Người tự cường tất duỗi lớn.
Trong cuốn “Dịch kinh - Càn lâm” có ghi chép: “Trời ban sức khỏe, người quân tử luôn tự cường”. Lại nói, “Nếu cái nhân ở người quân tử mà đủ thì có thể giúp trưởng thành, vật tốt thì đủ hợp thành lễ, lễ và vật đủ thì hợp thành nghĩa, trung thành, vững chắc đủ để lập thành sự nghiệp. Quân tử có đủ bốn loại đức này để hành động thì gọi là nguyên hanh lợi trinh”. Lại nói, “Quân tử dùng hành vi chân thực bồi dưỡng cái đức để làm việc”. Lại nói, “Quân tử dùng lời nói thật hành sự theo sự vật mà có thể kiên trì”. Những nhân vật vĩ đại trong lịch sử dù là thánh hiền, hay anh hùng hào kiệt thì sự thành công của họ đều ở một chữ là “làm”. Chúng ta là những người hiện đại, không thể chỉ có những cái lớn như lý tưởng, hy vọng, hoài bão lớn, mà còn phải thực hiện những lý tưởng, hy vọng, hoài bão lớn lao đó thì mới có thể nói là tự hoàn thành cuộc đời của mình. Đó chính là phải dựa vào nỗ lực cố gắng thực hiện làm thực tiễn của chúng ta.
Từ những nhân vật vĩ đại từ xưa đến nay trong lịch sử, học “tinh thần gắng thực hiện” thành cái căn bản của tất cả sự thịnh đức, sự thành công của nghiệp lớn; không thể làm như vậy tất sẽ hỏng. Sự thịnh đức của bậc thánh nhân dựa vào nỗ lực cố gắng thực hiện; sự nghiệp của bậc anh hùng cũng vậy. Công danh phú quý của con người, các trường phái của các chuyên gia học giả, chỉ cần có người có ít nhiều thành công trong cuộc sống, không có ai không nỗ lực mà thành công.
Khi còn nhỏ, Doanh Chính thường bị các vương tử, vương tôn coi thường và bài xích.
Vẻ mỉa mai, giễu cợt, bài xích, đả kích và kỳ thị, ánh mắt thương hại như từng mũi tên bắn đến. Cuộc sống mấy năm ở trong cung tuy là ăn ngon, mặc đẹp nhưng không khí trong cung như những ngày lạnh lẽo bao phủ quanh hai mẹ con Doanh Chính. Người mẹ là Hàm Đan Cơ không để ý, coi cuộc sống xung quanh bình thường, tự nhiên, tự đi tìm thú vui, ngày ngày sống vui vẻ. Duy chỉ có Doanh Chính đáng thương tựa hồ như bị cha mẹ quên lãng, cô độc chịu đựng áp lực xung quanh. Cảnh ngộ bị người ta coi thường, kỳ thị không chỉ như khi bị bệnh không kịp thời chữa trị thì nó sẽ dẫn tới sự tàn tật cả đời, khó chữa tận gốc rễ. Hơn nữa, ngọn lửa báo thù thế giới trong lòng cậu đã bắt đầu manh nha. Đến tuổi đọc sách, nhận thức, trong cung nhà Tần hoàn toàn dựa vào truyền thống của đất nước để truyền thụ cho Doanh Chính văn hoá và giá trị quan. Giáo trình quan trọng trong truyền thống của cung Tần không nghi ngờ gì là cuốn “Thương quân thư”, bởi vì Thương Ưởng là người đặt nền móng cho sự hưng thịnh của nước Tần, hơn trăm năm lại đây, đường lối mà nhà Tần thi hành chính là đường lối chính sách của Thương Ưởng. Thực tế đã chứng minh, quả thực Thương Ưởng đã biến nước Tần từ yếu thành mạnh. Lời nói của ông ta nào có thể không chăm chú nghe theo? Cuốn “Thương quân thư” ghi chép lại tư tưởng, ngôn luận của Thương Ưởng thì nào có thể không được nhà Tần coi là mực thước?
“Người thành công lớn không mưu ở nhiều người”.
Đây là câu mà Doanh Chính bắt đầu gặp phải khi đọc cuốn “Thương quân thư”. Câu này có ảnh hưởng rất lớn đến ông, khiến cho Doanh Chính vốn là người có tâm lý u ám, tích cách cô độc, sau khi tiếp nhận sự hun đúc văn hoá truyền thống của nước Tần càng lạnh lùng, tàn khốc hơn, không tín nhiệm, có cái nhìn thù hận với tất cả mọi người. Điều theo đuổi duy nhất chính là công danh, lợi lộc cá nhân. Vì mục đích cá nhân, ông ta có thể nhẫn nại chịu đựng áp lực mà người khác không chịu nổi. Trong những năm dài trên ngôi vị Tần vương, cam tâm ngồi trên ghế lạnh, mắt trừng trừng nhìn Lã Bất Vi ở bên cạnh hất hàm sai khiến, ra lệnh chỉ huy. Thậm chí ông ta còn coi như không thấy, để mặc cho Lã Bất Vi, Anh Nhiệm ra vào hậu cung của mẹ mình, mắt nhìn họ hoan lạc bừa bãi trên giường của mẫu hậu, để mặc họ sống bừa bãi. Nhưng dưới tính cách này ẩn giấu sự thù hận làm người ta có nghĩ cũng không nghĩ hết: Một khi đã đủ chí thì ông ta sẽ như con sói dữ ăn thịt bất cứ người nào. Nói ông ta là “nằm ở chỗ dễ ra vào, đắc chí cũng dễ ăn thịt người” thật là xác đáng.
Nhưng trước khi Tần vương Chính đủ tám tuổi thì vẫn phải giữ vẻ trầm mặc, phải giả câm giả điếc, giả như chẳng hiểu gì, bái Lã Bất Vi là sư phụ. Nhất là vài ngày sau khi công bố cuốn “Lã thị xuân thu”, Doanh Chính tựa như chẳng có việc gì xảy ra, không nói một câu bình luận nào, thậm chí cũng chẳng có biểu hiện gì, khiến Lã Bất Vi không tài nào đoán được.
Thực tế là những ngày đó Doanh Chính rất căng thẳng. Sau khi bãi triều, ông vội vã trở về cung thất, quên cả vui đùa với các cung nữ, vùi đầu vào bàn đọc cuốn “Lã thị xuân thu”, vội vàng xem Lã Bất Vi viết nội dung gì trong cuốn sách này, và xem ông ta muốn làm gì.
“Keng keng”, “thùng thùng”, các vệ binh tuần đêm trong cung gõ các dụng cụ cảnh báo đã đi lại ba lần, đồng hồ cát đã chỉ quá nửa đêm, nhưng trong tẩm cung của Tần vương vẫn còn sáng đèn. Từ sau bữa tối, Doanh Chính vẫn vùi đầu trên bàn xem cuốn “Lã thị xuân thu”. Mắt ông lướt qua các thẻ tre, đầu óc thấy thế mạnh như nước, tựa như nổi sóng lớn. Nội dung viết trong sách có chỗ làm ông vỗ bàn tán thưởng, chỗ lại làm ông tức giận, bất giác đã đến nửa đêm. Bọn cung nữ, thị vệ đã lén lút đến xem vài lần, không ai dám mời ông đi ngủ. Họ đều lo lắng không biết cái gì đã thu hút Tần vương xúc động như vậy.
“Hay! Nói hay lắm”. Bỗng nhiên nghe thấy tiếng Doanh Chính nói to, bọn người dưới vội vàng chạy đến xem. Ai biết là khi Doanh Chính xem sách, tự nói với mình, vui mừng nói lớn. Ông xem được một đoạn văn trong cuốn “Hữu thuỷ lãm Cẩn thính” có viết: “Nay nhà Chu đã bị diệt, mà thiên tử đã mất, loạn chưa lớn do không có thiên tử. Không có thiên tử thì kẻ mạnh sẽ thắng kẻ yếu, người tàn bạo ít, dùng binh để đánh nhau, lều để nghỉ ngơi”.
Lúc đó Đông Chu và Tây Chu đều bị nhà Tần diệt. Cái danh treo là “thiên tử” quả thực “đã mất”, Tần vương Doanh Chính trẻ tuổi nghiễm nhiên cho mình là thiên tử tương lai, đương nhiên sẽ tán thưởng ngôn luận và chủ trương trật tự mới trung ương tập quyền thống nhất thiết lập mới, “thiên tử” là trung tâm. Do vậy, lý luận dùng thực tiễn chiến tranh để thống nhất cũng được ông tán thành. Đồng thời ông cũng tán thưởng cách dùng vũ lực để thống nhất đại nghiệp, cũng như trong cuốn “Hống thu kỷ - Cấm tái” có viết: “Vốn người công phạt không thể chống, đánh về chính trị không thể lấy; cầu giữ không thể chống, cầu giữ không thể lấy. Duy chỉ có nghĩa binh là có thể. Binh nếu là nghĩa thì đánh về chính trị cũng có thể, mà cầu giữ cũng có thể”.
Ở đây nói “nghĩa binh” chính là chỉ quân Tần đi tiêu diệt các nước chư hầu cát cứ, thực hiện việc thống nhất. Trong cuốn “Lã thị xuân thu” cũng chỉ ra rõ ràng là sau khi chiến tranh thắng lợi phải xây dựng chính quyền thống nhất, pháp lệnh thống nhất. Trong cuốn “Thẩm phân lãm - Bất nhị” cũng viết: “Phải cùng pháp lệnh, do vậy sẽ cùng một lòng; người trí không được khéo, người ngu không được chậm, do vậy mới cùng với nhau, người dũng không được trước, người sợ không được sau, do vậy mới cùng sức. Vì thế, thống nhất sẽ trị, khác thì loạn; cùng thì an, mà khác thì nguy”.
Trong thời gian Lã Bất Vi nắm quyền đã tiến hành chiến tranh thống nhất, chính trong cuốn “Lã thị xuân thu” cũng chỉ ra chủ trương và cách thực hiện cụ thể như trên. Đọc đến đây, Tần vương Doanh Chính biết rằng chủ trương dùng vũ lực để tiêu diệt các nước chư hầu, xây dựng chính phủ thống nhất trung ương tập quyền của Lã Bất Vi cũng giống mình.
Người anh hùng sáng tạo thời vận, người bình thường chờ đợi thời vận. Người anh hùng trưởng thành trong nghịch cảnh, phá vỡ nghịch cảnh, người bình thường thường bị chế ngự bởi nghịch cảnh, hạn chế bởi nghịch cảnh. “Vận mệnh và số mệnh”, chỉ có thể nói là họ tự làm mình biến chất, không câu chữ tiến cử. Trời không có ứng riêng, thượng đế không có lòng yêu riêng. Chỉ cần mọi người có thì ta cũng có thể có: chỉ cần người khác có thể đạt được thì ta cũng có thể đạt được. Mặt trăng của họ quyết không thể tròn hơn của ta. Nếu con người có thể không yên với hiện trạng, không dừng ở hiện trạng mà phấn đấu, tiến lên tất sẽ thành công.
Vận khí, số mệnh mà con người đã bàn luận trong con mắt và lòng của thánh hiền hào kiệt thì họ không tin vào vận khí và số mệnh. Họ chỉ không lãng phí sinh mệnh, thời gian của mình, chỉ vùi đầu làm hết sức mà thôi.
Cung Lan Khắc Lâm nói: “Chịu sự khống chế của hoàn cảnh, bị chi phối bởi vận mệnh thì chỉ có loài cầm thú cây cỏ”. Vương Nhi Đức nói: “Chúng ta không thể chịu sự chi phối của hoàn cảnh mà phải chi phối hoàn cảnh; không thể chịu sự hạn chế của vận mệnh mà phải tạo ra thời vận”. Thời vận và số mệnh chỉ có thể hạn chế kẻ phàm phu tục tử chứ không thể hạn chế người anh hùng hào kiệt.
Nhà triết học cổ đại nói: “Số mệnh do ta làm, hạnh phúc do mình tự tìm kiếm”.
Tục ngữ nói: “Gieo gì gặt nấy”. Cầu nhân sẽ có thể được nhân, cầu đạo sẽ có thể được đạo. Cầu phúc sẽ có thể được phúc, cầu quý sẽ có thể được quý. Tất cả đều dựa vào sự tìm kiếm của chúng ta, chứ làm sao có thể dựa vào người khác đây?
Mạnh Tử nói: “Cầu thì có thể đạt được, bỏ thì sẽ mất đi”. Đạo đức nhân nghĩa, phú quý công danh tất cả đều do chúng ta tự tìm kiếm. Trong cái tối tăm, làm sao có thể có chúa tể khác? Chúa tể đều ở trong lòng ta. Ta có tâm nguyện lớn thì kẻ thất phu cũng có thể là đế vương. Quách Nhi Vỹ nói: “Kẻ nhiều vận mệnh không phải là người thống trị mà là nô lệ của tạo hoá”.
Thanh Lý nói: “Ta là chủ nhân của số mệnh, ta là chúa tể của linh hồn”. Tất nhiên, trồng cái gì thì sẽ thu hoạch được cái đó. Thời vận, số phận, vận mệnh đều do chúng ta tự trồng mà tạo thành.
Phổ Đức Vạn nói: “Gieo trồng một hành động, sẽ thu được một thói quen, gieo trồng một thói quen, sẽ thu được một cá tính; gieo trồng một cá tính, sẽ thu được một số phận”. Gieo trồng một hành động thiện thì bạn sẽ thu được quả thiện; gieo trồng một hành động ác sẽ thu được quả ác. Đây là quy luật chính xác không thể thay đổi.