drury của Garrick. Drury Lane của Garrick bị lên án năm 1791, và được thay thế vào năm 1794 bằng nhà hát mới, vụ cháy năm 1809 đã dẫn đến *Rejected Addresses*. Gần đây mới phát hiện ra rằng Lamb nằm trong số những người dự thi đã gửi những địa chỉ thực sự cho ban quản lý. Nhà hát Drury Lane hiện tại có từ năm 1812.

Trang 111, dòng 11. Cha đỡ đầu F. Cha đỡ đầu của Lamb là Francis Fielde. *British Directory* năm 1793 liệt kê ông là Francis Field, người bán dầu, 62 High Holborn. Liệu ông có đóng vai trong vở hài kịch hôn nhân của Sheridan được gán cho ông hay không, tôi không biết (Moore cho người bạn là ông Ewart); nhưng nó không nghe giống như một câu chuyện bịa đặt. Richard Brinsley Sheridan đã đưa Miss Linley, ca sĩ oratorio, từ Bath và sự ngược đãi của Thiếu tá Mathews, vào tháng 3 năm 1772, và đưa cô đến Pháp. Họ kết hôn gần Calais, và kết hôn lại ở Anh vào tháng 4 năm 1773. Sheridan trở thành quản lý của Drury Lane, kế nhiệm Garrick, năm 1776, buổi biểu diễn đầu tiên dưới sự kiểm soát của ông là ngày 21 tháng 9. Lamb được cho là có quen biết cá nhân với Sheridan. Mary Lamb nói về việc ông giúp nhà Sheridan, cha và con, với một vở kịch câm; nhưng về tác phẩm chúng ta không biết gì cụ thể. Tôi không coi vở kịch được in một phần trong ấn bản Lamb của Charles Kent quá cố, dựa trên thẩm quyền của P.G. Patmore, là của Lamb hay tương ứng với mô tả của Mary Lamb.

Trang 118, dòng 8. Lòng hào hiệp trong di chúc của ông. Lamb không đùa. Viết cho *The Athenæum*, ngày 5 tháng 1 năm 1901, ông Thomas Greg nói:—

Ba phần tư thế kỷ sau khi nó rời khỏi quyền sở hữu của Lamb, tôi vui mừng nói với thế giới—hoặc phần nhỏ trong đó mà bất kỳ sự thật nào về cuộc đời ông đều quý giá—chính xác đó là bất động sản nào. Theo các văn bản thuê và chuyển nhượng đề ngày 23 và 24 tháng 3 năm 1779, George Merchant và Thomas Wyman, hai nông dân ở Braughing, quận Hertford, đã chuyển nhượng cho Francis Fielde, thuộc giáo xứ St. Andrew's, Holborn, quận Middlesex, người bán dầu, để cân nhắc số tiền 20 bảng Anh, tất cả ngôi nhà hoặc chung cư, với vườn cây ăn quả, khu vườn, sân, chuồng trại, các công trình xây dựng, và tất cả và từng phụ kiện được sử dụng hoặc chiếm hữu cùng với nó, nằm tại West Mill Green trong giáo xứ Buntingford West Mill, quận Hertford, v.v. Ngày 5 tháng 3 năm 1804, Francis Fielde, thuộc New Cavendish Street, Esq., lập di chúc, và, ngoại trừ hai, niên kim cho các nữ thân nhân, để lại tất cả tài sản thặng dư, bất động sản và cá nhân, cho vợ là Sarah Fielde.

Di chúc này được chứng minh vào ngày 5 tháng 11 năm 1809. Theo các văn bản thuê và chuyển nhượng đề ngày 20 và 21 tháng 8 năm 1812, Sarah Fielde chuyển nhượng bất động sản đó cho Charles Lamb, ở Inner Temple Lane, quý ông. Theo văn bản chuyển nhượng bất động sản đề ngày 15 tháng 2 năm 1815, giữa Charles Lamb nói trên của phần thứ nhất, Sarah Fielde nói trên của phần thứ hai, và Thomas Greg trẻ hơn, ở Broad Street Buildings, London, Esq., bất động sản nói trên được chuyển nhượng cho Thomas Greg trẻ hơn với giá 50 bảng Anh.

Thomas Greg trẻ hơn qua đời năm 1839, và để lại bất động sản đó cho cháu trai mình, Robert Philips Greg, hiện ở Coles Park, West Mill, cùng quận; và Robert Philips Greg năm 1884 chuyển nhượng nó cho cháu trai mình, Thomas Tylston Greg, ở 15 Clifford's Inn, London, trong sự sở hữu của người này hiện nay trong điều kiện về cơ bản giống như nó vào năm 1815.

Bằng chứng cho thấy Charles Lamb, người đã chuyển nhượng bất động sản năm 1815 là chính Elia, là quá sức thuyết phục.

1. Bản thân bài tiểu luận đưa ra địa phương chính xác: nó cách Puckeridge khoảng hai dặm rưỡi.

2. Mảnh đất chứa gần ba phần tư mẫu Anh, với một túp lều tranh cũ và nhà kho nhỏ đứng trên đó. Nhà kho, được đề cập đặc biệt trong tất cả các văn bản, là một phụ kiện rất lạ thường của một túp lều nhỏ như vậy. Bất động sản, có các văn bản từ năm 1708, dường như đã bị cô lập và được giữ bởi những người nhỏ bé, và bao gồm một dải đất dài hẹp đâm vào bất động sản hiện nay của gia đình Savile (Bá tước Mexborough), nhưng trước đây là của các Bá tước Hardwicke.

3. Nhân chứng cho chữ ký của Charles Lamb trên văn bản năm 1815 là William Hazlitt, ở 19, York Street, Westminster.

4. Lamb sống tại Inner Temple Lane năm 1815, và không rời Temple cho đến năm 1817.

5. Bài tiểu luận được in trên *London Magazine* số tháng 12 năm 1821, sáu năm sau khi "tài sản đã chuyển sang tay những người thận trọng hơn."

6. Và cuối cùng, lá thư sau đây bằng chính chữ viết tay của Charles Lamb, được tìm thấy cùng với các văn bản hiện đang sở hữu, đã giải quyết vấn đề:—

"MR. SARGUS,—Đây là thông báo cho ông biết rằng tôi đã tách rời Túp lều với ông Grig Junr. mà ông sẽ trả tiền thuê từ Michaelmas vừa qua. Tiền thuê đến Michaelmas tôi không muốn ông trả cho tôi. Tôi tha cho ông vì ông có thể đã có một vài chi phí sửa chữa.

"Của ông

"Inner Temple Lane, London,

"23 tháng 2, 1815."

Chắc chắn không phải là sự thật rằng Lamb có được bất động sản, như ông tuyên bố, theo di chúc của cha đỡ đầu, vì nó được chuyển nhượng cho ông khoảng ba năm sau cái chết của người này bởi bà Fielde. Nhưng sự chính xác nghiêm ngặt về thực tế trong các 'tiểu luận' của Lamb, chúng ta không tìm kiếm cũng không mong muốn. Nhiều khả năng bà Fielde đã chuyển nhượng bất động sản cho ông theo nguyện vọng đã bày tỏ của chồng bà khi ông còn sống. Đọc giữa các dòng của bài tiểu luận, cũng thật thú vị khi nhận thấy rằng Francis Fielde, người bán dầu Holborn năm 1779, năm 1809 đã trở thành Francis Fielde, Esq., ở New Cavendish Street. Trong lá thư được trích dẫn ở trên, Lamb nói về người mua của mình là "Ông Grig Junr.", nhiều hơn, tôi nghiêng về suy nghĩ, vì mong muốn có trò đùa nhỏ của mình hơn là sự không chính xác đơn thuần, vì ông hẳn phải biết tên chính xác của người mua mình. Nhưng ông Greg, Jun., chỉ mới hai mươi mốt tuổi khi mua bất động sản, và cách diễn đạt "vui như một con dế" (merry as a grig) chạy trong tâm trí Lamb hẳn đã chứng tỏ là không thể cưỡng lại đối với ông. Cuối cùng, bất động sản hiện được gọi là, và đã được gọi như vậy từ lâu mà tôi có thể lần theo, "Button Snap". Không có tên như vậy được tìm thấy trong bất kỳ văn bản quyền sở hữu nào, và điều đó là không thể trước đây để hiểu nó bắt nguồn từ đâu. Bây giờ thì không: Lamb hẳn đã đặt tên cho bất động sản nhỏ của mình như vậy trong sự đùa cợt, và cái tên đã gắn liền với nó.

Trang 113, dòng 1. Vòng tay mẹ. Ngoại trừ một tham chiếu ngắn ở trang 33—"tư thế dịu dàng của sự dịu dàng của người mẹ"—đây là tham chiếu duy nhất của Lamb đến mẹ mình trong tất cả các bài tiểu luận—có lẽ từ mong muốn không làm tổn thương em gái, người tự nhiên sẽ đọc tất cả những gì ông viết; mặc dù Talfourd nói với chúng ta rằng cô nói về mẹ mình với sự bình tĩnh. Nhưng có thể nhạy cảm cho người khác hơn là họ cho chính mình.

Trang 113, dòng 3. Vở kịch là *Artaxerxes*. Vở opera, bởi Thomas Augustine Arne (1710-1778), được sản xuất năm 1762, dựa trên "Artaserse" của Metastasio. Ngày biểu diễn rất có thể là ngày 1 tháng 12 năm 1780, mặc dù Lamb gợi ý rằng nó muộn hơn; vì đó là dịp duy nhất trong năm 1780-81-82 mà "Artaxerxes" được theo sau bởi "Harlequin's Invasion", một vở kịch câm có từ năm 1759, tác phẩm của Garrick. Nó cho thấy Harlequin xâm lược lãnh thổ của Shakespeare; Harlequin bị đánh bại và Shakespeare được khôi phục.

Trang 113, dòng 20. *The Lady of the Manor*. Ở đây trí nhớ của Lamb, tôi cho là, đã phản bội ông. Vở kịch này (một vở opera hài của William Kenrick) không được biểu diễn tại Drury Lane hay Covent Garden trong khoảng thời gian được đề cập. Ngòi bút của Lamb có lẽ muốn viết "The Lord of the Manor", vở opera của Tướng Burgoyne, với âm nhạc của William Jackson, ở Exeter, được sản xuất năm 1780. Nó thường được theo sau trong hóa đơn bởi "Robinson Crusoe", nhưng không bao giờ bởi "Lun's Ghost", trong khi "Way of the World" của Wycherley được theo sau bởi "Lun's Ghost" tại Drury Lane vào ngày 9 tháng 1 năm 1782. Do đó, chúng ta có thể giả định rằng chuyến thăm thứ hai của Lamb đến nhà hát là để xem "The Lord of the Manor", theo sau là "Robinson Crusoe", vào khoảng năm 1781, và chuyến thăm thứ ba là để xem "The Way of the World", theo sau là "Lun's Ghost" vào ngày 9 tháng 1 năm 1782. "Lun's Ghost" được sản xuất vào ngày 3 tháng 1 năm 1782. Lun là cái tên mà dưới đó John Rich (1682?-1761), người quản lý kịch câm và nhà hát, đã đóng trong kịch câm.

Trang 113, dòng cuối. Nhà thờ Tròn … của các Templar. Sự ám chỉ đến Nhà thờ Temple và những cái đầu Gothic này đã được Lamb sử dụng trước đó trong câu chuyện "First Going to Church" trong *Mrs. Leicester's School* (xem Tập III). Trong tập đó, Mary Lamb đã kể câu chuyện về những gì chúng ta có thể coi là vở kịch đầu tiên của cô (xem "Visit to the Cousins"), vở kịch là "Mourning Bride" của Congreve.

Trang 114, dòng 1. Mùa giải 1781-2. Lamb sáu tuổi vào ngày 10 tháng 2 năm 1781. Ông nói, trong "Play-house Memoranda" của mình, cùng dịp đó, "Ôi khi nào tôi quên lần đầu tiên nhìn thấy một vở kịch, ở tuổi năm hay sáu?"

Trang 114, dòng 3. Ở trường. Lamb ở Bệnh viện Christ từ 1782 đến 1789.

Trang 114, cuối. Bà Siddons trong "Isabella". Bà Siddons lần đầu đóng vai này tại Drury Lane vào ngày 10 tháng 10 năm 1782. Vở kịch là "Isabella", một phiên bản của Garrick từ "Fatal Marriage" của Southerne. Bà Siddons cũng xuất hiện thường xuyên với vai Isabella trong "Measure for Measure"; nhưng Lamb rõ ràng nói "trong" Isabella, nghĩa là vở kịch. Bài sonnet của Lamb, trong đó ông cộng tác với Coleridge, về bà Siddons, được in trên *Morning Chronicle* vào tháng 12 năm 1794 (xem Tập IV), được viết khi ông mười chín tuổi. Nó chạy (văn bản năm 1797):—

Như khi một đứa trẻ vào một đêm đông dài

Kinh hãi bám lấy đầu gối của bà mình

Với sự kinh ngạc hăm hở và sự vui thích bị xáo trộn

Lắng nghe những câu chuyện kỳ lạ về những sắc lệnh tối tăm đáng sợ

Lẩm bẩm với kẻ khốn khổ bởi thần chú ma thuật;

Hoặc của những mụ phù thủy kia, những người vào thời điểm mê hoặc

Của nửa đêm tối tăm cưỡi trên không trung cao siêu,

Và trộn lẫn cái ôm hôi hám với lũ quỷ của Địa ngục:

Nỗi kinh hoàng lạnh lẽo uống máu của nó! Sau đó giọt nước mắt

Nhẹ nhàng hơn bắt đầu, để nghe bà già kể

Về những đứa trẻ nhỏ, rằng họ yêu nhau vô cùng

Bị sát hại bởi sắc lệnh tàn nhẫn của người chú:

Thậm chí như vậy, những niềm vui run rẩy mà giọng điệu của bạn truyền đạt,

Thậm chí như vậy, bạn, SIDDONS! làm tan chảy trái tim buồn bã của tôi!

* * * * *

Page 115. DREAM-CHILDREN (NHỮNG ĐỨA TRẺ TRONG MƠ).

*London Magazine*, tháng 1 năm 1822.

John Lamb qua đời ngày 26 tháng 10 năm 1821, để lại toàn bộ tài sản cho em trai. Charles vô cùng thất vọng vì sự mất mát của mình. Viết cho Wordsworth vào tháng 3 năm 1822, ông nói: "Chúng tôi khá khỏe mạnh ngoại trừ cảm lạnh và thấp khớp, và một sự chết chóc nhất định đối với mọi thứ, mà tôi nghĩ tôi có thể tính từ sự mất mát của John tội nghiệp… Cái chết lật nhào người ta, và khiến người ta thất vọng rất lâu sau nỗi đau buồn gần đây." (Bạn của ông, Đô đốc Burney, qua đời cùng tháng.) Lamb có lẽ bắt đầu "Dream-Children",—theo nhiều cách, tôi nghĩ, tác phẩm văn xuôi hoàn hảo nhất của ông—gần như ngay sau cái chết của anh trai mình. Bài tiểu luận "My Relations" có thể được xem xét cùng với bài này để hoàn thành bức chân dung về John Lamb. Sự khập khiễng của anh là do một hòn đá rơi vào năm 1796, nhưng tôi nghi ngờ liệu chân có thực sự bị cắt cụt hay không.

Mô tả trong bài tiểu luận này về Blakesware, trụ sở của nhà Plumers, được bổ sung bởi bài tiểu luận có tiêu đề "Blakesmoor in H——shire". Ngoại trừ việc Lamb thay Norfolk cho quận gần hơn, mô tả là chính xác; thậm chí còn đúng là có một truyền thuyết trong gia đình Plumer liên quan đến cái chết bí ẩn của hai đứa trẻ và sự mất mát tước hiệu nam tước do đó—Sir Walter Plumer, người qua đời vào thế kỷ 17, là người cuối cùng giữ tước hiệu. Trong bài thơ "The Grandame" (xem Tập IV), Lamb đề cập đến cái lưỡi liến thoắng của bà Field và niềm vui của bà khi kể lại câu chuyện được kể đi kể lại; và có thể chính vì sự gắn kết sớm của ông với câu chuyện cũ mà tình cảm tuyệt vời của ông đối với vở kịch của Morton, "The Children in the Wood", mà ông thường khen ngợi—đặc biệt với Miss Kelly trong vai diễn—là do đó. Tuy nhiên, truyền thuyết thực tế về những đứa trẻ trong rừng thuộc về Norfolk.

Dinh thự mới hơn và thời thượng hơn của William Plumer ở Gilston, không nằm ở quận tiếp giáp, mà cũng ở Hertfordshire, gần Harlow, chỉ cách Blakesware vài dặm. Bà Field qua đời vì ung thư vú vào tháng 8 năm 1792, và được chôn cất trong nghĩa địa nhà thờ Widford, gần Blakesware.

Theo "Chìa khóa" của Lamb, cái tên Alice W——n là "hư cấu". Nếu bằng Alice W——n, Lamb, như đã được gợi ý, có nghĩa là Ann Simmons, ở Blenheims, gần Blakesware, ông đã lãng mạn hóa khi nói rằng ông đã tán tỉnh cô trong bảy năm dài, mặc dù cùng một tuyên bố được đưa ra trong bài tiểu luận về "New Year's Eve". Chúng ta biết rằng năm 1796 ông từ bỏ mọi ý định kết hôn. Viết cho Coleridge vào tháng 11 năm đó, liên quan đến các bài sonnet tình yêu của mình, ông nói: "Đó là một niềm đam mê mà tôi không giữ lại gì cả…. Cảm ơn Chúa, sự ngu ngốc đã rời bỏ tôi mãi mãi. Ngay cả một bài đánh giá về những vần thơ tình yêu của tôi cũng không làm mới lại một mong muốn sai lầm nào trong tôi." Đây là năm 1796. Vì vậy, vì ông sinh năm 1775, ông hẳn đã bắt đầu tán tỉnh Alice W——n khi ông mười bốn tuổi để hoàn thành bảy năm tán tỉnh dài đẵng. Cảm giác của riêng tôi, như tôi đã nêu trong các chú thích cho các bài sonnet tình yêu ở Tập IV, là Lamb không bao giờ là một kẻ tán tỉnh rất nghiêm túc, và Alice W——n là một sự trừu tượng xung quanh đó để thỉnh thoảng nhóm lại những tưởng tượng dịu dàng về những gì có thể đã xảy ra hơn là bất kỳ nhân vật hữu hình nào.

Một bằng chứng cho thấy Ann Simmons và Alice W——n là một đã được tìm thấy trong tình huống rằng Miss Simmons đã kết hôn với một ông Bartrum, hoặc Bartram, được Lamb nhắc đến trong bài tiểu luận này là cha của những đứa con thực sự của Alice. Bartrum là một người cầm đồ ở phố Princes, đường Coventry. Ông W.C. Hazlitt nói rằng Hazlitt đã thấy Lamb lang thang đi lại trước cửa hàng cố gắng có được một cái nhìn về người bạn cũ của mình.

* * * * *

Page 118. DISTANT CORRESPONDENTS (NHỮNG NGƯỜI ĐƯA TIN XA XÔI).

*London Magazine*, tháng 3 năm 1822.

Mầm mống của bài tiểu luận này sẽ được tìm thấy trong một lá thư gửi Barron Field, người mà bài tiểu luận được gửi đến, ngày 31 tháng 8 năm 1817. Barron Field là con trai của Henry Field, dược sĩ tại Bệnh viện Christ. Anh trai của ông, Francis John Field, thông qua người mà Lamb có lẽ đã quen Barron, là một thư ký tại India House.

Barron Field đã gắn kết với Lamb trên tờ *Reflector* của Leigh Hunt năm 1810-1812. Ông cũng là nhà phê bình kịch nghệ cho tờ *The Times* một thời gian. Năm 1816, ông được bổ nhiệm làm thẩm phán của Tòa án Tối cao New South Wales, nơi ông ở lại cho đến năm 1824. Để biết thông tin khác, hãy xem chú thích, trong Tập I, cho cuốn *First-Fruits of Australian Poetry* của ông, được Lamb phê bình. Trong cùng số của *London Magazine* bao gồm bài tiểu luận hiện tại là tài khoản của Field về chuyến đi ra nước ngoài của ông đến New South Wales.

Trang 119, dòng 24. Người bạn chung P. Không thể xác định: có lẽ không ai cụ thể. The Bench sẽ là Nhà tù King's Bench. Một thời gian sau, một trong những người bạn của Lamb, William Hone, bị giam ở đó trong ba năm.

Trang 121, dòng 8. Lord C. quá cố. Đây là Thomas Pitt, Nam tước Camelford thứ hai (1775-1804), người sau một cuộc đời cãi vã, đầu tiên là trong hải quân và sau đó là một người đàn ông về thị trấn, đã bị giết trong một cuộc đấu tay đôi tại Kensington, ngay chỗ Melbury Road hiện nay. Nơi được ông chọn cho ngôi mộ của mình nằm trên biên giới của Hồ Lampierre, gần ba cái cây; nhưng có một nghi ngờ liệu thi thể của ông có bao giờ nằm yên ở đó không, vì nó nằm nhiều năm trong hầm mộ của St. Anne's, Soho. Số phận cuối cùng của nó là chủ đề của một câu chuyện bởi Charles Reade.

Trang 123, dòng 11. Bleach. Sự bất hợp pháp, theo một số tác giả cũ, sẽ hao mòn trong thế hệ thứ ba, cho phép hậu duệ của một đứa con tự nhiên nối lại áo khoác gia huy cổ xưa. Lamb nhắc đến sự chấp thuận này.

Trang 123, dòng 20. Hare-court. Nhà Lamb sống tại số 4 Inner Temple Lane (nay được xây dựng lại thành Johnson's Buildings) từ 1809 đến 1817. Viết cho Coleridge vào tháng 6 năm 1809, Lamb nói:—"Các căn phòng thật ngon lành, và cái tốt nhất nhìn về phía sau vào Hare Court, nơi có một cái máy bơm luôn luôn hoạt động. Cây cối Hare Court đi vào cửa sổ, vì vậy nó giống như sống trong một khu vườn."

Barron Field được ghi danh trên sách của Inner Temple năm 1809 và được gọi đến Bar năm 1814.

Trang 123, đoạn cuối. Sally W——r. "Chìa khóa" của Lamb đưa ra "Sally Winter"; nhưng chúng ta không biết cô ấy là ai.

Trang 123, cuối. J.W. James White. Xem bài tiểu luận tiếp theo.

* * * * *

Page 124. THE PRAISE OF CHIMNEY-SWEEPERS (LỜI KHEN NGỢI NHỮNG NGƯỜI QUÉT ỐNG KHÓI).

*London Magazine*, tháng 5 năm 1822, nơi nó có tiêu đề phụ, "A May-Day Effusion" (Một sự tuôn trào ngày tháng Năm).

Đây không phải là mối liên hệ văn học duy nhất của Lamb với những người quét ống khói. Trong Tập I của ấn bản này sẽ tìm thấy mô tả về một người quét ống khói ở nông thôn mà có lý do chính đáng để tin là tác phẩm của Lamb. Một lần nữa, năm 1824, James Montgomery, nhà thơ, biên tập một cuốn sách—*The Chimney-Sweepers' Friend and Climbing Boys' Album*—với mục đích từ thiện là thu hút sự quan tâm của mọi người đến những khó khăn trong cuộc sống của những cậu bé leo ống khói và tạo ra luật pháp để giảm bớt nó. Một nửa đầu của cuốn sách mang tính thực tế: báo cáo của các ủy ban, v.v.; phần thứ hai mang tính cảm tính; những vần thơ của Bernard Barton, William Lisle Bowles, và nhiều người khác; truyện ngắn về những đứa trẻ bị bắt cóc bị ép buộc vào công việc kinh khủng đó; và các chủ đề tương tự. Trong số các "nhà thơ được yêu thích của thời đại" mà Montgomery đã gửi lời, có Scott, Wordsworth, Rogers, Moore, Joanna Baillie và Lamb. Lamb trả lời bằng cách chép lại (với sự thay đổi của Toddy cho Dacre) bài "The Chimney-Sweeper" từ *Songs of Innocence* của Blake, được Montgomery mô tả là "một tác phẩm nhỏ rất hiếm và tò mò". Trong bài thơ đó, người ta sẽ nhớ cậu bé quét ống khói nhỏ kêu "weep, weep, weep" (khóc, khóc, khóc). Lamb so sánh tiếng kêu đó một cách xinh xắn hơn với tiếng "peep, peep" (chiếp, chiếp) của con chim sẻ.

Trang 125, dòng 6. Cửa hàng … Cửa hàng Cà phê Saloop của ông Thomas Read ở tại số 102 phố Fleet. Những dòng thơ sau được vẽ trên một tấm bảng trong cơ sở của Read:—

Hãy đến, mọi cấp độ bây giờ đang đi qua,

Nếm và thử loại rượu quyến rũ của tôi;

Hãy đến với Lockyer, và uống cho thỏa thuê;

Mount Pleasant không có loại bệnh tật nào.

Những làn khói của rượu vang, punch, rượu mạnh và bia,

Nó sẽ đẩy lùi; làm tâm trí bạn vui vẻ;

Giải phóng sự buồn ngủ khỏi tinh thần bạn.

Hơi thở của bạn sẽ ngọt ngào như hoa hồng,

Hãy đến nếm và thử, và nói lên suy nghĩ của bạn;

Những thành phần hiếm có như vậy được kết hợp ở đây,

Mount Pleasant làm hài lòng cả nhân loại.

Trang 127, dòng 12 từ dưới lên. Montagu trẻ. Edward Wortley Montagu (1713-1776), nhà du hành, đã chạy trốn khỏi Trường Westminster nhiều lần, trở thành, trong số những thứ khác, một người quét ống khói.

Trang 127, dòng 9 từ dưới lên. Lâu đài Arundel. Trụ sở Sussex của các Công tước xứ Norfolk. "Công tước quá cố" là Charles Howard, công tước thứ mười một, người qua đời năm 1815, và người đã chi những số tiền khổng lồ cho những thứ tò mò. Tôi không thể tìm thấy hồ sơ nào về câu chuyện của người quét ống khói. Có lẽ Lamb đã bịa ra nó, hoặc áp dụng nó cho Arundel.

Trang 128, dòng 14 từ dưới lên. Jem White. James White (1775-1820), người ở Bệnh viện Christ cùng Lamb, và người viết *Falstaff's Letters*, 1796, cùng với ông (xem Tập I). "Không bao giờ có ai như anh ấy," Lamb nói với một bạn học cũ khác là Valentine Le Grice, năm 1833; "chúng ta sẽ không bao giờ thấy những ngày như những ngày anh ấy đã thịnh vượng." Xem bài tiểu luận "On Some of the Old Actors" (Về một số diễn viên cũ), cho một giai thoại về White.

Trang 128, dòng 8 từ dưới lên. Hội chợ St. Bartholomew. Được tổ chức vào ngày 3 tháng 9 tại Smithfield, cho đến năm 1855. George Daniel, trong hồi ức của mình về Lamb, ghi lại một chuyến thăm họ đã cùng nhau đến Hội chợ. Lamb đã đưa Wordsworth qua những mê cung ồn ào của nó năm 1802.

Trang 129, dòng 14. Bigod. John Fenwick (xem chú thích cho "The Two Races of Men").

Leigh Hunt, trên tờ *The Examiner* ngày 5 tháng 5 năm 1822, đã trích dẫn một số câu hay nhất của bài tiểu luận này. Ngày 12 tháng 5, một độc giả (L.E.) đã viết một lá thư rất dễ chịu ủng hộ lời kêu gọi của Lamb về sự hào phóng đối với những người quét ống khói và nhận xét như sau về chính Lamb:

Tôi đọc phần nhỏ về "Chimney-Sweepers" (Những người quét ống khói), mà bài báo trước của bạn có chứa, với niềm vui. Nó dường như là sản phẩm của loại tâm trí mà bạn gọi một cách chính xác là "có năng khiếu"; nhưng lại bị đánh giá thấp bởi phần lớn mọi người, vì họ không có sự đồng cảm chung với nó. Nhiều người có thể đánh giá một phần tinh thần như vậy, tuy nhiên, phản đối nó, từ bản chất snap-dragon (hoa mõm chó) của những sự rực rỡ của nó, thứ tự tỏa sáng, nhưng lại làm cho mọi thứ xung quanh chúng trông kém cỏi. Các nhà triết học sâu sắc của bạn cũng vậy, và tất cả những giáo sư lao động về nghệ thuật chìm xuống, có thể nâng cao những dự đoán về mũi của họ, và yêu cầu "cui bono"? Đối với tôi, tôi thích một chút hưởng thụ hơn là một chút triết học. Chính những tâm trí có năng khiếu này làm sống động nơi ở của chúng ta, và đóng góp rất lớn cho những niềm vui hàng ngày đó, cấu thành, suy cho cùng, phần chính của hạnh phúc phàm trần. Những tâm trí như vậy luôn hoạt động—ánh sáng của chúng, giống như ngọn đèn trinh nữ, luôn cháy—và theo ý kiến của tôi, người tinh chỉnh sự giao tiếp chung của cuộc sống, và vòng hoa của các bàn thờ thần hộ mệnh của chúng ta với những bông hoa, đáng được tôn trọng và biết ơn hơn tất cả những nhà hiền triết lãng phí cuộc đời mình trong những suy đoán phức tạp, những điều không dẫn đến đâu, và mà chúng ta không thể hiểu—ngay cả họ cũng không.

Tuy nhiên, vào ngày 2 tháng 6, "J.C.H." đã can thiệp để sửa lại cái mà ông coi là "tinh thần nguy hiểm" của bài tiểu luận của Lamb, bài đã nói rất ít về những khó khăn của những người quét ống khói, mà thay vào đó gợi ý rằng họ là một tầng lớp hạnh phúc. J.C.H. sau đó đưa ra trường hợp của người quét ống khói bất hạnh với một chút hùng biện, thúc giục tất cả các chủ hộ đưa ra các yêu cầu về máy quét cơ khí.

* * * * *

Page 130. A COMPLAINT OF THE DECAY OF BEGGARS IN THE METROPOLIS (LỜI PHÀN NÀN VỀ SỰ SUY TÀN CỦA NHỮNG NGƯỜI ĂN XIN Ở ĐÔ THỊ).

*London Magazine*, tháng 6 năm 1822.

Nguồn gốc của bài tiểu luận này là sự hoạt động vào thời điểm đó của Hội ngăn chặn ăn xin, được thành lập năm 1818, trong đó một ông W.H. Bodkin là Thư ký danh dự. Phương châm của Hội là "Benefacta male collocata, malefacta existima;" (Những việc làm thiện chí được đặt sai chỗ, hãy coi là việc làm ác) và nó đã cố gắng thực hiện nhiều công việc giống như công việc ngày nay được thực hiện bởi Hội Tổ chức Từ thiện. Có lẽ niềm vui được bày tỏ trong các báo cáo hàng năm của nó về việc vạch trần những kẻ giả mạo là hơi quá nhiệt tình—dù sao người ta cũng có thể thấy ở đó nguyên nhân đủ cho sự phản công của Lamb. Lamb không phải là nhà phê bình duy nhất về sự nhiệt tình của ông Bodkin. Hood, trong *Odes and Addresses*, xuất bản năm 1825, bao gồm một lời phản đối gửi ông Bodkin.

Sự hoạt động của Hội đã dẫn đến một ủy ban đặc biệt của Hạ viện năm 1821 để điều tra các luật liên quan đến những kẻ lang thang, liên quan đến những gì Lamb nói, mục sư được đề cập là Tiến sĩ Henry Butts Owen, của Highgate. Kết quả của ủy ban là sự nghiêm ngặt bổ sung, được đưa ra bởi dự luật của ông George Chetwynd.

Bài tiểu luận này, Hood nói, đã dẫn đến sự quen biết của ông với Charles Lamb. Sau khi nó xuất hiện trên *London Magazine*, nơi Hood lúc đó là phó biên tập viên, ông đã viết cho Lamb một lá thư trên giấy thô có vẻ là từ một người ăn xin biết ơn; Lamb không thừa nhận việc phát hiện ra thủ phạm của trò đùa, nhưng ngay sau đó Lamb đã gọi điện cho Hood khi ông bị ốm, và một tình bạn đã theo sau mà chúng ta nợ những hồi ức quyến rũ của Hood về Lamb—trong số những hồi ức tốt nhất được viết về ông bởi bất kỳ ai.

Trang 131, dòng 14. Người ăn xin mù. Tham chiếu là bài ballad "The Beggar's Daughter of Bednall Green" (Con gái của người ăn xin ở Bednall Green). Phiên bản trong *Percy Reliques* kể về những cuộc phiêu lưu của Henry, Bá tước Leicester, con trai của Simon de Montfort, người bị làm mù tại trận chiến Evesham và bị bỏ mặc cho đến chết và sau đó ăn xin cùng với Bessee xinh đẹp của mình. Trên *London Magazine*, Lamb đã viết "Earl of Flanders" (Bá tước Flanders), mà ông đã đổi thành "Earl of Cornwall" (Bá tước Cornwall) trong *Elia*. Bài ballad nói Bá tước Leicester.

Trang 131, dòng 28. Margaret Newcastle thân yêu. Một trong những chủ đề khen ngợi định kỳ của Lamb (xem "The Two Races of Men", "Mackery End in Hertfordshire", và "Detached Thoughts on Books and Reading"). "Romancical" (Lãng mạn), theo *New English Dictionary*, là từ của chính Lamb. Đây là tham chiếu duy nhất được đưa ra cho nó.

Trang 133, dòng 7. Các bài giảng Spital. Vào thứ Hai của tuần Phục sinh, có tục lệ các học sinh Bệnh viện Christ đi rước đến Sở giao dịch Hoàng gia, và vào thứ Ba đến Dinh thự của Thị trưởng; trong mỗi dịp đều quay lại với Thị trưởng để nghe một bài giảng đặc biệt—một bài giảng spital, như người ta gọi—và một bài thánh ca. Bài giảng hiện chỉ được giảng vào thứ Ba Phục sinh.

Trang 133, dòng 24. Những người giám sát của St. L——. "Chìa khóa" của Lamb tuyên bố rằng cả những người giám sát và mục sư ôn hòa đều là những phát minh. Trên *London Magazine*, giáo xứ của mục sư là "P——".

Trang 133, dòng 27. Vincent Bourne. Xem bài tiểu luận của Lamb về Vincent Bourne, Tập I. Bài thơ này đã được dịch bởi chính Lamb, và được xuất bản lần đầu tiên trên *The Indicator* ngày 3 tháng 5 năm 1820. Xem Tập IV cho các bản dịch khác của Lamb từ Bourne.

Trang 135, dòng 2. Một nhân vật nổi tiếng. Người ăn xin này tôi cho là Samuel Horsey. Ông ta được cho là được biết đến là Vua của những người ăn xin, và là một nhân vật rất nổi bật ở London. Sự tàn tật của ông được cho là do sự rơi của một mảnh gỗ ở phố Bow, Cheapside, khoảng mười chín năm trước; nhưng nó có thể là, như Lamb nói, trong các cuộc bạo loạn Gordon năm 1780.

Có hình bóng của Horsey trên chiếc xe nhỏ của mình, với một vài trong số những người ăn xin đáng chú ý hơn thời bấy giờ đang hành nghề, trong một bản khắc các ngôi nhà cũ ở góc phố Chancery Lane và phố Fleet, được thực hiện bởi J.T. Smith năm 1789 cho cuốn *Ancient Topography of London* (Địa hình cổ London), 1815. Tôi đưa nó vào ấn bản lớn của mình.

Trang 137, cuối bài tiểu luận. Hư cấu hay không. Trên *London Magazine*, bài tiểu luận không kết thúc ở đây. Nó tiếp tục như sau:

"'Pray God your honour relieve me,' (Cầu Chúa, thưa ngài, cứu tôi), một người phụ nữ ăn xin nói với bạn tôi L—— một ngày nọ; 'I have seen better days' (Tôi đã nhìn thấy những ngày tốt đẹp hơn). 'So have I, my good woman' (Tôi cũng vậy, người phụ nữ tốt của tôi), anh ta đáp lại, nhìn lên bầu trời lúc đó đang đe dọa một cơn bão—và trò đùa (anh ta sẽ có nó) cũng tốt với người ăn xin như một đồng tester.

"Ít nhất thì nó cũng tử tế hơn là giao bà ấy cho nhà tù, hoặc viên quản lý giáo xứ—

"Nhưng L. có cách nhìn nhận mọi thứ dưới một ánh sáng nghịch lý trong một vài dịp.

"T.B.—Bạn tôi Hume (không phải Nghị sĩ) có một bản thảo tò mò trong sự sở hữu của mình, bản phác thảo gốc của bài 'Beggar's Petition' nổi tiếng (ai không thể thuộc lòng 'Beggar's Petition'?) như nó đã được viết bởi một số người hướng dẫn trường học (như tôi nhớ) với những sửa chữa được viết giữa dòng từ bút của Oliver Goldsmith. Là một ví dụ về sự cải tiến của bác sĩ, tôi nhớ một sự thay đổi phán đoán nhất—

"A pamper'd menial drove me from the door. (Một tên nô bộc được nuông chiều đã đuổi tôi khỏi cửa.)

"Nó đứng ban đầu—

"A livery servant drove me, &c. (Một người hầu mặc đồng phục đã đuổi tôi, &c.)

"Đây là một ví dụ về ngôn ngữ thơ ca hoặc nhân tạo được thay thế đúng cách cho cụm từ hội thoại thông thường; chống lại Wordsworth.

"Tôi nghĩ tôi phải để H. gửi nó cho tờ LONDON, như một hệ quả của những điều đã nói ở trên."

Đoạn văn trước cần một chút bình luận. Người bạn L—— của Lamb chính là Lamb. Ông kể câu chuyện cho Manning trong lá thư ngày 2 tháng 1 năm 1810.—Người bạn Hume của Lamb là Joseph Hume thuộc văn phòng tiếp tế, Somerset House, người mà các bức thư từ Lamb sẽ được tìm thấy trong cuốn *Lamb and Hazlitt* của ông W.C. Hazlitt, 1900. Hume đã dịch *Inferno* của Dante thành thơ trắng, 1812.—"Beggar's Petition", một phần bài recitation trẻ em cách đây một trăm năm, là một bài thơ bắt đầu như sau:

Hãy thương hại nỗi đau buồn của một người già nghèo khổ

Cây chân run rẩy của người đã đưa người đến cửa nhà ngài,

Những ngày tháng của người đã giảm xuống quãng ngắn nhất;

Ồ, hãy cứu trợ, và Thiên đường sẽ ban phước cho cửa hàng của ngài.

Trong tham chiếu đến Wordsworth, Lamb đùa cợt về tuyên bố, trong lời nói đầu của bạn ông cho ấn bản thứ hai của *Lyrical Ballads*, rằng mục đích của cuốn sách đó là kể hoặc mô tả các sự cố và tình huống từ cuộc sống chung càng nhiều càng tốt bằng một lựa chọn ngôn ngữ thực sự được con người sử dụng.

P.S. của Lamb về "Beggar's Petition" được theo sau trên *London Magazine* bởi N.B. này:

"N.B. Tôi vui mừng khi thấy JANUS quay lại khu cũ. Tôi sợ anh ta đã bị gỉ sét.

"C. khi được hỏi tại sao anh ta không thích *London* của Gold cũng như của chúng tôi—đó là vào thời S. tội nghiệp—trả lời—

"—Vì không có CON CHONG CHÓNG

Và đó là lý do tại sao."

Giải thích về ghi chú này là "Janus Weathercock"—một trong những bút danh của Thomas Griffiths Wainewright—sau một thời gian dài vắng mặt khỏi các trang của nó, đã gửi cho *London Magazine* của tháng trước, tháng 5 năm 1822, một bức thư phê bình vui nhộn về tờ báo đó, nhận xét về một số người đóng góp thường xuyên của nó. Trong đó ông nói: "Vỗ vào lưng Elia cho một loạt hành vi tốt." Ai là C. không thể nói; có lẽ Lamb, như một trò đùa, định chỉ Coleridge; nhưng S. tội nghiệp sẽ là John Scott, biên tập viên đầu tiên của *London Magazine*, người bị giết trong một cuộc đấu tay đôi. Câu trả lời của C. bao gồm những dòng cuối của "Anecdote for Fathers; or, Falsehood Corrected" (Giai thoại cho các cha; hoặc, Sự dối trá được sửa chữa) của Wordsworth. Chính xác chúng chạy:

Tại Kelve không có con chong chóng

Và đó là lý do tại sao.

*London Magazine* của Gold là một tác phẩm đương đại của tạp chí *London* nổi tiếng hơn cùng tên. Trong Tập III đã xuất hiện một bài báo có tiêu đề "The Literary Ovation" (Sự hoan nghênh văn học), mô tả một bữa tiệc tối tưởng tượng do Messrs. Baldwin, Cradock & Joy tổ chức vào tháng 2 năm 1821, tại đó Lamb được cho là đã có mặt và hát một bài hát của Webster, một trong những nhà viết kịch cũ của ông. Ông Bertram Dobell phỏng đoán rằng Wainewright có thể đã viết bài văn giễu cợt này.

* * * * *

Page 137. A DISSERTATION UPON ROAST PIG (LUẬN VỀ LỢN QUAY).

*London Magazine*, tháng 9 năm 1822.

Đã có một số cuộc thảo luận về nguồn gốc ý tưởng trung tâm của bài tiểu luận này. Một sự tương đồng được tìm thấy trong một đoạn văn trong *The Turkish Spy*, nơi, sau khi mô tả lễ tế thần hàng năm của một con bò đực bởi người Athens, The Spy tiếp tục:—

Trong quá trình thời gian, một vị linh mục nào đó, giữa sự hy sinh đẫm máu của mình, nhặt một miếng thịt nướng bị rơi từ bàn thờ xuống đất, và làm bỏng ngón tay mình, đột nhiên vỗ chúng vào miệng để giảm bớt cơn đau. Nhưng, khi ông đã nếm được vị ngọt của mỡ, không chỉ khao khát thêm, mà còn đưa cho trợ lý của mình; và ông ta cho những người khác; những người, tất cả đều hài lòng với những món ngon mới được tìm thấy, đã lao vào ăn thịt một cách tham lam. Và do đó loại tham ăn này đã được dạy cho những người phàm khác.

"Este", một người đóng góp cho *Notes and Queries*, ngày 21 tháng 6 năm 1884, viết:—

Một tập quarto bốn mươi sáu trang, từng nằm trong "thư viện của Charles Lamb" (theo một ghi chú bằng bút chì trong tập sách) đang ở trước mặt tôi, có tiêu đề: *Gli Elogi del Porco, Capitoli Berneschi di Tigrinto Bistonio P.A., E. Accademico Ducale de' Dissonanti di Modena*. In Modena per gli Eredi di Bartolmeo Soliani Stampatori Ducali MDCCLXI. Con Licenza de' Superiori, [trong đó] một chủ sở hữu cũ của tập sách đã sao chép văn xuôi của Lamb với nhiều sự tương đồng chính xác về lời nói từ bài thơ.

Nó cũng được gợi ý rằng chuyên luận của Porphyry về *Abstinence from Animal Food* (Kiêng ăn thịt động vật), được dịch bởi William Taylor, có sự tương đồng với đoạn văn này. Tuy nhiên, bản dịch của Taylor không được xuất bản cho đến năm 1823, một thời gian sau bài tiểu luận của Lamb.

Những điểm tương đồng này chỉ cho thấy rằng ý tưởng này là một sự tầm thường; đồng thời, không phải Lamb, mà là Manning, người đã kể cho ông nghe câu chuyện, người phải tuyên bố nguồn gốc của nó. Không chỉ trong bài tiểu luận, mà trong một lá thư gửi Barton vào tháng 3 năm 1823, Lamb mới bày tỏ sự biết ơn đối với người bạn du hành của mình. Allsop, thực sự, trong *Letters of Coleridge*, tuyên bố đưa ra câu chuyện Trung Quốc mà Manning đã cho Lamb mượn và tạo ra "Luận về Lợn quay". Nó chạy như thế này:—

Một đứa trẻ, trong thời kỳ đầu, bị mẹ bỏ lại một mình trong ngôi nhà có một con lợn. Một vụ hỏa hoạn xảy ra; đứa trẻ trốn thoát, con lợn bị thiêu cháy. Đứa trẻ cào cấu và lục lọi giữa đống tro tàn để tìm con lợn, mà cuối cùng nó đã tìm thấy. Tất cả các thực phẩm bị cháy hết, đứa trẻ rất đói, và chưa có bất kỳ sự trợ giúp nhân tạo nào, chẳng hạn như chậu vàng và khăn trải bàn gấm, bắt đầu liếm hoặc mút ngón tay để làm sạch tro. Một miếng mỡ dính vào một trong những ngón tay cái của nó, mà, vị và mùi đều rất ngon, nó đánh giá đúng là thuộc về con lợn. Thích nó nhiều, nó mang nó đến cho mẹ mình, lúc đó mới xuất hiện, người cũng đã nếm nó, và cả hai đều đồng ý rằng nó ngon hơn trái cây hoặc rau củ.

Họ xây dựng lại ngôi nhà, và người phụ nữ, theo phong cách của những người vợ tốt, người mà, biên niên sử nói, hiện nay rất khan hiếm, đặt một con lợn vào đó, và định đốt nó, khi một ông già, người mà sự quan sát và suy ngẫm đã làm cho ông trở thành một nhà triết học, gợi ý rằng một đống củi cũng sẽ làm được điều tương tự. (Đây hẳn là cha của các nhà kinh tế.) Con lợn tiếp theo được giết trước khi nướng, và như vậy

"Từ những khởi đầu thấp kém,

Chúng ta ghi lại những chiến thắng của mình."

Manning, nhân tiện, đã đóng góp các bài báo về những trò đùa Trung Quốc cho tờ *New Monthly Magazine* năm 1826.

Một bản phác thảo sơ bộ về phần thứ hai của bài tiểu luận này sẽ được tìm thấy trong lá thư gửi Coleridge đề ngày 9 tháng 3 năm 1822. Xem thêm các lá thư gửi ông và bà Bruton, ngày 6 tháng 1 năm 1823, gửi bà Collier, ngày 2 tháng 11 năm 1824, và gửi H. Dodwell, ngày 7 tháng 10 năm 1827, tất cả đều ghi nhận những con lợn được gửi cho Lamb có lẽ từ một sự thôi thúc được tìm thấy trong bài tiểu luận này.

Sau đó, Lamb từ bỏ vị trí cực đoan được nêu ở đây. Trong bài tiểu luận nhỏ có tiêu đề "Thoughts on Presents of Game" (Những suy nghĩ về quà tặng thú săn), 1833 (xem Tập I), ông nói: "Đã có lúc, khi Elia … thích nhất là lợn quay. Nhưng ông bác bỏ tất cả những sự thèm ăn xanh xao như vậy trong tương lai."

Trang 141, thơ. "Ere sin could blight …" (Trước khi tội lỗi có thể làm héo úa …) Từ "Epitaph on an Infant" (Văn bia cho một đứa trẻ) của Coleridge.

Trang 142, dòng 7 từ dưới lên. Dì già tốt bụng của tôi. Có lẽ là Dì Hetty. Xem bài tiểu luận về "Christ's Hospital", cho một câu chuyện khác về bà. Cụm từ, "Over London Bridge" (Qua Cầu London), trừ khi là một phát minh, gợi ý rằng trước khi người dì này đến sống với nhà Lamb—có lẽ không phải cho đến khi họ rời Temple năm 1792—bà sống ở phía Surrey. Nhưng nó có thể là một sự thần bí của Elia. Lamb có một người dì khác, nhưng về bà chúng ta không biết gì.

Trang 143, dòng 11 từ dưới lên. St. Omer's. Trường Cao đẳng Dòng Tên Pháp. Lamb, không cần phải nói, không bao giờ ở đó.

* * * * *

Page 144. A BACHELOR'S COMPLAINT OF THE BEHAVIOUR OF MARRIED PEOPLE (LỜI PHÀN NÀN CỦA MỘT CỬ NHÂN VỀ HÀNH VI CỦA NHỮNG NGƯỜI ĐÃ KẾT HÔN).

Đây là, trong nhiều năm, bài sớm nhất trong số các bài tiểu luận này. Nó được in lần đầu trong *The Reflector*, số IV, năm 1811 hoặc 1812. Khi Lamb tập hợp các Tác phẩm của mình lại, vào năm 1818, ông đã bỏ nó đi. Vào tháng 9 năm 1822, nó xuất hiện trên *London Magazine* như một trong những bản in lại các bài viết trước đó của Lamb, trong đó "Confessions of a Drunkard" (xem Tập I) là bài đầu tiên. Trong số đó cũng xuất hiện "Dissertation upon Roast Pig", qua đó cung cấp cho độc giả một cơ hội so sánh văn phong của Lamb năm 1811 với văn phong chín chắn và phong phú hơn của ông năm 1822. Mầm mống của bài tiểu luận hẳn đã ở trong tâm trí Lamb từ lâu, vì chúng ta thấy ông viết cho Hazlitt năm 1805 liên quan đến bà Rickman: "Dù sao cũng là một người phụ nữ tốt bụng, điều đó cũng nhiều như bạn có thể mong đợi từ vợ của một người bạn, người mà bạn đã quen biết như một cử nhân."

Trang 147, dòng 6. "Love me, love my dog." (Yêu tôi, yêu cả chó của tôi). Xem "Popular Fallacies", trang 302, cho một sự mở rộng của đoạn văn này.

* * * * *

Page 150. ON SOME OF THE OLD ACTORS (VỀ MỘT SỐ DIỄN VIÊN CŨ).

Vào tháng 2 năm 1822, Lamb bắt đầu một loạt ba bài báo trên *London Magazine* về "The Old Actors". Bài thứ hai được in vào tháng 4 và bài thứ ba vào tháng 10 cùng năm. Sau đó, khi in lại chúng trong *Elia*, ông đã sắp xếp lại chúng thành các bài tiểu luận, "On Some of the Old Actors", "On the Artificial Comedy of the Last Century", và "On the Acting of Munden", bỏ qua một phần đáng kể hoàn toàn. Bài tiểu luận ở dạng ba phần ban đầu của nó sẽ được tìm thấy trong Phụ lục của tập này.

Trong một trong các thông báo về nhà hát của mình trên *The Examiner* (xem Tập I), Lamb nhận xét, "Merit defunct comes out upon us strangely" (Công lao đã mất hiện ra với chúng ta một cách kỳ lạ), và một số nhà phê bình tin rằng ông đã ca ngợi một số diễn viên cũ vượt quá sự xứng đáng của họ. Nhưng không ai có thể hối tiếc bất kỳ sự thái quá nào như vậy.

Trang 150, mở đầu. *Twelfth Night*. Khi nhớ lại những ngày đi xem kịch thời thơ ấu trong "Old China", Lamb lại nhắc đến vở kịch này—Viola ở Illyria.

Trang 150, cuối. Whitfield, Packer, Benson, Burton, Phillimore và Barrymore. Whitfield, người có màn ra mắt London với vai Trueman trong "George Barnwell" khoảng năm 1776, là một người đàn ông hữu ích tại Covent Garden và Drury Lane.—John Hayman Packer (1730-1806), được biết đến trong thời của Lamb vì những vai ông già. Ông đóng tại Drury Lane cho đến năm 1805.—Benson, người kết hôn với em gái của bà Stephen Kemble, đã viết một hoặc hai vở kịch, và là một người thay thế tốt trong trường hợp khẩn cấp. Ông tự sát trong cơn sốt não năm 1796.—Burton là một diễn viên phụ đáng tin cậy tại Covent Garden và Drury Lane.—Phillimore đóng các vai nhỏ tại Drury Lane.—Barrymore có chất lượng cao hơn, một diễn viên tính cách được yêu thích tại cả Drury Lane và Haymarket.

Trang 151, dòng 6. Bà Jordan. Bà Jordan, sinh năm 1762, ngừng diễn xuất ở Anh năm 1814 và qua đời năm 1816. Nell là vai diễn nổi tiếng của bà, trong "The Devil to Pay" của Coffey. Miss Hoyden ở trong "Relapse" của Vanbrugh. Lamb đang tham chiếu đến Viola ở Hồi I, Cảnh 5, và Hồi II, Cảnh 4, của "Twelfth Night".

Trang 151, dòng 8 từ dưới lên. Bà Powel. Bà Powel, trước đây được biết đến là Bà Farmer, và sau đó là Bà Renaud, ở Drury Lane từ 1788 đến 1811. Bà kết thúc sự nghiệp London của mình năm 1816 và qua đời năm 1829.

Trang 152, dòng 8. Trong số tất cả các diễn viên. Bài báo *London Magazine* bắt đầu tại điểm này. Robert Bensley (1738?-1817?) ở Drury Lane từ 1775 đến 1796, khi ông nghỉ hưu (xen kẽ với Haymarket). G.H. Boaden và George Colman đều xác nhận lời khen ngợi của Lamb về Bensley trong vai Malvolio; nhưng ngoài ra ông không phải là chủ đề của nhiều lời khen ngợi.

Trang 152, dòng 15. Kẻ kích động người Venice. Pierre trong "Venice Preserved" của Otway. Lamb đã thêm đoạn văn trong một chú thích trên *London Magazine*.

Trang 153, dòng 12. Baddeley … Parsons … John Kemble. Robert Baddeley (1733-1794), chồng của bà Baddeley, và Moses nguyên bản trong "School for Scandal". William Parsons (1736-1795), Crabtree nguyên bản trong "School for Scandal", và là một diễn viên yêu thích của Lamb. John Philip Kemble (1757-1823), người quản lý Drury Lane từ 1788 đến 1801.

Trang 153, dòng 11 từ dưới lên. Về sinh nhật và cảm xúc. Trên *London Magazine*, một chú thích xuất hiện tại đây (xem trang 316).

Trang 153, dòng 6 từ dưới lên. Thâm niên phục vụ. Trên *London Magazine*, một chú thích xuất hiện tại đây (xem trang 316).

Trang 154, dòng 24. Ngôi nhà của sự hỗn loạn. Một đoạn văn dài xuất hiện tại đây trên *London Magazine* (xem trang 317).

Trang 154, dòng 8 từ dưới lên. Anh hùng của La Mancha. Hãy so sánh một phân tích tương tự về tính cách của Don Quixote ở trang 264.

Trang 155, dòng 23. Dodd. James William Dodd (1740?-1796).

Trang 155, dòng 24. Lovegrove. William Lovegrove (1778-1816), nổi tiếng trong các vai hài cũ và vai Peter Fidget trong "The Boarding House".

Trang 155, cuối. Những khu vườn của Gray's Inn. Những khu vườn này được cho là đã được thiết kế dưới sự giám sát của Bacon, người vẫn giữ các căn phòng của mình trong Inn cho đến khi qua đời. Vì Dodd qua đời năm 1796 và Lamb viết năm 1822, sẽ hoàn toàn hai mươi sáu năm và có lẽ hơn kể từ khi Lamb gặp ông.

Trang 156, dòng 26-29. Foppington, v.v. Foppington trong "Relapse" của Vanbrugh, Tattle trong "Love for Love" của Congreve, Backbite trong "School for Scandal" của Sheridan, Acres trong "The Rivals" của cùng tác giả, và Fribble trong "Miss in her Teens" của Garrick.

Trang 157, dòng 13. Nếu ít ai có thể nhớ. Lời khen ngợi Suett tiếp theo được thêm vào đây từ phần thứ ba của bài tiểu luận gốc của Lamb (xem trang 332). Richard Suett, người từng là ca viên Westminster (không phải St. Paul's), rời sân khấu vào tháng 6 năm 1805 và qua đời vào tháng 7.

Trang 157, chú thích, Jem White. Xem chú thích ở trên.

Trang 158, dòng 22. Bạn của anh ấy Mathews. Charles Mathews (1776-1835), người mà Lamb biết.

Trang 159, dòng 1. Jack Bannister. John Bannister nghỉ hưu từ sân khấu năm 1815. Ông qua đời năm 1836.

Trang 159, dòng 7. *Children in the Wood*. Vở kịch của Morton, mà Lamb rất thích. Nó được nhắc lại trong "Barbara S——" và "Old China".

Trang 159, dòng 19. Palmer già. Phần đầu của bài tiểu luận lại tiếp tục ở đây. Palmer già là John Palmer, người chết trên sân khấu, năm 1798, khi đóng vai trong "The Stranger". Các nhận xét của Lamb có xu hướng nhầm lẫn ông với Gentleman Palmer, người đã qua đời trước khi Lamb được sinh ra. Robert Palmer, anh trai của John, qua đời khoảng năm 1805.

Trang 159, dòng 22. Moody. John Moody (1727?-1812), nổi tiếng với vai Teague trong "The Committee".

Trang 159, dòng 31 đến 36. Người hầu của Công tước, v.v. Người hầu của Công tước trong "High Life below Stairs" của Garrick, Captain Absolute trong "Rivals" của Sheridan, Dick Amlet trong "Confederacy" của Vanbrugh.

Trang 160, dòng 1. Wilding trẻ … Joseph Surface. Trong "Liar" của Foote và "School for Scandal" của Sheridan.

* * * * *

Page 161. ON THE ARTIFICIAL COMEDY OF THE LAST CENTURY (VỀ HÀI KỊCH NHÂN TẠO CỦA THẾ KỶ TRƯỚC).

Xem chú thích cho bài tiểu luận "On Some of the Old Actors".

Xem thêm "A Vision of Horns" (Tập I) đối với, như tôi thấy, sự mở rộng kỳ lạ đến mức phi lý của lý thuyết được thể hiện trong bài tiểu luận này—một lý thuyết mà Lord Macaulay, trong bài đánh giá của mình về ấn bản *Dramatic Works of Wycherley, Congreve, etc.* của Leigh Hunt năm 1840, đã phản đối với sự mạnh mẽ đặc trưng.

Hartley Coleridge, trong một lá thư gửi Edward Moxon liên quan đến ấn bản *Wycherley and Congreve* của Leigh Hunt, đã nhận xét một cách vui vẻ: "Không gì hơn hoặc tốt hơn có thể được nói để bảo vệ những nhà văn này hơn những gì Lamb đã nói trong bài tiểu luận thú vị của mình … vốn là, xét cho cùng, một lời xin lỗi cho khán giả đã tán thưởng và chính ông đã thích các vở kịch của họ, hơn là cho chính các vở kịch đó…. Nhưng Lamb luôn lấy mọi thứ bằng tay cầm tốt hơn."

Trang 163, dòng 16. Các Fainall, v.v. Fainall trong "Way of the World" của Congreve, Mirabel trong "Inconstant" của Farquhar, Dorimant trong "Man of Mode" của Etheredge, và Lady Touchstone trong "Double Dealer" của Congreve.

Trang 163, dòng 12 từ dưới lên. Angelica. Trong "Love for Love".

Trang 164, dòng 26, v.v. Sir Simon, v.v. Tất cả những nhân vật này đều ở trong "Love in a Wood" của Wycherley.

Trang 166, dòng 21. King. Thomas King (1730-1805), một thời là quản lý của Drury Lane, Sir Peter Teazle nguyên bản, vào ngày 8 tháng 5 năm 1777, đêm đầu tiên của "School for Scandal", và là diễn viên nổi tiếng nhất trong vai này cho đến khi ông nghỉ hưu năm 1802.

Trang 167, dòng 14. Miss Pope. Jane Pope (1742-1818), Mrs. Candour nguyên bản, rời sân khấu năm 1808.

Trang 167, dòng 15 từ dưới lên. Hài kịch của quản lý. Sheridan là quản lý của Drury Lane khi "School for Scandal" được sản xuất.

Trang 167, cùng dòng. Miss Farren … Mrs. Abingdon. Elizabeth Farren, sau này là Nữ bá tước Derby, đóng vai Lady Teazle lần cuối vào năm 1797. Mrs. Abingdon đã nghỉ hưu khỏi Drury Lane năm 1782.

Trang 167, dòng 10 từ dưới lên. Smith. "Gentleman" Smith đã từ biệt sân khấu, với vai Charles Surface, năm 1788.

Trang 168, cuối bài tiểu luận. Bi kịch thời thượng. Xem trang 328, dòng 21, cho sự tiếp nối của bài tiểu luận này trên *London Magazine*.

* * * * *

Page 168. ON THE ACTING OF MUNDEN (VỀ DIỄN XUẤT CỦA MUNDEN).

Xem chú thích cho bài tiểu luận "On Some of the Old Actors" ở trên. Lamb đã đưa bài tiểu luận này lên *London Magazine* từ *The Examiner*, nơi nó xuất hiện vào ngày 7 và 8 tháng 11 năm 1819, với những thay đổi nhỏ.

Trang 168, tiêu đề. Munden. Joseph Shepherd Munden (1758-1832) diễn xuất tại Covent Garden gần như liên tục từ 1790 đến 1811. Ông chuyển đến Drury Lane năm 1813, và ở lại đó cho đến cuối đời. Buổi biểu diễn từ biệt của ông vào ngày 31 tháng 5 năm 1824. Chúng ta biết Lamb đã gặp Munden từ cuốn *Memoirs of Elliston* của Raymond.

Trang 168, dòng 2 của bài tiểu luận. Cockletop. Trong vở hài kịch "Modern Antiques" của O'Keeffe. Vở kịch này không còn được diễn nữa, mặc dù một bàn tay khéo léo có thể, tôi nghĩ, làm cho nó hấp dẫn đối với khán giả của chúng ta. Barry Cornwall trong hồi ký của mình về Lamb có một đoạn liên quan đến Munden trong vai Cockletop, giúp hỗ trợ lời khen ngợi của Lamb. Sự hỗ trợ là không cần thiết, nhưng hữu ích; đó là một trong những bất hạnh của nghề diễn viên rằng ông chỉ có thể sống trong lời khen ngợi của các nhà phê bình của mình.

Trong vở Kịch "Modern Antiques", đặc biệt, không gian đã được cho phép ông cho các chuyển động của mình. Các từ ngữ không là gì cả. Sự thịnh vượng của vở kịch phụ thuộc hoàn toàn vào thiên tài của diễn viên. Munden đóng vai một ông già cả tin vượt quá mức cả tin thông thường; và khi ông xuất hiện trên sân khấu, có trong ông một cái nhìn gần như cao siêu về sự ngạc nhiên, lướt qua cảnh tượng và những người xung quanh ông, và định cư rõ ràng ở đâu đó ngoài mặt trăng. Những gì ông tin tưởng, không thể tin được như nó đối với những tầm nhìn đơn thuần trên mặt đất, bạn ngay lập tức nhận ra là hoàn toàn có thể,—là sự thật. Những kẻ ngốc hoài nghi của vở kịch giả vờ đưa cho ông một lọ thuốc gần đầy nước. Ông được đảm bảo rằng nó chứa nước mắt của Cleopatra. Vâng; ai có thể chứng minh điều ngược lại? Munden rõ ràng đã công nhận nó. "Thật là một giọt nước mắt lớn!" ông thốt lên. Sau đó, họ đặt vào tay ông một chiếc đàn hạc druidical, thứ mà đối với đôi mắt tầm thường có thể giống một cái vỉ nướng hiện đại. Ông chạm nhẹ vào các dây đàn; "thổi vào những bài hát tinh thần không có âm sắc"; và bạn tưởng tượng ra những âm thanh Æolian. Cuối cùng, chiếc mũ của William Tell được đưa ra. Những người giả vờ lừa dối ông, dường như cắt bỏ vành từ một chiếc mũ hiện đại và đặt chiếc mũ sọ vào tay ông; và sau đó bắt đầu màn diễn xuất hay nhất mà tôi từng chứng kiến. Munden chấp nhận chiếc mũ được công nhận của Tell, với sự bối rối và tôn kính. Ông đặt nó chậm rãi và trịnh trọng lên đầu mình, lớn dần lên trong hành động tự đội vương miện. Chẳng mấy chốc ông sưng lên thành kích thước anh hùng; một cung thủ vĩ đại; và bắt đầu công việc đáng sợ của mình. Ông cân nhắc kỹ lưỡng mũi tên; ông thử độ căng của dây cung, độ đàn hồi của dây; và cuối cùng, sau một cú nhắm rất thận trọng, ông cho phép mũi tên bay, và nhìn về phía trước đồng thời với sự lo lắng tột độ. Bạn nghe thấy tiếng kêu, bạn thấy vầng trán nhíu lại của người anh hùng, sự háo hức của ông; bạn run rẩy;—cuối cùng bạn đánh dấu vầng trán bình tĩnh hơn, nụ cười thư giãn của ông, và hài lòng rằng đứa con trai đã được cứu!—Thật khó để vẽ bằng từ ngữ màn trình diễn phi thường này, mà tôi đã xem vài lần; nhưng bạn cảm thấy rằng nó siêu việt. Bạn nghĩ về Sagittarius, trong vòng tròn rộng lớn của Hoàng đạo; bạn nhớ lại rằng bắn cung cũng lâu đời như Genesis; bạn được nhắc nhở rằng Ishmael, con trai của Hagar, lang thang quanh những sa mạc Judæan và trở thành một cung thủ.

Trang 169, dòng 16. Edwin. Đây có lẽ là John Edwin Già (1749-1790). Nhưng John Edwin Trẻ (1768-1805) có thể đã được ám chỉ. Ông nổi tiếng trong vai Nipperkin, một trong những vai của Munden.

Trang 169, dòng 21. Farley…Knight…Liston. Charles Farley (1771-1859), chủ yếu được biết đến là người thiết kế kịch câm Covent Garden; Edward Knight (1774-1826), một diễn viên hài nhỏ kỳ dị; John Liston (1776?-1846), người mà Lamb đã viết tiểu sử giả (xem Tập I).

Trang 169, dòng 7 từ dưới lên. Sir Christopher Curry…Old Dornton. Sir Christopher trong "Inkle and Yarico", bởi Colman trẻ hơn; Old Dornton trong "Road to Ruin" của Holcroft.

Trang 170, dòng 6. *The Cobbler of Preston* (Người thợ đóng giày ở Preston). Một vở kịch, dựa trên "Taming of the Shrew" (Thuần hóa nàng diệu kỳ), bởi Charles Johnson, viết năm 1716.