Tôi đã bước đến cái tuổi mà một người có thể coi là diễm phúc, dẫu cũng là điều hiếm hoi, nếu còn sót lại dù chỉ một đấng sinh thành trên cõi đời này. Tôi không có được diễm phúc ấy — và đôi khi, tôi ngẫm nghĩ đầy xúc động trước một đoạn trong cuốn Christian Morals của Browne, nơi ông bàn về một người đã sống sáu hay bảy mươi năm trên thế gian. "Trong khoảng thời gian ngần ấy," ông viết, "một người có thể thấu cảm sâu sắc ý nghĩa của sự lãng quên, khi anh ta sống đến mức chẳng còn ai nhớ nổi cha mình, hay thậm chí những người bạn thuở thiếu thời, và có thể tận mắt chứng kiến với bộ mặt nào, chẳng mấy chốc nữa, SỰ LÃNG QUÊN sẽ nhìn vào chính bản thân anh ta."

Tôi có một người dì, một người dì hiền hậu và đáng kính. Bà là người mà cuộc đời độc thân đã khiến cho trở nên cay đắng với thế gian. Bà thường hay bảo rằng tôi là sinh vật duy nhất trên đời này mà bà yêu quý; và khi nghĩ rằng tôi sắp rời bỏ nó, bà đã khóc thương tôi bằng giọt nước mắt của một người mẹ. Lý trí tôi không tài nào đồng tình nổi với một sự thiên vị độc tôn đến thế. Từ sáng đến tối, bà cặm cụi nghiên cứu những cuốn sách đạo đức và các bài kinh nguyện. Những tập sách gối đầu giường của bà là tác phẩm của Thomas à Kempis, qua bản dịch của Stanhope; và một cuốn Sách Nguyện Công giáo Rôma, ghi chép rành mạch các giờ kinh phụng vụ và kinh tối — những thuật ngữ mà thuở ấy tôi còn quá nhỏ để có thể hiểu nổi. Bà vẫn kiên quyết đọc chúng, dẫu hằng ngày vẫn bị quở trách về xu hướng theo phái Giáo hoàng; và rồi bà vẫn đi nhà thờ vào mỗi ngày Chủ nhật, như một tín đồ Tin Lành chân chính. Đó là những cuốn sách duy nhất bà nghiên cứu; dẫu rằng, tôi nghĩ, có một thời kỳ trong đời, bà từng kể với tôi rằng bà đã đọc với niềm hân hoan lớn lao cuốn Những cuộc phiêu lưu của một vị Nam tước trẻ bất hạnh. Một lần nọ, tình cờ đi ngang qua cánh cửa nhà nguyện trên phố Essex đang mở — ấy là vào thuở ban sơ của dị giáo đó — bà liền bước vào, đem lòng yêu mến bài giảng cùng nghi thức thờ phượng, và sau đó cứ cách quãng một thời gian bà lại ghé qua. Bà đến không phải vì những điểm giáo lý, và chẳng bao giờ bận tâm đến chúng. Dù mang trong tính khí một vài góc cạnh sắc sảo mà tôi vừa hé lộ ở trên, bà vẫn là một con người kiên định, thân thiện, và là một vị Kitô hữu phúc hậu. Bà là người phụ nữ có lý trí vững vàng, một bộ óc sắc sảo — cực kỳ giỏi trong việc đối đáp; đó là một trong số ít những dịp bà chịu mở lời — bằng không thì bà chẳng mặn mà gì với sự hóm hỉnh. Công việc thế tục duy nhất mà tôi nhớ từng thấy bà làm là tước đậu cô-ve Pháp và thả chúng vào một thau sứ đựng nước sạch. Hương thơm của những thứ rau củ non tơ ấy cho đến tận hôm nay vẫn quay về trong giác quan tôi, đượm đà những ký ức dịu êm. Quả thực, đó là thao tác nấu nướng tao nhã nhất.

Những ông dì, theo cách gọi vui của ai đó, thì tôi chẳng có ai — để mà nhớ đến. Tính từ đằng ngoại, có thể nói tôi sinh ra đã là một đứa trẻ mồ côi. Anh hay em, tôi chưa từng có ai — để mà mặt mũi hình hài ra sao. Một người chị, ngẽ ra nên tên là Elizabeth, đã qua đời khi cả hai chúng tôi còn đang bế ngửa. Ôi biết bao niềm an ủi, hay biết bao nỗi bận tâm, mà tôi có thể đã bỏ lỡ nơi người chị ấy!—Nhưng tôi có những người họ hàng, tản mác đây đó ở Hertfordshire—bên cạnh hai người mà suốt cả đời tôi vẫn gắn bó thân thiết nhất, và những người mà tôi có thể gọi là những bậc anh chị em họ xuất chúng. Đó là James và Bridget Elia. Họ lớn hơn tôi lần lượt mười hai và mười tuổi; và chẳng ai trong số họ tỏ ý muốn nhượng bộ bất kỳ đặc quyền nào mà quyền trưởng nam ban cho trong chuyện khuyên răn hay dẫn dắt. Mong sao họ mãi giữ nguyên tâm trí ấy; và khi họ bước sang tuổi bảy mươi lăm và bảy mươi ba (tôi không đành lòng để họ già đi sớm hơn), họ vẫn khăng khăng đối xử với tôi ở cái tuổi hoàng hôn này chẳng khác gì một thiếu niên hay một người em trai út!

James là một người họ hàng khó mà tài nào hiểu thấu. Tạo hóa có những sự thống nhất riêng mà không phải nhà phê bình nào cũng thấu suốt; hoặc giả, dẫu có cảm nhận được, chúng ta cũng chẳng thể cắt nghĩa. Ngòi bút của Yorick, và chưa từng có ngòi bút nào kể từ thời ông, mới có thể phác họa trọn vẹn chân dung của J.E.—những luồng ánh sáng và bóng tối tinh tế kiểu Shandian ấy, đã làm nên câu chuyện cuộc đời ông. Tôi đành lê bước theo sau với phong cách đối ý nghèo nàn của mình, tùy theo ơn phước và tài năng mà số phận ban cho. Thế nên J.E.—dưới con mắt của một người quan sát thông thường ít ra là vậy—dường như được nhào nặn từ những nguyên lý mâu thuẫn nhau.—Là đứa con rặt của cảm xúc, là nhà triết học lạnh lùng của sự thận trọng—sự điềm tĩnh trong học thuyết của anh họ tôi luôn luôn giao chiến với khí chất của anh, vốn là một người vô cùng nhiệt huyết. Trong đầu lúc nào cũng ấp ủ dăm ba dự án mới toanh, J.E. lại là kẻ kịch liệt chống lại mọi sự đổi mới, và là người bài xích mọi thứ chưa từng trải qua thử thách của thời gian và thực nghiệm. Với hàng trăm ý tưởng tuyệt vời đuổi bắt nhau từng giờ trong tâm trí, anh lại giật mình trước mảy may ý vị lãng mạn ở người khác; và tự quyết định bằng phán đoán của chính mình trong mọi việc, anh lại khuyên nhủ bạn phải tuân theo lẽ thông thường trong mọi hoàn cảnh.—Mang một chút nét kỳ quặc trong mọi việc anh làm hay nói, anh chỉ lo lắng làm sao để bạn không tự làm mình lố bịch hay khác người bằng cách hành động bất thường. Có lần, khi tôi vô tình buột miệng thốt lên bên bàn ăn rằng tôi không thích một món ăn phổ biến nọ, anh liền van nài tôi dù thế nào đi nữa cũng đừng nói thế—vì thiên hạ sẽ tưởng tôi điên mất. Anh che đậy niềm đam mê cháy bỏng dành cho các tác phẩm nghệ thuật đỉnh cao (mà anh đã sưu tầm được một tuyển tập tinh tế), dưới cái cớ là chỉ mua đi bán lại—để sự nhiệt tình của anh không khơi gợi sự hưởng ứng từ bạn. Thế nhưng, nếu thực là vậy, tại sao bức tranh phong cách mục đồng dịu dàng của Dominichino vẫn cứ treo trên tường nhà anh?—tròng mắt của anh đối với anh quý giá đến thế sao?—hay vị họa thương nào có thể ăn nói giỏi giang được như anh?

Trong khi thiên hạ nói chung thường bẻ cong những kết luận suy tưởng của mình theo chiều hướng tính khí cá nhân, thì các học thuyết của anh lại hoàn toàn trái ngược với bản tính của anh. Anh dũng cảm như Charles xứ Thụy Điển, theo bản năng; nhưng lại dè dặt về thân phận mình, theo nguyên tắc, hệt như một tín đồ Quaker đi hành hương.—Suốt cả đời, anh vẫn luôn ra rả giảng giải cho tôi nghe học thuyết phải cúi đầu trước những kẻ quyền quý—sự cần thiết của lễ nghi và cung cách để một người có thể tiến thân trên đường đời. Bản thân anh thì chẳng bao giờ màng đến những điều đó, theo như tôi thấy,—và mang một khí phách có thể đứng thẳng hiên ngang trước mặt vị Hãn xứ Tartary. Thật thú vị khi nghe anh bàn luận về sự kiên nhẫn—ca tụng nó là thứ khôn ngoan chân chính nhất—và được ngắm nhìn anh trong suốt bảy phút cuối cùng trước khi bữa tối được dọn lên. Tạo hóa chưa từng vội vã tạo nên một kiệt tác nào bồn chồn hơn thế khi ngài nhào nặn người anh họ bồng bột này—và Nghệ thuật chưa từng sản sinh ra một nhà hùng biện nào uyên bác hơn anh khi anh say sưa trình bày về chủ đề sở trường của mình: những lợi ích của sự tĩnh lặng và lòng bằng lòng với hoàn cảnh hiện tại, dẫu chúng ta đang ở bất cứ chốn nào. Anh tỏ ra vô cùng đắc ý với chủ đề này, khi nhốt bạn an toàn trong một trong những chuyến xe ngựa chặng ngắn chuyên chạy tuyến miền tây, với dáng vẻ đầy cản trở, ngay dưới chân con phố của John Murray—nơi bạn bước lên lúc xe còn trống chỗ, và bị buộc phải đợi cho đến khi chiếc xe hoàn tất trọng tải của nó—một khoảng thời gian ba mươi lăm phút đầy thử thách đối với một số người. Anh ngạc nhiên trước vẻ bồn chồn của bạn,—"chúng ta còn có thể ở đâu tốt hơn lúc này, khi cứ ngồi đây, cùng nhau bàn chuyện chứ?"—"phần mình, anh thích sự tĩnh tại hơn là sự di chuyển,"—miệng thì nói thế nhưng ánh mắt vẫn không rời khỏi người đánh xe—cho đến cuối cùng, khi sự kiên nhẫn của anh cạn kiệt trước sự thiếu kiên nhẫn của chính bạn, anh liền bùng nổ thành một lời trách móc đầy cay đắng nhắm vào gã đánh xe vì đã giam giữ chúng tôi quá lâu so với thời gian gã đã cam kết, và tuyên bố một cách quả quyết rằng "vị quý ông trong xe đây đã quyết định bước xuống nếu gã không chịu đánh xe đi ngay lập tức."

Vô cùng nhanh nhạy trong việc bịa đặt lập luận hay vạch trần một ngụy biện, anh lại chẳng tài nào theo nổi bạn trong bất kỳ chuỗi lý luận nào. Quả thực, anh đối xử với lô-gích một cách vô cùng bừa bãi; và dường như chộp lấy những kết luận tuyệt vời nhất bằng một tiến trình nào đó chẳng dính dáng gì đến nó. Phù hợp thay với điều đó, người ta từng nghe anh phủ nhận, vào một số dịp nào đó, rằng con người hoàn toàn không tồn tại cái năng lực gọi là lý trí; và lấy làm lạ không hiểu sao thuở ban đầu con người lại có thể hoang tưởng về sự tồn tại của nó—anh củng cố sự phủ định ấy bằng tất cả sức mạnh lý luận mà anh thạo nhất. Anh có một vài quan niệm lý thuyết chống lại tiếng cười, và sẽ khăng khăng rằng cười không phải là bản tính của mình—để rồi bất ngờ ngay khoảnh khắc tiếp theo lồng ngực anh lại cất tiếng gáy vang lừng như tiếng gà trống hoa. Anh thốt ra những câu hay ho bậc nhất trên đời—nhưng lại tuyên bố rằng sự hóm hỉnh là điều anh căm ghét. Chính anh là người đã thốt lên, khi nhìn thấy đám học trò Eton đang đùa giỡn trên sân trường—Thật đáng tiếc khi nghĩ rằng, chỉ dăm năm nữa thôi, tất cả những thiếu niên khôi ngô chân chất này sẽ biến thành những Nghị sĩ vô bổ biết bao!

Thời niên thiếu của anh dữ dội, rực rỡ, bão táp—và đến tuổi già, anh chẳng hề lộ chút dấu hiệu nào của sự nguội lạnh. Đó là điều khiến tôi ngưỡng mộ ở anh. Tôi căm ghét những kẻ chịu khuất phục trước Thời gian từ nửa quãng đường. Tôi chẳng ủng hộ bất kỳ sự thỏa hiệp nào với kẻ cướp đoạt bất khả kháng ấy. Chừng nào còn sống, J.E. sẽ cứ tung hoành ngang dọc.—Lòng tôi phơi phới biết bao, khi rảo bước trên con đường đến nơi mưu sinh hằng năm, vào một buổi sáng tháng Năm đẹp trời, bắt gặp anh đang sải bước theo hướng ngược lại, với một dáng vẻ bề thế, rạng rỡ, cùng khuôn mặt đỏ hây hây ngời sáng ánh lên sự hào hứng của một kẻ sắp tậu được món đồ gì đó—một bức tranh của Claude—hay của Hobbima—bởi phần lớn thời gian rảnh rỗi đáng ghen tị của anh bị ngốn hết tại các phiên đấu giá của Christie, và Phillips—hoặc bất cứ đâu, để lùng sược tranh ảnh cùng những món đồ trang sức phù phiếm ấy. Trong những dịp như thế, anh hầu như đều chặn tôi lại, để đọc một bài diễn văn ngắn về lợi thế mà một kẻ như tôi sở hữu so với anh, đó là có thời gian bận rộn với công việc buộc phải làm—quả quyết với tôi rằng anh thường cảm thấy thời gian dài dằng dặc vô tích sự trên tay—ước gì mình có ít ngày nghỉ hơn—rồi bước đi—Hướng về phía Tây!—miệng ngân nga một điệu hát, tiến về phía Pall Mall—hoàn toàn đinh ninh rằng anh đã thuyết phục được tôi—trong khi tôi tiếp tục bước đi lặng lẽ theo hướng ngược lại.

Thật lại thú vị biết bao khi chứng kiến vị Giáo sư của sự Dửng dưng này đang làm trọn vẹn bổn phận của một người chủ nhà khi khoe món đồ mới tậu, một khi anh đã đưa nó về nhà an toàn. Bạn phải ngắm nghía nó dưới mọi góc độ ánh sáng, cho đến khi anh tìm được góc hoàn hảo nhất—đặt nó ở khoảng cách này, rồi khoảng cách khác, nhưng lúc nào cũng phải điều chỉnh tiêu cự mắt của bạn sao cho trùng khớp với mắt anh. Bạn phải nheo mắt ngắm nó qua kẽ tay, để bắt trọn chiều sâu không gian—dẫu bạn có cam đoan với anh rằng đối với bạn, khung cảnh ấy trông thú vị hơn rất nhiều khi không cần đến thứ thủ pháp nghệ thuật đó. Khổ sở thay cho gã bất hạnh nào không những chẳng hưởng ứng niềm say mê của anh, mà lại còn thốt ra một lời nhận xét không đúng lúc rằng mình thích một món hời trước đây hơn là món hiện tại!—Món sau bao giờ cũng là cú hích tuyệt vời nhất của anh—là "nàng Cynthia của khoảnh khắc ấy."—Hỡi ôi! Biết bao nhiêu bức họa Madonna dịu hiền mà tôi từng biết đã bước vào—trong vị thế của mộthọa phẩm Raphael!—giữ vững ngôi vị độc tôn trong vài vầng trăng ngắn ngủi—rồi, sau những lần bị giáng cấp trung gian, từ phòng khách lớn phía trước ra hành lang phía sau, rồi đến căn phòng tối tăm, lần lượt được nhận nuôi bởi từng anh em nhà Carracci, dưới những cái tên dòng dõi ngày càng lu mờ, nhẹ nhàng trượt dốc—để rồi cuối cùng bị tống vào cái nhà kho đầy những đồ bỏ đi tối tăm mù mịt, và ra đi dưới cái tên Luca Giordano, hay một kẻ tầm thường Carlo Maratti!—những điều ấy khi tôi tận mắt chứng kiến—ngẫm nghĩ về những thăng trầm và đổi thay của số phận nơi trần thế, đã khiến tôi suy ngẫm về hoàn cảnh đổi thay của những nhân vật lớn, hay vị Nữ hoàng đáng thương trong kịch Richard Đước Nhì—

—Được phô bày trong kiêu sa, Nàng đến đây chưng diện tựa tháng Năm ngọt ngào. Bị tống về hệt như ngày All-Hallowmas hay ngày ngắn nhất trong năm.

Dù rất mực yêu quý bạn, J.E. lại có rất ít sự đồng cảm với những gì bạn cảm nhận hay làm. Anh sống trong một thế giới của riêng mình, và chỉ đoán mò một cách hời hợt những gì diễn ra trong tâm trí bạn. Anh chưa bao giờ thấu tận xương tủy những thói quen của bạn. Anh sẽ thốt lên với một khán giả kỳ cựu đi xem kịch lâu năm rằng Ông X nào đó, ở nhà hát Y (kể tên một trong các nhà hát), là một danh hài rất sống động—hệt như một tin tức sốt dẻo! Mới hôm nọ, anh vừa loan báo cho tôi về một vài con đường mòn xanh mát rượi mà anh đã phát hiện ra giúp tôi, vì biết tôi rất thích đi bộ, ngay trong khu phố sát vách nhà tôi—nơi mà tôi đã cắm cổ đi dạo suốt hai mươi năm nay! Anh không dành mấy tôn trọng cho loại cảm xúc mang tên tình cảm ủy mị. Anh áp dụng định nghĩa về cái ác đích thực hoàn toàn cho những nỗi đau thể xác—và bác bỏ mọi thứ khác như là ảo tưởng. Anh bị tác động bởi cảnh tượng, hay dẫu chỉ là giả định, về một sinh vật đang oằn mình trong đớn đau, đến mức độ mà tôi chưa từng thấy ở bất kỳ ai ngoài phái nữ. Sự nhạy cảm bẩm sinh đối với loại đau đớn này có thể phần nào giải thích cho điều đó. Loài vật nói riêng được anh đặt dưới sự bảo vệ đặc biệt của mình. Một con ngựa bị hen suyễn hay ghẻ lở do yên cương chắc chắn sẽ tìm được một kẻ biện hộ là anh. Một con lừa bị chở quá tải chính là thân chủ muôn đời của anh. Anh là tông đồ của loài vật—là người bạn không bao giờ lãng phí của những kẻ chẳng có ai quan tâm chăm sóc. Cảnh tượng một con tôm hùm bị luộc chín, hay những con lươn bị lột da khi hãy còn sống, sẽ bóp nghẹt tâm can anh đến mức "vì xót thương, anh có thể chết đi được." Nó sẽ tước đi hương vị trên vòm miệng anh, và giấc ngủ trên gối chiếc của anh, trong suốt mấy ngày mấy đêm liền. Với cảm xúc mãnh liệt của Thomas Clarkon, anh chỉ thiếu đi sự kiên trì theo đuổi và sự nhất quán về mục đích của "người bạn đồng hành chân chính cùng Thời gian" ấy, để có thể làm được cho Loài vật những gì anh đã làm cho Người da đen. Nhưng người anh họ bất kham của tôi chỉ được nhào nặn một cách không hoàn hảo cho những mục đích đòi hỏi sự hợp tác. Anh không thể chờ đợi. Các kế hoạch cải thiện của anh phải được chín muồi trong vòng một ngày. Vì lý do này, anh chỉ đóng một vai trò mập mờ trong các hội từ thiện và các hiệp hội nhằm xoa dịu nỗi đau nhân loại. Sự nhiệt thành của anh luôn khiến anh vượt lên trước, và làm rối tung cả những cộng sự của mình. Anh nghĩ đến việc cứu giúp—trong khi họ còn đang bận tranh luận. Anh đã bị bỏ phiếu đen loại khỏi một hội Cứu trợ **********, bởi vì sự cuồng nhiệt mang tính nhân văn của anh vượt xa khỏi nhận thức hình thức và tiến trình lê lê lết lết của các cộng sự. Tôi sẽ mãi coi sự khác biệt này như một tấm bằng quý tộc trong gia tộc Elia!

Tôi có nhắc đến những sự mâu thuẫn tưởng chừng ấy để mỉm cười hay quở trách người anh họ độc nhất vô nhị của mình không? Lạy Trời, xin chớ, và xin mọi phép lịch sự cùng sự thấu hiểu nên có giữa những người thân thích hãy ngăn cấm điều đó!—Với tất cả những vẻ kỳ quặc của con người kỳ quặc nhất trong dòng họ Elia này—tôi không muốn anh thay đổi dù chỉ một mảy may hay chi tiết; cũng chẳng muốn đổi chác hay thay thế người họ hàng hoang dã của mình bằng vị họ hàng nào chuẩn mực, quy củ và nhất quán nhất trên cõi đời này.

Trong bài viết tới, hỡi độc giả, có lẽ tôi sẽ kể cho bạn nghe dăm điều về người chị họ Bridget của tôi—nếu bạn chưa thấy bội thực vì họ hàng—và sẽ dắt tay bạn, nếu bạn sẵn lòng đồng hành cùng chúng tôi, trong một chuyến du ngoạn mà chúng tôi đã thực hiện từ một hoặc hai mùa hè trước, để đi tìm thêm những người họ hàng—

Xuyên qua những đồng cỏ xanh tươi của vùng Hertfordshire thơ mộng.