Sáng nay tôi đến tìm anh và được biết anh đã đi thăm một người bạn đang hấp hối. Tôi cũng vừa đi làm một việc tương tự. Tội nghiệp N.R. đã nằm liệt giườngấp hối gần một tuần nay rồi; đó là cái giá phải trả cho việc từ chối một thể trạng cường tráng suốt cả cuộc đời. Anh ấy có nhận ra tôi hay không, hoặc có nhìn thấy tôi qua đôi mắt đục ngầu tội nghiệp ấy hay không, thì tôi chẳng thể biết chắc; nhưng cảnh tượng quây quần quanh anh ấy khiến tôi mãi chẳng thể quên. Ngay trên chiếc giường bệnh và xung quanh đó là vợ anh, hai cô con gái, cùng Robert tội nghiệp bị điếc, trông ngớ ngẩn đến tội nghiệp gấp bội. Họ cứ ngồi đó, như thể đã túc trực suốt cả tuần lễ rồi. Tôi chỉ biết đưa tay ra nắm lấy tay bà R. Nói năng là điều không thể trong căn phòng tĩnh lặng đến nghẹt thở ấy. Giờ này chắc mọi chuyện đã chấm dứt đối với anh ấy rồi. Sự ra đi của anh để lại cho tôi một mất mát mà cả thế giới này chẳng thể nào bù đắp nổi. Anh là người bạn của tôi, và cũng là bạn của cha tôi, trong suốt ký ức mà tôi có thể nhớ được. Những tình bạn tôi kết giao từ đó đến nay xem chừng đều nông nổi. Chỉ có những tình bạn ấy mới sống lâu qua đến thế hệ thứ hai. Dù tôi có già đi, trong mắt anh tôi vẫn là đứa trẻ ngày nào anh từng biết. Cho đến tận hơi thở cuối cùng, anh vẫn gọi tôi là Jemmy. Giờ đây chẳng còn ai gọi tôi là Jemmy nữa rồi. Anh là mắt xích cuối cùng gắn kết tôi với B——. Còn anh, anh chỉ mới xuất hiện ngày hôm qua thôi. Ở anh ấy, dường như tôi đã đánh mất vẻ mộc mạc cổ xưa và sự chân thành trong sáng của tấm lòng.

Anh vốn chẳng phải là người chữ nghĩa; việc đọc sách của anh hầu như chỉ quanh quẩn ở mục Cáo phó của tờ tạp chí cũ Gentleman's Magazine, thứ mà suốt năm mươi năm qua anh chưa từng bỏ sót lần nào. Thế nhưng, ẩn chứa trong sự đọc ít ỏi ấy lại là niềm tự hào về văn chương; hơn nữa, từ chức vụ thủ quỹ lưu trữ cho thành phố cổ kính của anh, anh tất yếu đã góp nhặt được dăm ba câu tiếng La-tinh ngấp ngé; và giữa những người bạn ít chữ hơn, chúng mang dáng dấp của một sự bác học vô cùng thú vị. Làm sao tôi có thể quên được ánh mắt uyên bác ấy, khi sau khi cố gắng đánh vật với những dòng chữ đen trong cuốn Chaucer cổ ở Thư viện Thành phố nơi anh kiêm nhiệm một chân thủ thư, anh đành buông xuôi kèm theo lời ngẫm nghĩ an ủi này—"Jemmy," anh bảo, "tôi chẳng hiểu anh tìm thấy gì ở những cuốn sách cũ rích này, nhưng tôi nhận ra trong đó có quá nhiều lỗi chính tả đến ngán ngẩm." Những trò đùa của anh (vì anh vốn có vài trò đùa) nay đã khép lại; nhưng chúng là những thứ xưa cũ trường tồn, vững chãi, và lúc nào cũng hay ho như mới. Anh có một bài hát, ca ngợi cảnh "đám giặc đáy bằng của quân thù vượt biển trong đêm tối," ám chỉ một mối đe dọa xâm lược từ nhiều năm trước đã trôi qua; bài hát này anh dành riêng để hát vào đêm Giáng sinh, dịp mà chúng tôi luôn quây quần bên anh, và anh cất tiếng hát với tất cả sự tươi mới như một biến cố sắp sửa xảy ra. Đôi mắt anh sẽ ngời sáng làm sao khi anh cất lên câu hát:

Ta vẫn đuổi chúng chạy thục mạng, ta vẫn bắt chúng đổ mồ hôi,

Mặc cho quỷ sứ hay tờ Brussels’ Gazette cuốn trôi!

Giờ thì tờ Brussels’ Gazette là cái thá gì chứ? Tôi tự hỏi lòng mình trong lúc viết ra những dòng vụn vặt này. Những cô con gái tội nghiệp của anh, những người mà tôi tin là được cấu thành từ những phẩm chất tốt đẹp nhất, sẽ phải đón người mẹ đau khổ trở về một mái nhà đạm bạc ở một ngôi làng nhỏ thuộc hạt ——, nơi nhiều năm qua họ vẫn chật vật gầy dựng một ngôi trường làng cho các bé gái nhưng chẳng thu lại kết quả gì. Cậu Robert tội nghiệp bị điếc (lại càng thêm phần tuyệt vọng chính vì sự điếc lác ấy) bị ném vào một thế giới vô cảm, không hề có được sự an ủi rằng người cha trước lúc lâm chung đã hay tin cậu được lo liệu chu toàn. Họ ra đi với hai bàn tay trắng gần như chẳng có chút tài sản nào. Vẫn có chút bảo hiểm nhân thọ đấy; nhưng ngặt nỗi, tôi e rằng chẳng vượt quá nổi con số ——. Hy vọng duy nhất của họ giờ đây chỉ có thể trông chờ vào Hội đồng Thành phố của anh, nơi người cha đã tận tụy phục vụ suốt năm mươi năm trời. Những nhân vật chóp bu của anh hiện nay là ai hoặc là gì, tôi nào có hay biết. Liệu có ai trong số họ mà anh có thể đường hoàng đại diện để giãi bày hoàn cảnh thực sự của gia đình này không? Anh không thể nào ca ngợi hết những phẩm chất tốt đẹp của người R. tội nghiệp cùng người vợ khốn khổ của ông ấy đâu. Xin hãy làm ơn cho tôi và cho người đã khuất, nếu anh có thể.