[Nữ thần sông ơi, các người ở đâu khi dòng nước vô tình cuốn trùm lên đầu Lycidas thân yêu của các người?] (Chú thích dòng thơ)

Tôi chưa từng trải qua cảm giác nào lạ lùng hơn khoảnh khắc chứng kiến người bạn cũ G.D. của tôi—vài Chủ nhật trước từng đến thăm buổi sáng tại ngôi nhà tranh của tôi ở Islington—khi chuẩn bị ra về, thay vì rẽ vào lối mòn bên phải mà ông đã đi vào, tay chống gậy, giữa lúc ban ngày ban mặt, lại thong thả bước thẳng xuống lòng con suối chảy qua trước nhà chúng tôi, rồi biến mất tăm. Một cảnh tượng như thế vào lúc chạng vạng tối hẳn đã đủ gây kinh hoàng; nhưng ngay giữa ban ngày ban mặt, chứng kiến một hành động tìm đến cái chết rõ mười mươi ở một người bạn đáng kính, đã tước đi của tôi mọi khả năng suy đoán.

Tôi đứng dậy bằng cách nào, tôi cũng chẳng rõ. Ý thức hoàn toàn bay biến. Một linh hồn nào đó, không phải của tôi, đã cuốn tôi vụt đến hiện trường. Tôi chẳng nhớ gì ngoài bóng hình bạc phơ hiện lên lấp lánh như bạc của một mái đầu; sát bên đó là chiếc cây gậy (không thấy bàn tay cầm nó) đang chĩa thẳng lên trời như muốn quờ quạng tìm kiếm bầu trời. Chỉ trong tích tắc (nếu lúc bấy giờ còn khái niệm thời gian), ông đã nằm trên vai tôi, và tôi—gánh nặng một vật trân quý hơn cả người từng cõng Anchises xưa.

Và tại đây, thiết tưởng tôi phải ca ngợi lòng nhiệt tình nhiều chuyện của đám người qua đường dẫu đến muộn một chút không kịp góp công cứu hộ, nhưng họ đã ùn ùn kéo đến đông như hội từ thiện để hiến kế hồi sức; nào là khuyên đủ điều về việc nên hay không nên xát muối, v.v., lên thân thể người bệnh. Trong lúc ấy, sự sống đang lụi tàn nhanh chóng giữa tiếng la ó của những ý kiến trái chiều, thì có một kẻ sáng suốt hơn cả bỗng lóe lên một ý hay: đề nghị đi mời bác sĩ. Lời khuyên ấy dẫu tầm thường và tưởng chừng ai cũng nghĩ ra, nhưng—thú thật với các bạn—trong tình thế khẩn cấp đó, đối với tôi chẳng khác nào một vị thiên sứ vừa cất lời. Những nỗ lực tột cùng trước đó—và sức lực tôi bỏ ra không hề nhỏ—thường dẫn đến sự rệu rã về ý chí. Đó là khoảnh khắc sự quyết đoán chao đảo.

MONOCULUS—đó là cái tên tôi chọn để gọi vị bác sĩ vừa xuất hiện, do không tài nào biết được tên thật của ông—là một người đàn ông trung niên mang vẻ mặt nghiêm nghị; dù chưa từng học qua y viện hay luồn cúi trước thứ học thức rởm đời của một tấm bằng, ông đã dành phần lớn thời gian quý báu của mình để tiến hành các thí nghiệm trên thể xác của những đồng loại bất hạnh, những người mà trong mắt người đời nông cạn thì ngọn lửa sự sống dường như đã tắt và mất đi vĩnh viễn. Ông không bỏ lỡ bất kỳ cơ hội nào để chen chân ra tay cứu giúp, từ một trường hợp ngạt thở do bội thực thông thường cho đến những chứng tắc nghẽn kém phần cao nhã hơn đôi khi do việc lạm dụng quá đà lá gai dầu ở bên ngoài. Nhưng dẫu ông không hoàn toàn từ chối những cái chết khô khan ấy, công việc chính của ông vẫn gắn liền với việc cứu đuối dưới nước; để thuận tiện cho việc này, ông đã khôn ngoan chọn đại bản đồn ngay cạnh kho chứa nước vĩ đại của con suối đã nhắc đến, nơi ngày đêm từ đài quan sát nhỏ bé của mình tại quán Middleton's-Head, ông lắng nghe để phát hiện những xác người trôi sông—một phần, như ông nói, để có mặt kịp thời tại hiện trường; và phần khác, bởi vì thứ chất lỏng mà ông thường kê đơn cho chính mình và bệnh nhân trong những dịp đau buồn ấy, thường thì tìm ở các quán trọ bình dân này tiện lợi hơn là trong các hiệu thuốc và lọ thuốc của dược sĩ. Thính giác của ông nhờ luyện tập lâu ngày đã tinh nhạy đến mức người ta đồn rằng ông có thể phân biệt được tiếngõmỏm bõm cách xa nửa furlong, và biết rõ cú ngã ấy là vô tình hay cố ý. Ông đeo một chiếc huy chương trước bộ âu phục vốn có màu nâu buồn bã, nhưng qua thời gian và những lần lặnmụp ban đêm thường xuyên, nay đã ngả sang màu đen tuyền đúng chất hành nghề. Ông được gọi bằng danh xưng Bác sĩ, và nổi tiếng là bị chột mắt trái. Phương thuốc của ông—sau khi đã chăn ấm, xoa bóp đầy đủ—là một hoặc vài ly rượu Cognac nguyên chất pha với nước, đun nóng nhất mức mà người bệnh có thể chịu đựng được. Khi gặp phải một trường hợp khó chiều như bạn tôi, ông sẵn sàng làm người nếm trước, và tự thân chứng minh tính vô hại của bài thuốc. Không gì ân cần và khích lệ hơn cách làm này. Nó củng cố thêm niềm tin cho người bệnh khi thấy vị bác sĩ điều trị cùng đồng hành với mình trong việc chữa trị. Khi vị bác sĩ tự tay nuốt cẩu dược của chính mình, thì kẻ ốm đau khó tính nào lại nỡ từ chối cạn chén cùng ông? Nói tóm lại, MONOCULUS là một con người nhân hậu, hiểu biết, dẫu chỉ nhận một khoản thù lao còm cõi chẳng đủ duy trì sự sống, ông vẫn sẵn lòng tiêu hao nó trong nỗ lực cứu lấy sinh mạng của người khác—những đòi hỏi của ông mới khiêm tốn làm sao khi mà tôi phải khó khăn lắm mới nhét nổi một đồng mão vào tay ông để làm tiền công hồi sinh cho một sinh linh vô giá đối với xã hội như G.D.

Thật thú vị khi quan sát ảnh hưởng của cơn hoảng loạn đang dần lắng xuống đối quá thần kinh của người bạn vắng mặt thân yêu. Dường như nó đã làm trí nhớ chấn động, gợi lên hết lần này đến lần khác những ơn cứu rỗi thần kỳ mà ông từng trải qua trong suốt cuộc đời lâu dài và trong cội nguồn ngây thơ của mình. Đang ngồi trên chiếc ghế bọc dài của tôi—chiếc ghế dài vốn dĩ trần trụi chưa có đệm lót gì cho đến nay, vì sự nghỉ ngơi lành mạnh mà nó mang lại, sẽ được trang hoàng những chiếc rèm đắt tiền với bất cứ giá nào, và từ nay sẽ là chiếc giường danh dự tại Colebrooke—ông say sưa kể về những lần thoát chết ngoạn mục—do sự bất cẩn của vú nuôi—do những xô nước lạnh ngắt và những ấm nước sôi sùng sục thời thơ ấu—do những trò nghịch ngợm trong vườn cây ăn quả và những cành cây gãy trong lúc nô đùa thời cắp sách—do ngói rơi ở Trumpington và những tập sách dày cộp nặng nề rơi ở Pembroke—do những đêm miệt mài đèn sách dẫn đến chứng mất ngủ kinh hoàng—do sự thiếu thốn, nỗi sợ nghèo túng, và mọi nỗi đau quằn quại của bộ óc uyên bác.—Chẳng mấy chốc, ông lại bỗng nhiên cất tiếng hát ngâm những đoạn ngắn—những khúc ca từ thuở xa xưa—những câu trích từ các bài thánh ca tạ ơn cứu rỗi, mà mãi từ thời thơ ấu ông không còn nhớ tới, nay lại dâng trào khi trái tim ông trở nên mềm mại như trẻ thơ—bởi vì chứng run tim khi hồi tưởng về một tai họa vừa thoát qua, cũng như trong trường hợp đối mặt với hiểm nguy, tác động lên một trái tim ngây thơ, sẽ sinh ra một niềm tự thương mà chúng ta sẽ thật sai lầm nếu gọi đó là sự hèn nhát; và Shakespeare, trong tình huống ngặt nghèo sau này, đã khiến nhân vật Sir Hugh nhân đức của ông nhớ đến cảnh ngồi bên dòng sông Babylon và lẩm bẩm về những con sông nông cạn.

Hỡi dòng nước của Sir Hugh Middleton—ngươi suýt chút nữa đã dập tắt vĩnh viễn một đốm lửa rực rỡ làm sao! Dòng nước trong lành mà ngươi mang đến Thành phố này suốt gần hai thế kỷ nay, có lẽ cũng khó lòng chuộc lại những gì ngươi suýt cuốn trôi trong chớp mắt. Thứ nước giả danh sông ngòi—trò ảo thuật lỏng lẻo—chiếc cống rãnh khốn nạn! Từ nay ngươi hãy đứng chung hàng với kênh đào và những con mương tù đọng. Có phải vì thế chăng, khi thuở thiếu thời bị mê hoặc bởi những chuyến thám hiểm của nhà thám hiểm xứ Abyssinia thưở nọ, tôi từng rảo bước qua những thung lũng ở Amwell để khám phá các mạch nguồn phụ lưu của ngươi, để dõi theo làn nước trong lành của ngươi lấp lánh chảy qua vùng Hertfordshire xanh tươi và những công viên ở Enfield được chăm sóc kỹ lưỡng?—Các ngươi chẳng có lấy một con thiên nga—chẳng có một nàng Naiad—chẳng có vị thần sông nào—hay chính vẻ ngoài nhân từ, phúc hậu của bạn tôi đã cám dỗ các ngươi nuốt chửng ông, để các ngươi cũng có được một vị thần hộ mệnh cho dòng nước của mình?

Phải chi ông ấy chết đuối dưới sông Cam thì còn có điều gì đó hợp lẽ; đằng này các ngươi lấy hàng liễu nào để phất phơ reo hò trên nấm mồ đẫm nước của ông?—Hay vì chẳng có tên tuổi gì, ngoài cái danh hiệu vô nghĩa về sự mới mẻ vĩnh hằng, các ngươi tưởng rằng sẽ kiếm được một cái tên nhờ chiến công cao quý này, và từ nay sẽ được gọi là DÒNG SÔNG DYERIAN?

Và một đức hạnh lớn lao dường ấy lại có thể tìm thấy nấm mồ

Dưới cái bọt nước phồng rộp của một con sóng?

Tôi xin thề đấy, George, anh không được phép bước chân ra ngoài nữa—không, tuyệt đối không được ra ngoài vào ban ngày—nếu không mang theo một cặp kính đủ độ—nhất là trong những lúc tâm tư chìm đắm vào mông lung. Chúng tôi đã chịu đựng sự đããng trí của anh cho đến khi sự hiện diện bằng xương bằng thịt của anh cũng bị chính nó đặt dấu hỏi. Anh đừng có mà lang thang bước vào dòng Euripus cùng Aristoteles nếu chúng tôi còn có thể ngăn cản. Xấu hổ quá ông bạn ạ, lại đi học đòi làm kẻ lặnmụp ở cái tuổi này, sau bao nhiêu bài luận văn chỉ ca tụng mỗi phép rửa tội bằng cách vẩy nước!

Đầu óc tôi toàn là nước vào ban đêm kể từ tai nạn kinh hoàng này. Có lúc tôi chìm đắm cùng với Clarence trong giấc mơ của ông ấy. Lúc khác, tôi lại thấy Christian bắt đầu chìm xuống và kêu lên với người anh em tốt Hopeful (chính là tôi), "Tôi đang chìm trong dòng nước sâu; những ngọn sóng cuồn cuộn trùm qua đầu tôi, tất cả các lớp sóng đều trùm lên tôi. Selah." Rồi trước mắt tôi hiện ra Palinurus, vừa buông tay lái tàu. Tôi kêu lên nhưng đã quá muộn để cứu vãn. Tiếp theo là—một đám tang ảm đạm—những gương mặt tự sát, bị cứu sống trái với ý nguyện khỏi cảnh chết đuối; lê lết một cách thảm hại với vẻ biết ơn miễn cưỡng, cùng những đám rong rêu thừng thừng vắt vẻo trên mái tóc màu xanh nhợt—những bóng ma Lazari bị ép buộc—một nửa thần dân của Pluto—những khoản tiền công cướp được từ nấm mồ để bùng tiền đò của lão Charon. Dẫn đầu họ là Arion—hay đó chính là G.D.?—trong bộ y phục ca hát, một mình bước đi tay cầm đàn hạc, và vòng hoa dâng cúng, bị Machaon (hoặc bác sĩ Hawes) giật lấy ngay lập tức, định đem treo lên vị thần biển cả ngự ở stern. Rồi tiếp theo là những dòng nước ảm đạm của sông Lethe, nơi những kẻ mới chết đuối một nửa trên trần gian buộc phải chìm hẳn xuống, bên những bến tàu nơi Ophelia tái hiện lần thứ hai cái chết ngập bùn của nàng.

Và chắc chắn rằng, ở thế giới vô hình kia cũng có đôi chút động tĩnh khi một trong số chúng ta tiến lại gần (như bạn tôi vừa làm cách đây không lâu) cái ranh giới bất dung kháng cự của họ. Khi một linh hồn gõ cửa tử một, hai tiếng, cảm giác rung động bên trong hoàng cung ấy hẳn phải vô cùng lớn lao; và vị Ác thần gớm ghiếc, kẻ mà khoa học hiện đại thường xuyên tước đoạt con mồi, đến nay chắc hẳn đã học được cách thương hại Tantalus.

Một nhịp đập quả thực đã được cảm nhận dọc theo cõi âm ti Elysian, khi sự xuất hiện cận kề của G.D. được loan báo bằng những dấu hiệu không thể nhầm lẫn. Từ những chiếc ghế hoa bất tử Asphodel, những linh hồn hiền hòa và trang nghiêm hơn—nhà thơ hay nhà sử học—thuộc nền học vấn Hy Lạp hay La Mã—đã đứng dậy để đội những vòng hoa không bao giờ tàn lên những công trình tình yêu còn dang dở của vị học giả miệt mài của họ. Markland đang ngóng chờ ông—Tyrwhitt hy vọng được gặp mặt ông—nhà thơ trữ tình ngọt ngào của Peter House, người mà ông hầu như chưa từng thấy khi còn sống[1], đã sẵn sàng với những giai điệu mới nhất để chào đón ——; và vị ân nhân của những cậu bé trường Christ hiền lành—người lẽ ra phải là ân nhân suốt cuộc đời ông—vị Askew ôn hòa, với những khát khao khắc khoải, đã rướn người lên phía trước từ chiếc ghế bọc da danh giá phong cách Aesculapius của mình, để chào mừng bước vào hội đoàn hạnh phúc ấy những phẩm chất đã chín muồi của người đàn ông, mà những chồi non mơn mởn thuở thiếu thời đã từng được chính ông nuôi dưỡng và tưới tắm đầy tiên tri ngay trên trần thế này.

[Chú thích 1: Graium tantum vidit.]