Là người, đến một lúc nào đó, không co cũng phải co.
Khi hiếu thắng tranh mạnh với người khác thì thấy đường rất hẹp, nếu có thể lùi về sau một bước để người khác đi trước thì tự nhiên có cảm giác đường rộng ra rất nhiều.
Cái quý ở người chính là cái tự tại và tự sáng, không thể đòi hỏi quá đáng với mọi người và với mọi sự việc. Khổng Tử đã từng nói: “Không nên trách người khác không biết tán thưởng mình mà phải lo lắng xem mình có đủ năng lực không. Người vì mọi người dù làm bất cứ chuyện gì đều phải biết ngừng, hơn nữa phải biết hạ quyết tâm kết thúc”. Tục ngữ nói: “Khi người đến chỗ cong, không thể không cúi mình”. Nếu cứ cố giơ đầu ra, thì tất nhiên sẽ bị đầu rơi máu chảy. Lã Bất Vi đã phải đi từ chỗ cao xuống chỗ thấp mà vẫn không biết cúi người thu mình, vẫn còn muốn tham lam cầu thời kỳ vinh hiển cao quý thì kết quả sẽ thế nào đây?
Lã Bất Vi đã sớm phải rời tướng phủ. Sau khi trở về lãnh địa của mình, Lã Bất Vi giống như thay đổi thành người khác. Dùng tinh thần của tiên để tiếp đãi, đến thăm các vị hào kiệt, phụ lão của nơi đó, rầm rộ nghiên cứu cục chế chính trị, quân sự, tràn đầy nhiệt tình chiêu mộ các tân khách từ ngoài đến; không ngừng giao lưu với các vô số nhân vật thần bí từ các nước phía đông phái đến. Tựa hồ ông ta không phải là một đại thần bị thất sủng đang chờ chịu tội mà như một lãnh chủ hùng cứ một phương. Lã Bất Vi với tiếng là “dưỡng thổ” chỉ trong một thời gian cực ngắn đã chiêu tập một loạt tân khách. Trong lãnh địa của ông ta lại xuất hiện hàng loạt hiện tượng khác thường làm người ta sinh nghi: Lã Bất Vi muốn làm gì đây?
Không lâu sau, một số tin tức liên tục được truyền đến cung của Tần Vương Doanh Chính. Có người báo cáo với Tần chủ là: “Các nước chư hầu Quan Đông không ngừng phái tân khách, sứ giả đến liên hệ với Lã Bất Vi”. “Trong nhà của Lã Bất Vi tân khách đầy cửa, đã không có ít người đã ca công tụng đức của ông ta”. “Các chư hầu và Lã Bất Vi tin sứ cùng vọng về đạo, qua lại rất mật thiết”.
Lúc đầu, Tần Vương Doanh Chính không có bất kỳ phản ứng nào với những tin tức này, bởi vì không để ý, hay cố ý giả vờ? Không thể biết được, nhưng Lã Bất Vi lại vì thế mà dần dần càng phô trương lên. Vị chính khách đầy phong cách chính trị này lại vui mừng phản công: trong phương án chuẩn bị, chỗ nào cũng chu toàn, mọi việc đều cần thận tỷ mỉ, chỉ quên độc một điều duy nhất quên là: “đạo quang dưỡng hối” (ánh sáng của đạo nuôi dưỡng sự rủi ro). Sách lược quan trọng này chỉ rằng khi cánh bay còn chưa che hết thế giới thì ông ta không nên để lời tán tụng của tân khách lưu truyền, càng không nên che đậy tham vọng muốn bay lên trời. Đây có lẽ là lòng hư vinh đáng sợ, bị mê hoặc quá cao khi tính toán lực lượng của mình. Tóm lại, do không đủ cẩn thận nên Lã Bất Vi đã tự rước họa vào thân.
Qua hơn một năm quan sát, Tần vương Doanh Chính mắt thấy thế lực của Lã Bất Vi sau khi trở về lãnh địa ở Hà Nam nhanh chóng phát triển. Xung quanh Lã Bất Vi có ngày càng nhiều các tân khách, mưu sĩ ra vào giúp đỡ. Dã tâm của Lã Bất Vi ngày càng bộc lộ rõ ràng. Thành phủ sâu, Tần vương Doanh Chính với mưu lược chín muồi cuối cùng hạ quyết tâm cắt đứt gốc hoạ này, cho dù ông ta có phải là bố đẻ thật sự của mình không?
Một ngày, Lã Bất Vi đang ở trong dinh ở lãnh địa, nói chuyện phiếm với các tân khách thì bỗng nhiên lính gác vào cửa báo: “Tần vương sai người từ Hàm Dương đến truyền lệnh, nay đã ở ngoài cửa phủ”. Lã Bất Vi vội vàng ra cửa nghênh tiếp, hai tay nâng chiếc thẻ tre ba tấc, mở ra xem, chỉ thấy trên thẻ viết:
“Người có công gì với Tần? Tần phong ông ở Hà Nam, ăn lương mười vạn hộ. Ông có thân thích gì với Tần? Gọi ông là trọng phụ! Ông hãy cùng gia thuộc đến Thục!”
Mục đích của bản chiếu lệnh này là lưu đày Lã Bất Vi đến đất Thục, nhưng căn cứ vào tội trạng thì lại có khẩu khí chất vấn: Ông có công lao gì mà được phong là Văn tín hầu, còn ăn lương mười vạn hộ. Ông có quan hệ thân thuộc gì với Tần vương mà dám xưng là “trọng phụ”? Đây chính là nói, Ông - Lã Bất Vi không thân thích, không công lao, cơ bản là không có tư cách gì mà tự chiếm ngôi vị cao như vậy! Như vậy cũng như là nói Lã Bất Vi chết cũng không hết tội, bởi vì sau khi sai lầm phát sinh, vốn là phải cùng tội với Lã Bất Vi, nhưng sở dĩ Tần vương Doanh Chính tàn nhẫn ra lệnh xử chết Lã Bất Vi, thứ nhất là do “công lớn”, thứ hai là do ông không nói rõ được quan hệ của mình với Tần Vương Doanh Chính, nhưng trong lệnh này thì Tần vương Doanh Chính đã phủ nhận triệt để “công” và “sự thân thuộc” của Lã Bất Vi. Một người vừa không có công lao vừa không có quan hệ thân thuộc với Tần vương Doanh Chính thì sao dám xưng là “trọng phụ”, lại dám chiếm mười vạn hộ ở Lạc Dương; đây há chẳng phải là tội tày trời hay sao! Lệnh cho ông ta phải chuyển đến đất Thục là đã may mắn rồi. Lã Bất Vi phong lưu trên dương thế cuối cùng hiểu rằng sinh mạng chính trị của mình đã đến hồi kết, không có cách nào đi ngược lại, dù đứa con đẻ của mình một tay nuôi lớn đã sử dụng thủ đoạn như vậy đối với mình, nhưng tất cả mọi biện pháp cần thay đổi đều đã hết. Thế là ông ta đành phải tuân theo thủ lệnh của Tần vương, đúng thời hạn dẫn cả gia thuộc gian nan trên đường về đất Thục.
Đường đến đất Thục từ vùng đất vàng của Trung Nguyên, qua vùng đất màu mỡ ở Quan Trung, trèo lên những ngọn núi cao lớn gồ ghề, cuối cùng cũng đến địa điểm lưu đày chỉ định. Sau khi Lã Bất Vi bị vận rủi đả kích hết lần này đến lần khác, nhuệ khí từ lâu đã hết, ý chí cũng chẳng còn. Một tấm thân gầy tồn tại chỉ vì một chút dục vọng đáng thương muốn kéo dài sinh mệnh. Trên bước đường gian khổ vài nghìn dặm, trong đầu óc ông chốc chốc lại xuất hiện cảnh thành công ở mật thất Hàm Đan xưa, sự vui vẻ thắng lợi trong cung Tần, uy phong giữ ấn tướng của nước Tần và sự ấm áp của người thiếp tên Cơ, vương hậu ở trong trướng. Lúc này, mọi chuyện đã qua như mây trôi, ông cảm thấy sự vô thường của cuộc đời; một thương nhân bình thường bỗng nhiên không thể một đời trở thành thừa tướng của một nước lớn, bỗng lại trở thành tù nhân hạ cấp. Ai có thể nghĩ rằng sự thay đổi này chẳng qua chỉ trong một khoảng thời gian hai mấy năm. Năm đó, một thương nhân bình thường, chỉ muốn thu được món lợi lớn đã tiêu phí hết cả tâm sức. Lúc trèo lên đỉnh cao quyền lực của nước Tần thì nào có nghĩ đến ngày sau chỉ muốn cầu thành một thương nhân bình thường mà cũng không thể được?
Lã Bất Vi than thở số mệnh mình bất hạnh, nhẫn nhục nuốt hận để sống ở nước Thục. Nhưng bi kịch của ông vẫn chưa kết thúc. Tần vương Doanh Chính vẫn không dừng theo dõi ông tại nơi ở của Lã Bất Vi, thỉnh thoảng vẫn có người của quan phủ phái tới công khai truy hỏi hoặc bí mật bám đuôi khiến Lã Bất Vi ruột nóng như lửa đốt, ăn ngủ không yên. Trong những ngày lạnh lẽo đau khổ khó chịu đựng nổi này, ông nhất định nghĩ tới cảnh một trăm năm trước, đại khái chốc chốc nó lại hiện lên trong đầu của Lã Bất Vi. Lúc đó là một ngày của năm 338 trước Công Nguyên, Thương Ưởng ở nước Tần và ông ta cũng gặp cảnh tương tự nhau. Tại ấp Trịnh, một thành nhỏ trong lãnh thổ nước Tần đã từng xuất hiện một thảm kịch, gió ấm áp nhẹ nhàng hôn nên những cành cây, những đám mây trắng bay qua trong một ngày xuân xanh. Đây là ngày yên bình không thấy ngọn lửa chiến tranh. Nhưng trong ngày hôm đó, phần lớn dân chúng trong thành không đi làm việc như những ngày bình thường, mà đổ về quảng trường trong thành, sợ hãi quan sát màn thảm kịch đang diễn ra tại đây: Tại trung tâm quảng trường, một người tráng niên bị xử hình phạt tàn khốc là xé xác, chỉ thấy người chịu hình phạt bị trói đầu, hai tay hai chân vào phía sau một con ngựa cường tráng, năm con ngựa mạnh mẽ đó chịu không nổi bèn chạy về các hướng khác nhau. Tiếng kêu thảm thiết của người bị xé tim phổi vang vọng trên không giữa quảng trường, cơ thể người đó bị xé thành năm mảnh, máu bắn đầm đìa lên phía sau những con ngựa, phun vào đám người đang chạy ra xa. Người bị con ngựa xé thành năm mảnh này chính là Thương Ưởng, người thực thi cải cách hiến pháp nước Tần. Nghĩ tới thảm cảnh diễn ra này, Lã Bất Vi không ngừng nghĩ đến thành tích huy hoàng cả đời của mình, than thở cuộc đời dễ đi qua, số phận vô thường.
Quyết định kế lớn trăm ngàn năm để củng cố đất nước, để nó vững như bàn thạch thì đó không chỉ là sự kiến giải và cách làm của người bình thường. Đến ngay việc nhận việc bàn việc, nhận lý bàn lý, nhận lý làm theo lý, có thể đặt ra kế hoạch chuẩn xác, xử lý sự việc một cách thoả đáng cũng không sai so với những người tài có kiến thức làm được hiện nay, chỉ có thể nói là không phải là bậc thánh hiền nhân tài mà thôi.
Việc sâu phải có mưu sâu, việc nông phải có mưu nông. Việc lớn mưu lớn, việc nhỏ mưu nhỏ; việc xa mưu xa, việc gần mưu gần. Tất cả đều phải có kiến thức và sách lược sâu xa, cao siêu. Cơ mưu quý ở chỗ cao hơn người khác, sách lược quý chỗ xa hơn người khác. Có thể nhìn thấy cái mà mọi người không thể nhìn thấy, mưu lược cái mà mọi người không thể ghi được, suy nghĩ cái mà mọi người không thể suy nghĩ tới, suy đoán cái mà mọi người không thể suy đoán đến thì đây mới là mưu sâu sách lớn.
Sau khi Tiêu Hà vào, cố gắng thu hết đất đai của nước Tần; sau khi Lưu Bang vào, đầu tiên là bỏ nền chính trị bừa bãi của triều Tần, chỉ dựa và ba chương hiến pháp tạm thời để làm căn cứ thống trị. Đây chính là sự vận dụng mưu sâu kế xa. Điều quan trọng của mưu sâu kế xa là ở chỗ có thể nhìn thấy tương lai sau này, thắng ở chỗ vô hình. Phòng trước cái chưa phát minh, chế địch từ chỗ chưa làm gì.
Trong cuốn “Khổng Tử - Mưu chính thiên” có viết: “Thượng sách dụng binh là dùng mưu trí để chiến thắng, thứ đến là dùng phương pháp ngoại giao để chiến thắng. Sau nữa là đánh bại quân đội địch, hạ sách là công phá thành ấp của địch”. Mưu lược muốn cầu sâu xa cao siêu không phải là người đời muốn làm là được. Chỉ có người tài năng vô cùng đặc biệt mới có thể nghĩ ra thượng sách chiến thắng.
Lưu Tử nói: “Phàm là người làm việc lớn, sau khi định xong mưu lược mới hành động. Thời cổ coi trọng mưu sâu kế xa, do vậy tính toán thắng lợi không có thất sách, một lần tất nhiên thành công”. Thiên Huyền Tử nói: “Kế lớn của đất nước phải cầu kiến thức sâu xa, quy mô to lớn, tránh thiển cận nhỏ bé. Người làm việc tính việc, làm việc luận việc, do việc mà đặt kế sách, do việc mà lập công đều là những người thiển cận chứ không phải là nhân tài mưu lược sâu xa. Có tài năng mưu lược xa thì có thể thường xuyên tính được tương lai của sự việc. Tính việc trong cái vô hình, quyết sách ở mặt không nhìn thấy, lập công trong cái không biết, nếu như người thiên hạ đều thấy đều biết thì đó không phải là mưu lược thượng đẳng, nhân tài thượng đẳng”.