Trong số những cáo phó tháng này, tôi vô cùng bối rối khi đọc thấy dòng: "Tại ngôi nhà tranh trên đường đi Bath, Đại úy Jackson đã qua đời." Cái tên và chức vị ấy quá đỗi quen thuộc; nhưng một cảm giác day dứt như đang qu trách cứ bỗng trỗi dậy trong tôi, rằng nhân vật này không thể là ai khác ngoài người bạn già thân thiết của tôi. Khoảng hai lăm năm trước, ông từng thuê một căn nhà nhỏ, mà ông lấy làm hưng phấn gọi bằng cái tên trang trọng như thế, nằm cách Westbourn Green khoảng một dặm. Than ôi, sao những con người tử tế, và cả những ân huệ họ từng dành cho ta, cứ thế trôi tuột khỏi trí nhớ, để rồi chỉ được đánh thức bởi sự ngỡ ngàng trước những mẩu tin buồn bã tựa như thế này!

Người mà tôi muốn nhắc tới là một cựu sĩ quan hưởng lương hưu bán phần, sống cùng vợ và hai cô con gái đã trưởng thành. Chỉ với khoản trợ cấp ít ỏi ấy, ông vẫn lo cho gia đình chu toàn với phong thái và nề nếp của những bậc trâm anh thế phiệt. Mà các cô con gái của ông cũng thật xinh xắn dễ nhìn.

Thế mà đã có lúc tôi suýt quên mất con người ấy ư?—quên những bữa tối vui vẻ biết bao—tấm lòng hiếu khách nồng hậu ngay từ khoảnh khắc bạn đặt chân đến ngôi nhà tranh—những sự chăm sóc ân cần quanh bạn, dẫu cho (chúa mới biết được) chẳng có mấy thứ, hoặc chẳng có gì để mà chăm sóc cả.—Đó là chiếc sừng của Althea trên một chiếc đĩa nghèo nàn—khả năng tự huyễn hoặc bản thân, nhờ đó, trong ước vọng muốn tiếp đãi khách thật thịnh soạn, ông đã nhân lên gấp bội những gì mình có để biến chúng thành những món quà hào phóng.

Bằng đôi mắt phàm trần, quả thực bạn chỉ thấy một nhúm thịt còm cõi—những phần thức ăn thừa lạnh lẽo được dành dụm từ bữa trước—một chút ít chẳng đủ để tiễn chân một kẻ ăn mày ra cửa với lòng thỏa mãn. Nhưng trong ý chí dồi dào—trong trí tưởng tượng ngập tràn hứng khởi của người chủ nhà—với "cái đầu, cái đầu của ngài Shallow ạ," cả những con bò mộng lớn đã được bày ra trước mắt bạn—những buổi tế thần hecatomb vô tận—sự hào phóng cứ thế tuôn trào không dứt.

Đó chính là bình dầu của người góa phụ—là phép lạ về bánh mì và cá; việc cắt thái chẳng thể làm nó vơi đi, sự sẻ chia cũng chẳng thể làm nó ít lại—phần cốt lõi vẫn còn nguyên—phần xương xẩu cơ bản vẫn tồn tại hiên ngang, dẫu đã rũ bỏ mọi lớp vỏ bề ngoài.

"Hãy cứ vui sống khi ta còn có thể," hình như tôi vẫn nghe thấy tiếng vị chủ nhà hào phóng cất lên; "khi ta còn của cải, chớ để thiếu thốn điều gì," "ở đây vẫn còn đầy dẫy," "chẳng thiếu thứ chi"—cùng vô số câu nói hiếu khách tương tự, những thứ kích thích vị giác, những người bạn đồng hành quen thuộc của những mâm cỗ khói bay nghi ngút và những chiếc đĩa trĩu nặng thức ăn. Rồi vừa lén đặt một phần phô mai Single Gloucester mỏng dính lên đĩa của vợ hoặc con gái, ông vừa nhanh trí chuyển phần vỏ thừa vào đĩa của mình, kèm theo câu nói đùa vui vẻ rằng "càng gần xương càng ngon," v.v., và tuyên bố rằng bản thân ông luôn thích ăn phần rìa hơn cả. Bởi bạn nên biết rằng, bàn ăn của chúng tôi có những quy tắc phân định rõ ràng, và một số người trong chúng tôi ngồi ở vị trí bề trên một cách rất trang trọng. Chẳng ai ngoài các vị khách quý dám mơ tới việc thưởng thức những món thịt xa xỉ vào ban đêm, những phần thức ăn thừa ấy được coi là vật phẩm thiêng liêng dành riêng cho khách khứa. Dù vậy, dù là món này hay món khác, lúc nào cũng có đủ và thậm chí còn thừa thãi; chỉ có điều thỉnh thoảng ông vẫn cố ăn nốt phần vỏ bánh mì còn sót lại, cốt để tỏ cho thấy rằng ông chẳng hề muốn bỏ phí thứ gì.

Rượu thì ông chẳng có lấy một giọt; và ngoại trừ những dịp rất hãn hữu, cũng chẳng có rượu mạnh; nhưng cảm giác như đang uống rượu thì vẫn hiện hữu. Tôi còn nhớ một loại ale nhạt nào đó—"thức uống thuần Anh," ông thường gọi vậy! "Nào, chuyền tay nhau đi các cậu;" "Hãy nâng ly vì những bóng hồng của các anh đi nào, các cô gái." Sau mỗi ngụm nước nhạt nhẽo ấy thế nào cũng phải có một lời chúc hoặc một bài hát. Mọi nghi thức của những bữa tiệc rượu linh đình đều có đủ, mà chẳng thiếu đi một hiệu ứng nào cả. Nhắm mắt lại thôi, bạn sẽ có thể thề rằng một bát punch lớn đang sủi bọt ở chính giữa bàn, với những tia rượu Port hoặc Madeira nồng đượm tỏa ra từ bốn góc bàn. Bạn sẽ chế choáng men say chẳng vì lý do gì; say sưa bởi những lời nói; và ngả nghiêng trước sức mạnh từ những lời mời gọi uống rượu nồng nhiệt nhưng chẳng hề có thật của ông.

Chúng tôi có những bài hát của mình—"Why, Soldiers, Why" và bài "British Grenadier"—mà ở bài sau, tất cả chúng tôi đều phải cất giọng hòa ca. Cả hai cô con gái đều biết hát. Sự tiến bộ của họ là đề tài được nhắc tới mỗi đêm—những người thầy mà ông đã thuê cho họ—những khoản tiền "không tiếc tay" mà ông bỏ ra để nhào nặn họ thành thạo trong một môn nghệ thuật "vô cùng cần thiết cho các thiếu nữ." Chỉ có điều—họ chẳng thể hát nổi "nếu thiếu đi tiếng đàn."

Hỡi những Bí mật của Sự nghèo khó, những điều thiêng liêng và không bao giờ bị tôi xâm phạm! Ta có nên vạch trần những mưu cầu danh vọng lương thiện của các ngươi, những nỗ lực che đậy sự hào nhoáng đầy cơ cực của các ngươi không? Hãy ngủ đi, ngủ đi, cùng với tất cả những phím đàn gãy nát, nếu như vẫn còn sót lại một chiếc phím nào; từng bị hàng ngàn ngón tay của tổ tiên khảy qua; ôi chiếc đàn spinnet rạn nứt thân thương của Louisa thân yêu hơn! Xin hãy câm lặng, hỡi kẻ đệm đàn mỏng manh cho giọng ca còn mỏng manh hơn của nàng, và đừng nhắc gì đến chiếc đàn của tôi nữa! Hãy buông một tấm màn che lên khuôn mặt đang rạng rỡ niềm vui của người cha bị lừa dối một cách ngọt ngào—nay có lẽ đang lắng nghe những nốt nhạc thiên thần, và cảm thấy niềm hạnh phúc chân thật chẳng kém gì khi nàng khảy những phím đàn rung lên theo thời gian để họa lại tiếng hót lanh lảnh tựa tiếng chim non của giọng ca mảnh mai ấy.

Chúng tôi cũng không thiếu những câu chuyện văn chương đàm đạo. Dù tầm hiểu biết ấy không đi quá xa, nhưng trong giới hạn của nó, mọi thứ đều rất tuyệt vời. Nền móng của nó rất vững chắc; có cơ sở rõ ràng để bàn luận. Trong ngôi nhà tranh có một căn phòng, mà theo truyền thuyết đích thực thì đó chính là nơi Glover, trong những khoảng thời gian lui về ẩn dật, đã viết nên phần lớn tác phẩm Leonidas của mình. Hoàn cảnh này được nhắc đi nhắc lại mỗi đêm, mặc dù chẳng ai trong số những người có mặt lúc đó, theo như tôi tìm hiểu được, từng đọc qua tác phẩm thi ca nói trên. Nhưng điều đó chẳng hề gì. Glover từng viết ở đó, và giai thoại ấy đã được tận dụng triệt để để tô điểm thêm cho tầm vóc của gia đình. Nó phả một bầu không khí bác uyên bác vào căn phòng nhỏ, nơi có ô cửa sổ bên cạnh (cửa sổ phòng nghiên cứu của nhà thơ) mở ra một khung cảnh tuyệt mỹ kéo dài tới ngọn tháp xinh xắn của vùng Harrow, nhìn qua những điền trang và mẫu đất gia truyền—dẫu rằng dù chỉ là một sào hay một thước vuông trong số đó cũng chẳng một mẩu nào thuộc về quyền sở hữu của chủ nhà—nhưng lại khơi gợi lên một sự khuếch đại quá mức về—nên gọi là sự tự phụ chăng?—trong lồng ngực ông, khi ông chỉ cho khách ngắm nhìn chúng vào một buổi tối mùa hè rực rỡ. Tất cả đều là của ông, ông thu gọn tất cả vào trong tầm mắt, và sẻ chia những phần giàu có ấy cho các vị khách của mình. Đó là một phần trong sự ban phát, trong lòng hiếu khách của ông; đó là lúc ông dẫn khách đi thăm điền trang của chính mình; trong khoảnh khắc ấy, ông là chúa tể dẫn khách tham quan, còn bạn là kẻ ngước nhìn sự vĩ đại của ông với lòng thành kính tuyệt đối.

Ông là một kẻ tung hứng, kẻ giăng những màn sương mờ trước mắt bạn—khiến bạn chẳng có chút thời gian nào để nhận ra những trò bịp bợm của ông. Ông sẽ bảo rằng: "Hãy chuyền cho tôi cái kẹp đường bằng bạc nhé;" và trước khi bạn kịp nhận ra đó chỉ là một chiếc thìa đơn thuần và đã bị mạ kẽm, ông đã làm xao xuyến và mê hoặc trí tưởng tượng của bạn bằng cách gọi nhầm chiếc ấm trà thành "cái bình lớn"; hoặc gọi một chiếc ghế dài mộc mạc thành một chiếc sofa. Người giàu hướng sự chú ý của bạn vào nội thất nhà họ; người nghèo lại đánh lạc hướng bạn khỏi những thứ đó; còn ông thì chẳng làm cách này cũng chẳng làm cách khác, mà bằng cách đơn giản là mặc định mọi thứ xung quanh mình đều rất lộng lẫy, ông khiến bạn hoàn toàn bối rối không biết rốt cuộc mình đang nhìn thấy hay không nhìn thấy những gì tại ngôi nhà tranh ấy. Chẳng có lấy một xu dính túi để sinh sống, thế mà ông vẫn sống bằng tất cả mọi thứ. Trong tâm trí ông chứa đựng một kho tàng của cải; không phải thứ của cải thường được gọi là Sự mãn nguyện, bởi thực ra chẳng thứ gì có thể kìm hãm hay giới hạn nổi con người ông, mà ông cứ tuôn trào vượt qua mọi giới hạn nhờ sức mạnh của sự tự huyễn hoặc đầy vĩ đại.

Sự nhiệt huyết rất dễ lây lan; và ngay cả người vợ của ông, một phụ nữ điềm tĩnh người gốc Scotland, người vốn thường nhìn vạn vật đúng với bản chất thật của chúng, cũng không thể kháng cự lại sự va đập liên tục từ niềm tin có phần ngây thơ của chồng. Các con gái của ông là những thiếu nữ lý trí và thận trọng; xét cho cùng, có lẽ họ không phải là những kẻ mù mờ trước hoàn cảnh thực tế của mình. Đôi khi tôi đã thấy họ mang vẻ mặt đăm chiêu. Nhưng ngự trị trên hết là sự giàu có áp đảo từ trí tưởng tượng của người cha, khiến tôi tin chắc rằng, chưa có nửa giờ đồng hồ nào trôi qua mà họ thực sự dám đối mặt thẳng thắn với tương lai của chính mình. Thật không sao cưỡng lại được sức hút từ cơn lốc trong tính cách của ông. Trí tưởng tượng ngập tràn sự phóng túng của ông đã vẽ ra trước mắt họ những cuộc hôn nhân môn đăng hộ đối, những thứ giúp họ giữ được vị thế trước con mắt của thế giới, và cuối cùng dường như chúng đã trở thành sự thật; bởi tôi được biết sau đó cả hai cô đều đã kết hôn, hơn cả mức xứng đáng nữa là khác.

Đã lâu lắm rồi, và trí nhớ của tôi cũng dần phai mờ trước một số chủ đề, nếu không tôi rất muốn truyền tải lại phần nào cách thức mà sinh linh đáng yêu ấy miêu tả về hoàn cảnh trong ngày cưới của chính mình. Tôi lờ mờ nhớ tới một chiếc xe ngựa bốn ngựa kéo, thứ mà ông đã dùng để đi vào Glasgow vào buổi sáng hôm đó để đón cô dâu về nhà, hay là đưa cô ấy đến đó, tôi quên mất rồi. Nó khớp hoàn toàn với những câu thơ trong bản ballad cổ—

Khi chúng ta đi xuống thị trấn Glasgow,

Chúng ta là một khung cảnh đẹp đẽ để ngắm nhìn;

Người tình của tôi khoác chiếc áo nhung đen,

Và bản thân tôi mặc sắc đỏ thắm huy hoàng.

Tôi đoán rằng đó là dịp duy nhất mà sự hào nhoáng thực sự của bản thân ông hoàn toàn trùng khớp với quan niệm của thế giới về chủ đề đó. Dù là trên một chiếc xe bò mộc mạc hay một cỗ xe lưu động, dẫu có phải di chuyển bằng bất kỳ phương tiện hèn mọn nào trong những ngày tháng khốn khó hơn đi nữa, thì chuyến đi qua Glasgow ấy vẫn hiện về trong trí tưởng tượng của ông, không phải như một sự so sánh đầy tủi nhục, mà là một dịp tuyệt vời để nhắc lại một ngày huy hoàng duy nhất đó. Nó giống như một "cỗ xe vĩnh cửu" mà một khi đã bước lên, không một thế lực định mệnh hay vận ủi rủi ro nào có thể hất cẳng ông ra khỏi đó được nữa.

Việc giữ một vẻ ngoài đường hoàng trước hoàn cảnh khốn khó là một điều đáng ghi nhận. Dùng thái độ hung hăng và kiêu ngạo để che đậy cảm giác túng quẫn trước mặt người lạ đôi khi không hẳn là điều đáng trách. Tibbs và Bobadil, ngay cả khi bị vạch trần, vẫn khiến chúng ta ngưỡng mộ nhiều hơn là khinh bỉ. Nhưng việc một người tự lừa dối chính mình; đóng vai Bobadil ngay chính trong ngôi nhà của mình; và dẫu có ngập cổ trong nghèo khó, vẫn tưởng tượng bản thân chìm sâu trong phú quý suốt ngó quãng thời gian ấy, lại là một thứ triết học bẩm sinh, một đỉnh cao chinh phục vận mệnh, mà điều đó chỉ dành riêng cho người bạn già Đại úy Jackson của tôi.