Chúng ta thật quá vội vã khi vội vã quy chụp tổ tiên mình là những kẻ ngốc nghếch chỉ vì những mâu thuẫn kỳ quái (như chúng ta thấy) trong tín ngưỡng về phù thủy của họ. Trong các mối quan hệ của thế giới hữu hình này, chúng ta thấy họ cũng lý trí và sắc sảo chẳng kém gì mình trong việc phát hiện ra một dị thường lịch sử. Nhưng một khi thế giới vô hình được cho là mở ra, và sự can thiệp vô pháp luật của các thế lực tà ác được mặc định, thì họ có thể dựa vào tiêu chuẩn nào về sự hợp lý, phép tắc, sự thích đáng hay tương xứng — về những gì phân biệt giữa điều có thật và điều phi lý rõ mười mươi — để hướng dẫn họ trong việc bác bỏ hay chấp nhận bất kỳ lời khai cụ thể nào? Việc các thiếu nữ héo mòn, tàn tạ dần bên trong hệt như những bức tượng sáp bị nung chảy trước ngọn lửa — việc lúa mạch bị quật đổ và gia súc bị què quặt — việc những cơn lốc xoáy bứng gốc những cây sồi trong rừng bằng những cuộc vui chơi ma quái — hay việc những chiếc xẻng và cái ấm chỉ nhảy múa những điệu kỳ quặc vừa đáng sợ vừa vô hại quanh nhà bếp của một người nhà quê khi không một ngọn gió nào thổi — tất cả đều có xác suất xảy ra như nhau khi không có quy luật nào về sự tác động được hiểu rõ. Việc hoàng tử của các thế lực tăm tối, bỏ qua những đóa hoa rực rỡ và vẻ huy hoàng của mặt đất, lại tiến hành một cuộc vây hãm kỳ quặc vào trí tưởng tượng yếu ớt của những cụ già nghèo khó — đối với chúng ta, những kẻ chẳng có thước đo nào để đoán biết mưu đồ của hắn, hay chuẩn mực nào để ước tính giá trị của những tâm hồn già cỗi ấy trên chợ quỷ, thì điều đó vốn dĩ không có gì là hợp lý hay phi lý. Hơn nữa, khi những kẻ gian ác được biểu trưng một cách rõ ràng bằng con dê, thì cũng chẳng có gì phải ngạc nhiên quá lớn khi đôi khi hắn xuất hiện trong hình hài đó để minh chứng cho ẩn dụ của chính mình.

Việc mối liên lạc giữa hai thế giới có thực sự được mở ra hay không có lẽ là một sai lầm — nhưng một khi điều đó đã được mặc định, tôi thấy chẳng có lý do gì để không tin câu chuyện này hơn câu chuyện khác đã được chứng thực về bản chất của nó, chỉ vì lý do nó phi lý. Không có bộ luật nào để phán xét những kẻ vô pháp, hay giáo luật nào để phê phán một giấc mơ.

Đã có lúc tôi nghĩ rằng mình không thể tồn tại nổi trong thời kỳ người ta còn tin vào phù thủy; rằng tôi không thể ngủ lại trong một ngôi làng nơi có một trong những ả phù thủy khét tiếng ấy sinh sống. Tổ tiên chúng ta can đảm hơn hoặc có lẽ ít nhạy cảm hơn chúng ta. Giữa niềm tin phổ quát rằng những kẻ khốn kiếp ấy đang cấu kết với cội nguồn của mọi điều ác, bắt địa ngục phải phục tùng những lời lẩm bẩm của chúng, dường như chẳng có một vị Thẩm phán Hòa bình nào lại ngần ngại trong việc ban hành, hay một viên Xã trưởng ngốc nghếch nào lại chậm trễ trong việc tống đạt lệnh bắt giữ họ — cứ như thể họ có thể đòi trát hầu tòa cả Sa-tan vậy! — Prospero trên chiếc thuyền của mình, với sách vở và cây đũa phép bên người, đành phó mặc bản thân để kẻ thù chở đến một hòn đảo hoang vu vô định. Chúng ta nghĩ rằng ông hoàn toàn có thể tạo ra vài trận cuồng phong trên chuyến hải trình ấy. Sự chấp thuận đó hoàn toàn tương đồng với thái độ không kháng cự của các phù thủy trước các thế lực cầm quyền. — Điều gì ngăn cản Ác ma trong tác phẩm của Spenser xé xác Guyon thành trăm mảnh — hoặc ai đã đặt ra điều kiện cho con mồi của hắn rằng Guyon phải nếm thử chiếc bẫy hào nhoáng kia — thì chúng ta hoàn toàn chịu chết không đoán nổi. Chúng ta nào đâu biết được luật lệ của xứ sở đó.

Ngay từ thời thơ ấu, tôi đã vô cùng tò mò về phù thủy và những câu chuyện về phù thủy. Người vú em của tôi, và một người cô am hiểu nhiều tích cổ, đã cung cấp cho tôi một kho tàng phong phú. Nhưng tôi sẽ kể lại biến cố đã định hướng sự tò mò của tôi ban đầu rẽ vào con đường này. Trong tủ sách của cha tôi, cuốn Lịch sử Kinh thánh của Stackhouse chiếm một vị trí trang trọng. Những bức tranh vô cùng phong phú trong đó — đặc biệt là bức về chiếc hòm cứu thế, và một bức khác về đền thờ của Solomon, được khắc họa với độ chính xác đến từng chi tiết như thể người họa sĩ đã có mặt tại hiện trường — đã thu hút sự chú ý của tôi khi còn bé. Cũng có một bức tranh vẽ cảnh Phù thủy gọi hồn Samuel lên, mà ước gì tôi chưa từng nhìn thấy nó. Chúng ta sẽ bàn đến chuyện đó sau. Bộ sách của Stackhouse gồm hai tập khổ lớn đồ sộ — và việc di chuyển những cuốn sách khổ lớn nhường ấy mang lại một niềm vui thích, dẫu phải gắng sức hết mức, cũng là điều tối đa tôi có thể làm nổi từ vị trí của chúng trên một chiếc kệ sách cao. Tôi chưa từng gặp lại tác phẩm ấy kể từ dạo đó cho đến tận bây giờ, nhưng tôi nhớ nó gồm những câu chuyện Cựu Ước, được sắp xếp ngăn nắp, kèm theo những lời phản biện được đặt ở cuối mỗi câu chuyện, và lời giải đáp cho những phản biện đó được đính kèm một cách có hệ thống ngay sau đó. Lời phản biện là bản tóm tắt tất cả những khó khăn từng được đặt ra đối với độ tin cậy của lịch sử, bởi sự sắc sảo của tư tưởng vô thần cổ đại lẫn hiện đại, được biên soạn với một sự cởi mở đến mức đáng ngạc nhiên. Lời giải đáp thì ngắn gọn, khiêm tốn và thỏa đáng. Liều độc dược và thuốc giải đều ở ngay trước mắt bạn. Đối với những mối nghi ngờ được đặt ra và dập tắt một cách gọn ghẽ như vậy, dường như mọi chuyện đã chấm dứt vĩnh viễn. Con rồng đã nằm chết, để cho bàn chân của một đứa trẻ thơ ngây nhất cũng có thể giẫm lên được. Thế nhưng — giống như điều người ta lo ngại hơn là thực tế xảy ra với con quái vật bị giết trong tác phẩm của Spenser — từ lòng dạ của những lầm lỗi đã bị nghiền nát ấy, những con rồng con lại bò ra, vượt quá khả năng chinh phục của một vị Thánh George non trẻ như tôi. Thói quen chờ đợi những lời phản biện cho mọi đoạn văn đã đẩy tôi vào việc tự xới tung thêm nhiều lời phản biện khác, chỉ để vinh quang tự tìm ra câu trả lời cho chính mình. Tôi trở nên hoang mang và lúng túng, một kẻ hoài nghi trong bộ áo dài trẻ con. Những câu chuyện Kinh thánh xinh đẹp mà tôi từng đọc, hoặc nghe đọc ở nhà thờ, đã mất đi sự tinh khiết và chân thành trong ấn tượng ban đầu, và biến thành vô số luận điểm lịch sử hoặc niên đại cần phải được bảo vệ trước bất kỳ kẻ công kích nào. Tôi không hề muốn không tin chúng, nhưng — điều tồi tệ tiếp theo đó — là tôi phải chắc chắn rằng thế nào cũng có ai đó đã hoặc đang hoài nghi chúng. Gần với việc biến một đứa trẻ thành kẻ vô thần nhất, chính là việc cho nó biết rằng trên đời này thực sự có những kẻ vô thần. Sự cả tin là điểm yếu của người lớn, nhưng lại là sức mạnh của trẻ thơ. Ồ, những mối nghi ngờ về kinh thánh vang lên từ miệng của một đứa trẻ thơ ngây và đang bú mớm mới khó nghe làm sao! — Lõi ra tôi đã lạc lối trong những mê cung này, và đã héo mòn, tôi nghĩ vậy, với thứ dưỡng chất không phù hợp mà những lớp vỏ trấu này mang lại, nếu như không có một tai họa may mắn xảy ra với tôi vào khoảng thời gian này. Khi lật giở bức tranh về chiếc hòm cứu thế với sự vội vã quá đỗi, tôi vô tình làm rách cấu trúc khéo léo của nó — khi ấn những ngón tay thiếu suy nghĩ của mình xuyên thủng qua hai con thú bốn chân lớn nhất — con voi và con lạc đà — đang trừng mắt nhìn ra (điều hoàn toàn dễ hiểu) từ hai khung cửa sổ cuối cùng cạnh khoang lái trong tác phẩm kiến trúc hải quân độc nhất vô nhị đó. Kể từ đó, cuốn Stackhouse đã bị khóa lại và trở thành một báu vật bị cấm đoán. Cùng với cuốn sách ấy, những lời phản biện và giải đáp cũng dần phai nhạt khỏi tâm trí tôi, và hiếm khi quay trở lại với bất kỳ sức nặng nào để làm phiền tôi kể từ đó cho đến nay. — Nhưng có một ấn tượng mà tôi đã hấp thụ từ Stackhouse, thứ mà không chiếc ổ khóa hay then cài nào có thể ngăn chặn được, và nó được định mệnh sắp đặt để thử thách thần kinh trẻ thơ của tôi một cách nghiêm trọng hơn một chút. — Bức tranh đáng nguyền rủa ấy!

Tôi cực kỳ nhạy cảm với những nỗi sợ hãi về thần kinh. Sự cô đơn ban đêm và bóng tối chính là địa ngục đối với tôi. Những thống khổ mà tôi phải chịu đựng về mặt này hoàn toàn xứng đáng với cách diễn đạt đó. Tôi cho rằng mình chưa từng đặt đầu lên gối — từ năm lên bốn cho đến năm lên bảy hoặc lên tám tuổi, theo trí nhớ có thể gợi lại về những chuyện đã qua lâu đến vậy — mà không mang theo một sự đinh ninh, vốn tự biến tiên đoán ấy thành sự thật, rằng mình sẽ nhìn thấy một hồn ma đáng sợ nào đó. Vậy xin hãy tha thứ một phần cho lão Stackhouse già nếu tôi nói rằng, chính bức tranh Phù thủy gọi hồn Samuel của ông — (Ôi lão già được phủ chiếc áo choàng đó!) — là thứ đã ban cho tôi — không phải những nỗi sợ hãi lúc nửa đêm, thứ địa ngục thuở ấu thơ của tôi — mà là hình dáng và phương thức mà chúng ghé thăm tôi. Chính ông là người đã trang điểm cho tôi một ả phù thủy hàng đêm ngồi trên gối tôi — một kẻ ngủ chung giường đích thực, khi cô hoặc vú em của tôi ở xa tôi. Suốt cả ngày dài, khi cuốn sách vẫn còn được phép cho tôi đọc, tôi cứ mơ màng tỉnh táo trước bức họa của ông, và đến ban đêm (nếu tôi được phép dùng một cách nói táo bạo như vậy) lại bừng tỉnh vào trong giấc ngủ, và nhận ra viễn cảnh đó là có thật. Ngay cả ban ngày, tôi cũng không dám bước vào căn phòng nơi tôi ngủ mà không quay mặt ra cửa sổ, tránh xa chiếc gối từng bị phù thủy ám ảnh nơi chiếc giường của mình. — Các bậc cha mẹ không hề biết họ đang làm gì khi để những đứa con thơ dại ở lại một mình để chìm vào giấc ngủ trong bóng tối. Việc khua khoạng tìm kiếm một cánh tay thân thiện — việc hy vọng một giọng nói quen thuộc — khi chúng thức dậy trong tiếng thét — và chẳng tìm thấy ai để dỗ dành mình — đó là một cú sốc khủng khiếp nhường nào đối với hệ thần kinh tội nghiệp của chúng! Việc bắt chúng thức đến tận nửa đêm, giữa ánh nến và những giờ khắc độc hại, theo cách người ta vẫn gọi — tôi tin chắc rằng, dưới góc độ y học, sẽ chứng minh đó là sự cẩn trọng tốt hơn nhiều. — Bức tranh đáng nguyền rủa đó, như tôi đã nói, đã định hình nên những giấc mơ của tôi — nếu đó thực sự là giấc mơ — bởi bối cảnh của chúng luôn luôn là căn phòng nơi tôi nằm. Nếu tôi chưa từng bắt gặp bức tranh đó, những nỗi sợ hãi ấy cũng sẽ tự hiện hình dưới hình dạng này hay hình dạng khác —

Gấu không đầu, người đen, hay vượn —

nhưng sự thật là, trí tưởng tượng của tôi đã mang hình hài đó. — Sách vở, tranh ảnh, hay những câu chuyện của lũ đầy tớ ngốc nghếch không hề tạo ra những nỗi sợ hãi này ở trẻ em. Chúng nhiều nhất chỉ có thể định hướng cho những nỗi sợ ấy. Cậu bé T.H. đáng yêu, người trong số tất cả trẻ em được nuôi dưỡng với sự loại bỏ nghiêm ngặt nhất mọi vết nhơ của mê tín dị đoan — kẻ chưa từng được phép nghe về yêu tinh hay hồn ma, hoặc hầu như không bao giờ được kể về những kẻ xấu, hay được đọc hoặc nghe bất kỳ câu chuyện đau lòng nào — lại tìm thấy toàn bộ thế giới sợ hãi này, thứ mà cậu bị cô lập một cách nghiêm ngặt từ bên ngoài, ngay trong "những ảo tưởng dồn dập" của chính mình; và từ chiếc gối nửa đêm bé nhỏ của mình, đứa trẻ được nuôi dưỡng bằng sự lạc quan này sẽ giật mình trước những hình thù không mượn từ truyền ký ức, trong những giọt mồ hôi khiến cho những giấc mộng của kẻ sát nhân bị giam ngục tối phải trở nên thanh thản.

Gorgon, Hydra, và Chimæra — những câu chuyện khủng khiếp về Celæno và các nữ thần Harpy — có thể tái tạo trong bộ não của sự mê tín — nhưng chúng vốn dĩ đã ở đó từ trước. Chúng chỉ là những bản sao, những kiểu mẫu — còn các nguyên mẫu thì nằm sâu trong chúng ta và là vĩnh cửu. Nếu không thì làm sao lời kể về một điều mà khi tỉnh táo chúng ta thừa biết là giả dối, lại có thể tác động đến chúng ta được cơ chứ? — hay là

— Những cái tên, mà nghĩa ta chẳng tỏ tường,

Lại dọa ta bằng những thứ vốn chẳng hề vương?

Phải chăng chúng ta bẩm sinh đã cội nguồn sinh ra nỗi sợ hãi từ những đối tượng như vậy, khi xem xét chúng dưới khả năng có thể gây ra tổn thương thể xác cho chúng ta? — Ồ, ít nhất là không phải thế! Những nỗi sợ hãi này có từ lâu đời hơn thế. Chúng có nguồn gốc vượt ra ngoài thể xác — hoặc giả không có thể xác, chúng vẫn y nguyên như vậy. Tất cả những con quỷ tàn ác, dằn vặt, rõ hình hài trong tác phẩm của Dante — những ác quỷ cắn xé, phanh thây, bóp cổ, ngột ngạt, thiêu đốt — liệu chúng có đáng sợ đối với tâm hồn con người bằng một nửa ý nghĩ về một linh hồn không thể xác đang bám theo anh ta —

Như kẻ trên con đường hiu quạnh

Bước đi trong sợ hãi kinh hoàng,

Và một lần ngoảnh đầu nhìn lại,

Rồi bước đi mãi chẳng ngoảnh đầu;

Bởi hắn biết một hồn ma đáng sợ

Đang bám sát sạt gót chân sau.[1]

Việc loại nỗi sợ được đề cập ở đây mang tính thuần túy tâm linh — rằng nó càng mạnh mẽ khi càng không có đối tượng cụ thể trên mặt đất — rằng nó chiếm ưu thế trong giai đoạn thơ ấu vô tội — đó là những câu đố, mà việc giải đáp chúng có thể mang lại cái nhìn sâu sắc có xác suất về điều kiện trước khi thế giới hình thành của chúng ta, và ít nhất là một cái liếc nhìn vào xứ sở sương mù của cõi tiền kiếp.

Những tưởng tượng ban đêm của tôi đã từ lâu chấm dứt việc gây đau khổ. Tôi thú nhận là thỉnh thoảng vẫn bị ác mộng; nhưng tôi không còn nuôi một bầy ác mộng như hồi đầu đời nữa. Những gương mặt quỷ sứ, cùng với ngọn nến đã tắt, đôi khi vẫn đến và nhìn ngắm tôi; nhưng tôi nhận ra chúng chỉ là những trò hề nhạo báng, ngay cả khi tôi không thể tránh khỏi sự hiện diện của chúng, và tôi chiến đấu cũng như vật lộn với chúng. Vì danh dự của trí tưởng tượng của mình, tôi suýt ngượng ngùng khi phải thốt lên rằng những giấc mơ của mình đã trở nên tẻ nhạt và văn xuôi đến mức nào. Chúng chẳng bao giờ lãng mạn, hiếm khi mang chút hương vị đồng quê. Chúng toàn về kiến trúc và các tòa nhà — những thành phố xứ người, nơi tôi chưa từng đặt chân đến và hầu như chẳng có hy vọng được nhìn thấy. Tôi đã lang thang, trong khoảng thời gian ngỡ như một ngày dài tự nhiên, qua Rome, Amsterdam, Paris, Lisbon — những nhà thờ, cung điện, quảng trường, chợ bách hóa, vùng ngoại ô, những tàn tích của chúng, với một cảm giác thích thú khôn tả — một sự rõ ràng rạch ròi như bản đồ — và một sự sống động rực rỡ như ban ngày, gần như tôi đang tỉnh giấc vậy. — Trước đây tôi từng du hành giữa những ngọn đồi ở Westmoreland — dãy Alps cao nhất của tôi — nhưng chúng lại là những đối tượng quá hùng vĩ vượt quá tầm nắm bắt trong nhận thức khi mơ của tôi; và tôi đã hết lần này đến lần khác bừng tỉnh với những cuộc vật lộn bất thành của con mắt bên trong, nhằm vạch ra dù chỉ một hình dáng nào đó của đỉnh Helvellyn. Tôi cứ ngỡ mình đang ở miền đất đó, nhưng những ngọn núi thì đã biến đi đằng nào. Sự nghèo nàn trong những giấc mơ khiến tôi thấy hổ thẹn. Nhìn Coleridge kìa, chỉ theo ý muốn là hắn có thể triệu hồi những vòm băng, những cung điện giải trí cho Kubla Khan, và những thiếu nữ Abyssinia, cùng những khúc ca xứ Abara, và những hang động,

Nơi dòng sông thiêng Alph chảy qua,

để xoa dịu những đêm cô quạnh của hắn — trong khi tôi đến một cây đàn vĩ cầm còn chẳng góp nổi. Barry Cornwall có những vị thần biển triton và nereid đùa giỡn trước mắt anh trong những ảo ảnh ban đêm, và loan báo những đứa con sinh ra cho Neptune — trong khi sức bật trí tưởng tượng của tôi vào ban đêm khó lòng mà dựng lên nổi bóng dáng của một mụ bán cá. Để làm nổi bật những thất bại của mình dưới một ánh sáng bẽ bàng hơn — chính sau khi đọc Giấc mơ cao quý của nhà thơ này, trí tưởng tượng của tôi đã dâng trào mạnh mẽ về những bóng ma đại dương ấy; và sức mạnh tạo hình tội nghiệp, dẫu có là gì đi nữa, bên trong tôi đã bắt đầu hoạt động, để chiều chuộng sự ngớ ngẩn của tôi trong một loại giấc mơ ngay đêm hôm đó. Tôi cứ ngỡ mình đang ở trên những con sóng đại dương trong một đám cưới thủy thần nào đó, cưỡi sóng và vươn cao, với đoàn tùy tùng quen thuộc thổi tù và đi trước (chính tôi, bạn có thể chắc chắn rồi, là vị thần dẫn đầu), và chúng tôi vui vẻ lướt đi băng qua đại dương, cho đến ngay chỗ lẽ ra Ino Leucothea phải chào đón tôi (tôi nghĩ đó là Ino) bằng một cái ôm trắng ngọc ngà, những con sóng từ từ dịu xuống, chuyển từ trạng thái động dữ dội của biển sang tĩnh lặng, rồi chuyển thành dòng chảy của một con sông, và con sông đó (như thường lệ trong sự quen thuộc của những giấc mơ) chẳng phải ai khác ngoài dòng Thames hiền hòa, đã đưa tôi đến nơi, qua sự lướt đi của một hoặc hai con sóng phẳng lặng, một mình, an toàn và chẳng mấy vẻ vang, ở đâu đó dưới chân cung điện Lambeth.

Mức độ sáng tạo của tâm hồn trong giấc ngủ có thể cung cấp một tiêu chí không mấy kỳ quặc về lượng năng lực thi ca cư ngụ trong chính tâm hồn đó khi tỉnh giấc. Một ông cụ lớn tuổi, là bạn tôi, và là một người hay đùa, từng đẩy ý niệm này đi xa đến mức khi thấy bất kỳ chàng thanh niên quen biết nào có tham vọng trở thành nhà thơ, câu hỏi đầu tiên của ông sẽ là: — "Này chàng trai trẻ, anh hay mơ những loại giấc mơ nào?" Tôi đặt niềm tin rất lớn vào lý thuyết của người bạn già của mình, đến nỗi khi cảm thấy thứ tâm trạng nhàn rỗi ấy quay trở lại với mình, tôi liền lập tức trở về với nguyên tố văn xuôi quen thuộc của mình, nhớ đến những nàng nereid cứ trốn tránh kia, và lần cập bến nội địa đầy điềm gở đó.

[Chú thích 1: Thủy thủ già của ông Coleridge.]