Duỗi trong gian nan vất vả.
Thiên đạo giống như là một con đường rộng lớn, chỉ cần mọi người để tâm tìm hiểu thì trong sâu thẳm tâm hồn sẽ rất rộng lớn vô biên. Sự ham muốn của con người trên thế giới giống như một con đường nhỏ hẹp, vừa bước chân lên đã cảm thấy đó hoàn toàn là một con đường đầy bùn đất gồ ghề không bằng phẳng, chỉ cần sơ ý một chút là sẽ bị sa vào đầm lầy khó có thể nhúc nhích được.
Ở An Huy có một người tên là Hoa Thập Ngũ, rất hay nghiên cứu cổ văn, thích phát biểu kỳ luận hơn nữa lại rất cậy tài mà khinh người. Những người mà Hoa Thập Ngũ khinh thường không chỉ có các hiền sĩ thời trước mà bới lông tìm vết ngay cả đối với các danh sĩ đương đại. Có lúc có người xin thỉnh giáo anh ta về Kinh nghĩa, anh ta nói: “Mấy người các ngươi nhỏ bé như những con kiến, chưa từng bước chân ra khỏi nhà bao giờ, làm sao dám bàn luận việc trong thiên hạ với Hồng Thước đây?”.
Hàng xóm của Hoa Thập Ngũ có một người tên là Nhất Sinh Viên; anh ta viết văn rất hay lại khá tự phụ. Sinh Viên rất ngưỡng mộ đại danh của Hoa Thập Ngũ, tự cho rằng ngoài Hoa Thập Ngũ ra thì không còn ai xứng đáng để đàm luận văn chương với mình. Thế là anh ta bèn đem tác phẩm đắc ý nhất của mình đến gặp Hoa Thập Ngũ. Vừa hay gặp lúc Hoa Thập Ngũ vừa ngủ dậy, Hoa Thập Ngũ vẫn quấn đầu, để chân trần đi ra ngoài. Sinh viên vội vàng đặt tác phẩm của mình trước mặt Hoa Thập Ngũ và hành lễ, nhưng Hoa Thập Ngũ lại đánh mắt nhìn sang phía bên trái giả vờ như không nhìn thấy anh ta. Một lúc sau gia bộc bưng đến một bát trà, Hoa Thập Ngũ không mời khách uống mà đón lấy uống một mình. Sau đó ông ta cầm lấy bản thảo của Sinh viên lau nước chảy trên bàn. Sinh viên thấy vậy rất giận dữ nói: “Cho dù bài văn của tôi có dở đi chăng nữa thì ông cũng nên tôn trọng những chữ viết trên đó chứ?”. Hoa Thập Ngũ vứt tập bản thảo xuống đất nói: “Ta rất ghét những chữ trên đó, nếu đem bán phế liệu thì ngấm thêm một chút nước không phải là sẽ nặng hơn một chút hay sao?”. Sinh viên nhặt bản thảo lên ra về với vẻ giận dữ. Hoa Thập Ngũ khinh đời, tự kiêu tự đại một cách mù quáng đến thế là cùng.
Sau đó, Hoa Thập Ngũ ra khỏi nhà đi xa, phải đến 10 năm sau người trong làng vẫn không có tin tức gì về ông ta, mọi người đều cứ ngỡ rằng ông ta không còn trên cõi đời này nữa. Có một năm, người ta lại tổ chức thi để tuyển chọn nhân sĩ, sau khi đăng bảng người trong làng mới biết được rằng ông đã đứng đầu bảng. Bạn học của Hoa Thập Ngũ sau khi đọc xong bài văn của ông ta cảm thấy rất kỳ lạ nói: “Đây có có đúng thật là bài văn mà Hoa Thập Ngũ làm không? Sao lại cứ bình thản như vậy, không còn vẻ giận dữ của ngày xưa nữa?”.
Năm đó, khi tiếng tăm của Hoa Thập Ngũ nổi lên trên văn đàn, có một vị tướng sĩ gặp ông ta và nói: “Trán của người khá cao, góc cạnh quá lộ, tuy có danh tiếng nhưng chỉ sợ sau này sẽ phải chịu đói rét”. Phàm là những người nào nếu nghe được câu nói này thì đều cười chế giễu vị tướng sĩ kia đoán mò. Sau này do Hoa Thập Ngũ kiêu ngạo không hoà đồng với mọi người nên ai ai cũng đều căm ghét hành vi xa lánh mọi người của ông ta, đến bạn thân của ông ta cũng không thể chịu nổi, cho nên không ai kính nể ông ta, Hoa Thập Ngũ lúc mới hơi sợ hãi, ông ta sợ rằng lời tiên đoán của vị tướng sĩ kia sẽ ứng nghiệm. Khi đó ông ta có một người họ hàng đang làm quan ở vùng khác, Hoa Thập Ngũ quyết định đến đó để dựa dẫm ông ta, thế là vội vàng lên đường. Do suy nghĩ không chu toàn, vừa đi đến giữa đường, tiền lương đã hết sạch, đến quần áo cũng phải mang đi cầm. Lại đang gặp tiết trời đông giá rét, Hoa Thập Ngũ bụng đói đi giữa làng mạc thôn xóm, gió ngược chiều thổi buốt thấu xương, đường trơn đầy bùn bẩn, có mấy lần ông ta đã bị rơi vào vũng bùn phải khó khăn lắm mới lần mò đến được một ngôi miếu cổ. Hoa Thập Ngũ vừa mới định bò đến chân của một bức tượng thần để nghỉ ngơi thì bỗng chốc từ đằng sau xuất hiện mấy tên ăn mày vác sọt đến chửi mắng rằng: “Đây là đất của chúng ta, đồ đáng chết này sao người lại dám nằm ở đây”. Hoa Thập Ngũ im lặng không đáp lời, bọn ăn mày bèn kéo hai chân của ông lôi ra tận đường cái, vứt ở đó và bỏ đi.
Ngày hôm đó, có một ông lão vừa hay đi qua đường đó, ông lão rất thông cảm với cảnh ngộ của Hoa Thập Ngũ, liền cõng ông về nhà, rót một bát canh nóng cho ông ta uống, phải mất một ngày một đêm sau Hoa Thập Ngũ mới tỉnh. Ông lão dò hỏi biết được rằng Hoa Thập Ngũ chính là Hiếu Liêm thì càng thiện đãi ông ta, do phải chịu giá lạnh nên toàn thân Hoa Thập Ngũ sưng tấy cả, mấy ngày hôm sau những chỗ sưng tấy đó bỗng chốc lở loét, phải đến 3 năm sau mới hoàn toàn bình phục. Từ khi đó lực ăn của ông tăng lên, mỗi bữa có thể ăn rất nhiều cơm và một bát thịt to. Qua khoảng nửa năm, sức khỏe của ông đã hoàn toàn bình phục có thể sánh kịp với trước đây. Thế là Hoa Thập Ngũ bèn bái tạ ông lão và nói: “Ân nghĩa thật sâu nặng không có gì để báo đáp, tôi đồng ý dạy học cho lệnh lang”. Ông lão vui mừng khôn xiết, Hoa Thập Ngũ bèn làm thầy giáo ở nhà ông lão khoảng 5 năm, trong thời gian đó nô bộc trong nhà đều khen ông là người có đức, những người trong làng cũng cho ông là người hiểu lễ nghĩa, vì vậy ông lão càng kính trọng ông ta hơn. Đến khi có khoa thi, ông lão bèn bỏ ra rất nhiều tiền để cho Hoa Thập Ngũ lên kinh ứng thí, cuối cùng đã thi đậu tiến sĩ. Lúc đó Hoa Thập Ngũ đã trải qua rất nhiều gian nan vất vả nên tính kiêu ngạo mất hẳn đi cho nên rất văn phong nho nhã và bình dị.
Không lâu sau, Hoa Thập Ngũ làm lên chức huyện lệnh và đảm nhậm chức này mãi đến 10 năm sau. Khi từ chức ông cũng khá giàu có. Khi bạn bè đến thăm, ông cũng tiếp đãi họ rất nhiệt tình. Ông sống ở quê mãi đến 20 năm sau mới mất.
Khi là thầy giáo tại nhà ông lão, đã từng có một người nông dân vỗ vai ông nói: “Ngày hôm nay tiên sinh đã ấm no rồi, ông còn nhớ chuyện ở trong miếu không?”. Hoa Thập ngũ nói một cách rất tự nhiên: “Không dám quên”. Có một lần tình cờ người trong làng chỉ vào ông nói đùa: “Đây chính là tên ăn mày trong miếu, hôm nay lại có dáng vẻ của một quý ông”. Hoa Thập Ngũ nghe vậy cũng không hề cảm thấy tức tối. Sau một trận hoạn nạn lớn như vậy, Hoa Thập Ngũ đã hoàn toàn thay đổi.
Mao Đối Sơn tiên sinh đã từng có câu thơ rằng: “Tối cam vi nhược thạch, kỳ noản thị băng xương”. Đây chính là một bài học cho những người kiêu ngạo không coi ai ra gì.
Ái Công hỏi Khổng Tử: “Xin hỏi ngài, người như thế nào thì mới là kẻ sĩ?”. Khổng Tử trả lời rằng: “Đã gọi là kẻ sĩ thì cho dù họ không hoàn toàn hiểu hết về nguyên tắc của việc trị quốc, nhưng nhất định phải tuân thủ theo; cho dù kết quả làm việc không hoàn mỹ nhưng nhất định phải có lòng kiên trì. Do vậy, kiến thức không cần nhiều nhưng nhất định phải kiểm tra xem kiến thức mà anh ta có có chính xác hay không; lời nói không cần nhiều, nhưng nhất định phải kiểm tra hành vi mà anh ta đã làm. Cho nên, anh ta hiểu được những tri thức đã biết, đã tuyên bố. Những lời đã nói ra, những việc từng trải qua giống như là da thịt của cơ thể không thể thay đổi được. Vì vậy, phú quý cũng không đủ tăng thêm, ti tiện cũng không đủ để làm tổn thất, nếu được như vậy có thể coi người đó là kẻ sỹ”. Kẻ sỹ nói chuyện luôn có sự suy xét trước sau, hành sự luôn có căn cứ xác đáng. Điều tin phụng là nguyên tắc và phương pháp, biết rõ kết quả những gì mình làm, vì một mục đích, anh ta sẽ luôn theo đuổi, đầu tư rất nhiều, không nhất định có kết quả như mong muốn nhưng anh ta vẫn không ngừng theo đuổi.