Co trong lúc an, duỗi trong lúc trị.
Để xây dựng một tòa miếu đường huy hoàng cần phải dùng rất nhiều xà trụ, xin hỏi những xà trụ vừa chắc vừa to ấy có phải là những cành nhánh sinh ra từ cây lớn hay không? Chiếc áo lông chồn trắng tinh kia sao có thể tạo ra chỉ từ một bộ lông? Cũng với một quy luật như vậy, những việc trị loạn, an nguy, tồn vong, vinh nhục của một đất nước cũng quyết không phải là nhờ ở sức mạnh của một cá nhân mà có thể đạt được. Nếu không sử dụng nhân tài rộng rãi, thì làm sao có thể làm được tốt những chuyện đại sự quốc gia.
Vì chiêu mộ chí sĩ hiền tài trong thiên hạ, những người Chu Công cầu kiến tiếp đãi quả thật “một bọt nước ba lần nắm rồi bỏ, một miếng cơm ba lần thổ rồi nuốt”. Chu Công là con của Văn Vương, em của Vũ Vương, chú của Thành Vương, lại đứng ở ngôi vị Tướng Quốc mà nói, thực tế là sự cân nhắc “sợ mất thiên hạ làm đầu”. Đất nước muốn hưng vượng, giàu mạnh mà chỉ dựa vào sức lực của mấy người thì không làm được, phải dựa vào từ kẻ thất phu đến con “đại bàng đầu đàn”. Bất kể là ở tầng lớp nào, người quản lý nào thì trách nhiệm quan trọng nhất vẫn là chiêu mộ, tiếp đãi nhân tài, như vậy mới có thể hình thành nên cục thế “quần tinh công nguyệt” (Các vì sao cùng xúm quanh vầng trăng).
Chu Công tên là Đáng là con của Chu Văn Vương, em của Chu Vũ Vương. Lúc đầu được phong ở đất Chu, bởi vậy mới gọi là Chu Công. Ông không chỉ là người trung thành mà còn rất có tài. Sau khi lên ngôi, Vũ Vương trước sau đều trọng dụng Chu Công, Chu Công theo Chu Vũ Vương chinh chiến nhiều năm, cuối cùng lật đổ nhà Ân Thương, lập nên nhà Chu.
Chu Công chịu ảnh hưởng rất lớn của cha là Chu Văn Vương, từ nhỏ đã thấu hiểu mối quan hệ giữa việc cầu hiền và gây dựng đại nghiệp, cho dù là địa vị rất hiển hách nhưng đối với các sĩ phu hiền tài vẫn vô cùng kính trọng. Có khi trong lúc đang gội đầu nghe nói có người cầu kiến liền không do dự mà vắt tóc ướt đến gặp, thậm chí chỉ trong một lần gội đầu mà nhiều bận gián đoạn như vậy. Những lúc ăn cơm, nghe nói có người cầu kiến ông cũng vội nhả thức ăn trong miệng ra để đi gặp, không bao giờ chậm trễ, thậm chí một bữa ăn phải ngắt quãng mấy lần. Danh tiếng Chu Công chiêu hiền đãi sĩ lan truyền khắp thiên hạ, các chí sĩ hiền tài đều muốn đến dưới cửa nhà ông.
Chu Công rất quý trọng Khương Tử Nha và một bậc hiền tài hơn người khác là Chiêu Công, khi có việc luôn khiêm tốn nhờ họ chỉ bảo. Cho dù ý kiến của mình là đúng, ý kiến của người là sai nhưng cũng không hề ỷ thế lấn lướt người, cậy công mà kiêu ngạo.
Khương Tử Nha rất giỏi chỉ huy tác chiến, tư tưởng lại hơi có chút thiên kiến, ông nói: “Đối với những người mà mình yêu quý thì yêu đến cả chim chóc nơi người đó ở, còn đối với những kẻ mà mình căm ghét thì phải đốt sạch giết sạch đề phòng hậu hoạ. Chúng ta phải dùng chính sách cứng rắn”.
Chiêu Công nói: “Không được! Càng giết ít người càng tốt. Ai phản lại chúng ta là phạm tội, giết ngay không tha, ai phục theo chúng ta thì có thể giữ lại mạng sống”.
Chu Công cho rằng lúc ấy vừa rồi mới lật đổ nhà Thương xong, lực lượng của nhà Chu chưa thực mạnh, nếu dựa vào chủ trương của Khương Tử Nha thì tức là bắt buộc thế lực cũ nổi loạn. Làm theo ý của Chiêu Công cũng sẽ dẫn đến động loạn. Ông nói: “Những người của nhà Ân đa số đã từng phản đối chúng ta, đó là một việc rất tự nhiên, nay chúng ta không tính lại nợ cũ. Trước đây là quý tộc thì nay vẫn là quý tộc, đất đai nhà cửa của ai nên trả về người ấy, bất kể là quý tộc nhà Chu hay quý tộc nhà Ân, hễ ai bảo vệ vua mới thì cho chỗ tốt. Từ nay về sau, nếu ai phản lại vua mới thì ta phạt thật nặng. Như vậy người Ân thấy có đường sống mới không gây nhiễu”.
Vũ Vương thấy Chu Công nói thật có lý liền làm theo ý kiến của ông và phong con của Trụ Vương là Vũ Canh làm Ân hầu, tiếp tục quản lý khu vực cũ của nhà Ân. Đồng thời lại thiết lập “tam giám” xung quanh khu vực này để giám sát về vũ lực, lần lượt do 3 người em khác của Vũ Vương đảm nhận. Chu Công vẫn ở lại bên cạnh Vũ Vương. Từ đó ông lại càng khiêm tốn, thường đến nhờ Khương Tử Nha, Chiêu Công chỉ bảo, khiến họ càng cảm động.
Khi Vũ Vương sắp lâm chung mới uỷ thác cho Chu Công con trai yêu quý mới 13 tuổi thừa kế ngôi vị, tức là Chu Thành Vương. Chu Công đảm nhận trọng trách trị quốc, cần cù chịu khó, dốc lòng tâm huyết cùng Khương Đại Công (Khương Tử Nha), Chiêu Công chế định các pháp lệnh, chế độ, giúp cho vương triều nhà Chu ổn định.
Chu Công ở lại kinh đô giúp đỡ Thành Vương, liền sai con trai là Bá Cầm thay mình thụ phong ở đất Lỗ. Trước khi đi, Chu Công dặn Bá Cầm rằng: “Ta là con của Chu Văn Vương, là em của Chu Vũ Vương, là chú của Chu Thành Vương, địa vị cũng là hiển quý rồi. Tuy thế, ta vẫn “một bọt nước ba lần nắm rồi bỏ, một miếng cơm ba lần nhổ rồi nuốt”, đối đãi hiền tài chưa bao giờ không chu đáo. Cho dù như vậy vẫn lo mất đi hiền sĩ trong thiên hạ. Con đến nước Lỗ nhất định phải ghi nhớ đạo lý cơ bản của việc trị quốc này”.
Chu Công coi việc chiêu nạp hiền tài là việc lớn quan trọng nhất. Đấy là nguyên nhân chủ yếu đủ để giúp ông lập nghiệp. Ông là tấm gương về chiêu hiền đãi sĩ cho đời sau học tập.
Trong cuộc sống hiện nay, qua lại ăn ở với người, ta cũng đều phải lấy thành tâm, thiện ý, hoà khí, lễ độ mà đối đãi. Không kể là đối với thầy hay bạn, trên hay dưới đều phải ăn ở thành thực. Đó cũng là điều mà các triết gia xưa kia từng nói: “Thành thật có thể động lòng trời, có thể cảm lòng người” và “thành thực với người thì dù xa xôi cũng thành thân mật, giả dối với người thì dù thân thiết cũng thành xa lạ”.
Phẩm cách con người luôn chẳng biết đâu là thiếu đủ. Cách đối đãi với người cũng phải tùy thuộc vào người. Gặp người giả dối thì lấy lòng thành cảm động họ, gặp người tàn bạo thì lấy hoà khí hun đúc họ, gặp người tham lam vô độ thì lấy liêm sỉ tặng cho họ, gặp người tư lợi ngả nghiêng thì lấy nhân nghĩa khí tiết cổ vũ họ. Như vậy thì cả thiên hạ đều nằm trong sự cai trị của ta.
Đào Giác nói: “Phàm là đãi người, nhận vật đều phải lấy mình làm chính, đừng bao giờ làm theo người khác. Nếu người khác bạc đãi ta thì ta cũng bạc đãi họ, nếu người khác lạnh nhạt với ta thì ta cũng lạnh nhạt lại với họ. Thậm chí người khác phỉ báng ta thì ta cũng phỉ báng họ tức là cũng cùng trình độ hiểu biết với họ. Tốt nhất là họ bạc đãi ta thì ta hậu đãi họ. Họ ngạo mạn với ta thì ta cung kính họ, họ phỉ báng ta thì ta ca ngợi họ. Như vậy mới có thể xoay chuyển người mà không bị người xoay chuyển mình”.
Trong “Tống sử” ghi lại rằng: “Vương Đán thường tiến cử Khấu Chuẩn mà Khấu Chuẩn nhiều lần kể tội Vương Đán. Chân Tông bảo với ông nhưng Vương Đán lại ca ngợi Khấu Chuẩn là trung thần. Sau mấy lần rồi Khấu Chuẩn cũng tự than là mình không bằng được Vương Đán”. Đây là ví dụ thực tế về việc lấy đức báo oán.
Thánh nhân đãi người thường là tìm kiếm cái vô tội trong chỗ có tội, thấy được chỗ không sai trong chỗ sai, tìm được cái đáng khoan dung trong cái không thể khoan dung, tìm được cái đáng tha thứ trong cái không thể tha thứ. Tìm hết sự trung thành của người, dung nạp sự khéo léo của người, bao dung cho những sai sót nhỏ khiến cho họ cảm động và không oán hận, thay đổi sai lầm đi theo cái thiện, đó chính là tấm lòng thuần hậu, là việc làm nhân đức.
Bởi vậy Lý Tây Âu nói: “Không nên công kích quá nghiêm khắc sai sót của người mà phải xem xét xem họ có tiếp thu được hay không, giáo dục người ta theo cái thiện đòi hỏi không thể quá cao, phải khiến cho họ làm được. Ca ngợi cái thiện của người phải dựa vào sự việc, không nên hà khắc đòi hỏi tấm lòng của người. Công kích sai lầm của người thì nên tha thứ cho tấm lòng của người, không nên câu nệ những sai sót cũ”. Đây là cách giữ lại đường lui cho người ta.
Cổ nhân dạy rằng: “Đối đãi quân tử thì dễ, đối đãi tiểu nhân thì khó. Đối đãi kẻ tiểu nhân có tài càng khó, đối đãi kẻ tiểu nhân có công cũng khó không kém”. Vì vậy đối đãi người chỉ có cách là bằng lòng rộng lượng nồng hậu. Đối đãi người quân tử đã phải như vậy, đối đãi kẻ tiểu nhân càng phải như vậy. Bất kể là đối đãi ai thì vẫn luôn phải dành ra một con đường lui để họ còn nuối tiếc. Nhà Phật nói: “Bỏ đao giết người xuống thì lập tức thành Phật”. Cũng có người sớm thì là tiểu nhân mà đến tối đã thay đổi thành quân tử.
Lã Khôn từng nói: “Khi con người đã đến lúc không còn gì để nuối tiếc nữa, thì sự tôn kính của vua, của cha cũng không thể khiến họ nghiêm túc, có nung trong vạc dầu cũng không thể làm họ sợ hãi, có dạy bảo trăm ngàn lời cũng không làm họ hiểu được. Đến mức này thì thánh nhân cũng không thể làm gì. Thánh nhân biết họ như vậy thì lần nào cũng giữ thể diện cho họ, lượng thứ cho tình riêng của họ mà không đến nỗi khiến họ không còn gì để nuối tiếc”.