Co trong khi “khó”, duỗi trong lúc “thành”.
Một người có được tinh thần biết co biết duỗi và tiết tháo quang minh lỗi lạc đều là do mài giũa trong gian khó mà nên. Một người có tài thao lược kinh bang trị quốc và trí tuệ hơn người cũng đều là từ mài giũa với thái độ cẩn thận, tỉ mỉ mà thành.
Trong “Luận ngữ” Khổng Tử nói: “Có thể bắt được tướng giữa đám ba quân mà không thể đạt được chí của kẻ thất phu”. Bắt tướng trong đám ba quân vốn không phải là chuyện tầm thường nhưng cuối cùng vẫn có khả năng thành công, kẻ thất phu tuy rằng tầm thường nhưng khi chí hướng đã kiên định thì sức mạnh bên ngoài khó lòng thay đổi được. Bởi vậy người xưa có câu: “Người có chí thì việc tất thành”.
Đương nhiên, từ “lập chí” đến “thành sự” không phải là được trong chốc lát. Trên thực tế, con đường đi đến thành công không thể nói là bằng phẳng được. Mà đối với trắc trở và thất bại, nếu không nỗ lực phấn đấu với thái độ tiến thủ tích cực thì khó có thể thành công. Tinh thần nỗ lực phấn đấu vì một mục đích, một mục tiêu, lý tưởng nhất định là biểu hiện của ý chí tự lực tự cường không ngừng nghỉ. Văn Vương bị tù ở Mỹ Lý mà viết nên “Dịch”, Tư Mã Thiên hổ thẹn vì bị tội cung hình (bị thiến) mà viết ra “Sử ký”. Tôn Mạc buồn vì bị khoét bánh chè mà nổi dậy ở Đông Sơn. Ở họ đều thể hiện một tinh thần tự lực tự cường không ngừng nghỉ, không sợ khó khăn trắc trở.
Tôn Tẫn được tôi luyện qua bao kiếp nạn, cuối cùng hiểu được thế gian còn có hai chữ “hiểm ác”. Nỗi khổ về tâm trí và vết thương về gân cốt càng khiến cho ông thêm trưởng thành, ý chí càng thêm kiên cường. Trí tuệ, sự uyên bác và đặc biệt là thiên tài quân sự đã được phát huy đến mức nhuần nhuyễn, tuyệt đối trong vũ đài chính trị của nước Tề.
Mới đầu Tôn Tẫn đã tin Bàng Quyên, vốn là một kẻ hay đố kị, sau khi đến nước Ngụy được Ngụy Huệ Vương phong, làm “khách khanh”. Khoảng nửa năm sau Bàng Quyên mượn danh nghĩa anh họ là Tôn Bình làm giả một bức thư nhà sai người đem đến chỗ Tôn Tẫn. Sau đó đem việc này nói với Ngụy Huệ Vương, rồi bắt Tôn Tẫn với tội danh là tư thông với nước Tề, đem chặt gãy hai chân và thích chữ lên mặt. Bàng Quyên không hại chết Tôn Tẫn mà rơi mấy giọt “nước mắt cá sấu”, đổ tất cả tội lỗi lên đầu Ngụy Huệ Vương, thể hiện vẻ trong sạch vô tội. Làm như vậy không phải là bởi nghĩa đồng môn mà là muốn có được 13 thiên binh pháp tổ truyền của Tôn Tẫn.
Tôn Tẫn thấy Bàng Quyên có ơn với mình nên ghi lại tỉ mỉ từng dòng binh thư, chuẩn bị truyền lại cho Bàng Quyên. Ai ngờ ít lâu sau thì mọi chuyện bại lộ, có một kẻ tôi tớ đem dụng tâm hiểm ác của Bàng Quyên kể cho Tôn Tẫn. Lúc này Tôn Tẫn mới thấy rõ bộ mặt thật của Bàng Quyên nên đem đốt binh thư, giả bộ điên khùng, nhẫn nại chịu đựng bao điều khổ nhục, khiến Bàng Quyên không để tâm đến chủ ý của mình.
Vua Tề đã nghe về tài năng của Tôn Tẫn từ lâu, khi được biết Tôn Tẫn phải chịu nhục ở nước Ngụy liền sang sứ giả lấy danh nghĩa là đến thăm nước Ngụy, giấu Tôn Tẫn vào trong xe ngựa, lén lút đưa về nước Tề.
Khi Tôn Tẫn gặp Tề Uy Vương thì nước Tề đã được cải cách, thực lực đất nước đã nâng cao lên rất nhiều. Vì vậy Tề Uy Vương muốn khoa trương thanh thế với bên ngoài, khống chế chư hầu, tranh bá nghiệp với nước Ngụy, cho nên rất cần có nhân tài về quân sự.
Tôn Tẫn đến khiến cho Tề Uy Vương cầu tài như nắng hạn gặp mưa rào, cảm thấy tiếc vì gặp quá muộn. Vua tôi người hỏi người đáp, cực kỳ tâm đầu hợp ý. Tài học và trí tuệ của Tôn Tẫn đã giải tỏa mọi vấn đề khó khăn về chính trị, quân sự và ngoại giao của Tề Uy Vương. Tề Uy Vương vô cùng khâm phục tài trí của Tôn Tẫn, thỉnh cầu ông làm thay mình, dạy dỗ binh pháp, Tôn Tẫn lại không chịu nhận, khiêm nhường nói rằng mình là kẻ phạm tội bị phạt được Tề Vương triệu kiến đã là vinh hạnh lắm rồi, được làm bề tôi dưới trướng Tề Vương đã là vô cùng mãn nguyện. Thế là Tề Uy Vương liền xây phủ đệ ở Tắc Hạ cho Tôn Tẫn, đối đãi theo lễ khanh đại phu.
Năm 354 trước Công Nguyên, (năm Chu Hiển Vương thứ 15, Ngụy Huệ Vương thứ 17, Tề Uy Vương thứ 25, Tần Hiếu Công thứ 8), nước Triệu tấn công nước Vệ, ép nước Vệ phải triều cống. Nước Vệ trước đây vốn triều cống nước Ngụy nay về chầu nước Triệu đương nhiên là Ngụy không thể bằng lòng. Lại thêm nước Triệu từng can dự vào việc tranh ngôi của vua nước Ngụy, thù cũ hận mới, Ngụy Huệ Vương quyết định xuất quân đánh Triệu. Ngụy Huệ Vương sai Bàng Quyên thống lĩnh đại quân tấn công nước Triệu. Do quân Ngụy lính khoẻ, ngựa tốt, lương thảo đầy đủ nên quân Triệu không có sức đối địch lại, Triệu Thành Hầu đành phải hạ lệnh cố thủ chờ tiếp viện. Quân Ngụy bao vây thành Hàm Đan tầng tầng lớp lớp, thế mạnh như vũ bão.
Hai nước Tề, Triệu liên minh với nhau trên cơ sở cùng phản đối bá nghiệp của Ngụy Huệ Vương, vì vậy vua Triệu là Triệu Thành Hầu sai sứ giả đến nước Tề cầu viện, lại xin dâng Trung Sơn để làm lễ tạ.
Về việc có nghiên cứu Triệu hay không, vua tôi nhà Tề bàn bạc vô cùng kịch liệt. Tể tướng Châu Kị phản đối, ông cho rằng hai nước Triệu, Ngụy đánh lẫn nhau thì có thể làm cho thực lực của họ suy yếu, như vậy nước Tề có thể thừa cơ phát triển sức mạnh của mình. Quan điểm của đại phu Thuần Vu Khôn lại khác, ông ta cho rằng nếu để cho nước Ngụy giành thắng lợi thì thế lực của họ tất sẽ tăng lên nhiều, có thể nguy cấp đến sự an toàn của nước Triệu.
Cuối cùng thì nên theo ý kiến nào? Tề Uy Vương chưa thể quyết đoán ngay được nên đi hỏi ý kiến Tôn Tẫn. Tôn Tẫn nói: “Nên đi cứu nước Triệu, vấn đề là ở chỗ lúc nào sẽ xuất quân? Trước mắt thế quân Nguỵ đang mạnh, xuất quân lúc này rất không có lợi cho ta. Như được biết thì thành Hàm Đan phòng ngự rất kiên cố, nước Ngụy không thể công phá ngay được. Ta có thể xuất quân chậm một chút, đợi lúc quân Ngụy mệt mỏi sẽ hành động thì hẳn dễ dàng giải vây cho Hàm Đan”.
Tề Uy Vương cho rằng Tôn Tẫn phân tích rất có lý liền quyết định tạm hoãn xuất quân.
Đến mùa xuân năm sau, Tề Uy Vương cho rằng thời cơ đã chín muồi liền chuẩn bị đi cứu Triệu. Ông giao cho Tôn Tẫn làm đại tướng, Tôn Tẫn từ chối rằng: “Không được, thần là một tội nhân tàn tật, nhận chức đại tướng tất sẽ bị quân địch chê cười. Đại vương nên mời Điền đại phu làm đại tướng”. Thế là Tề Uy Vương phong Điền Kị làm đại tướng, Tôn Tẫn làm quân sư phụ trách việc mưu tính chiến lược, chiến thuật.
Đại quân nước Tề xuất phát từ kinh đô Lâm Tri, đi 10 ngày đã đến bờ Nam sông Hoàng Hà. Tôn Tẫn ra lệnh cho quân sĩ dừng lại mà không qua sông tiếp tục tiến lên. Lúc này quân Ngụy bao vây Hàm Đan lại chĩa mũi nhọn sang nước Vệ ở cận bên, chia quân ra đánh nước Vệ và uy hiếp nước Tống ở phía Đông. Quân Ngụy chia quân ra làm hai đường khiến Điền Kị vô cùng khó hiểu. Tôn Tẫn giải thích rằng: “Giặc đánh đã lâu, nay tấn công Vệ, uy hiếp Tống là để lập hành lang ngăn cách, vì thế mà hành động như vậy”.
Điền Kị hỏi: “Bây giờ ta nên làm thế nào”?
Tôn Tẫn nói: “Thế giặc vẫn rất mạnh, không thể giao đấu chính diện với chúng được, cách tốt nhất là đánh vào tâm lý sợ hãi của quân Ngụy, liên kết với quân Vệ, Tống, chủ động đánh vào hậu phương quân Ngụy, làm rối loạn hoàn toàn kế hoạch của chúng”.
Điền Kị hỏi: “Ta đánh vào đâu thì thích hợp?”.
Tôn Tẫn nói: “Binh pháp nói rằng: “Đánh vào chỗ phải cứu”. Vùng Tương Lăng (Phía Tây huyện Tuy, Hà Nam) của nước Ngụy, thành tuy không lớn nhưng phạm vi quản hạt rộng, người đông, lương thực dồi dào, là trung tâm kinh tế ở phía Đông của Ngụy. Chỉ cần chúng ta phái một bộ phận binh lực, liên kết với quân Tống, Vệ đánh vào chỗ này thì quân Ngụy tất thôi đánh Vệ mà quay về cứu Tương Lăng”.
Điền Kị hỏi: “Ta sai ai đi thì hợp?”
Tôn Tẫn nói: “Người này phải thuộc binh pháp và có khả năng tác chiến độc lập”.
Điền Kị nói: “Hai vị đại phu là Tề Thành và Cao Đường đáp ứng điều kiện này”.
Tôn Tẫn nói: “Lần này xuất quân phải khiến cho quân Ngụy tưởng lầm cho rằng là chủ lực của ta. Điều này phải nhờ Tề Thành, Cao Đường hư trương thanh thế, chia quân làm hai đường, trước sau hai bên bao vây Tương Lăng”.
Thế là Điền Kị theo kế sách của Tôn Tẫn sai Tề Thành và Cao Đường liên kết với Tống, Vệ tấn công Tương Lăng. Tình hình Tương Lăng nguy cấp, Ngụy Huệ Vương buộc lòng phải hạ lệnh cho Bàng Quyên dừng đánh Vệ mà quay về tăng viện cho Tương Lăng. Do binh lực không đủ, lại thêm quân Ngụy quá đông nên chiến dịch Tương Lăng kết thúc với sự đại bại của Tề Thành, Cao Đường.
Tin chiến dịch Cao Lăng thất bại khiến cho Điền Kị dạ như lửa đốt, lập tức triệu kiến Tôn Tẫn để hỏi kế sách tiếp theo. Ai ngờ Tôn Tẫn nghe theo chẳng thấy chút nào là kinh ngạc, nói chắc nịch rằng: “Không nên căng thẳng, đây là việc đã tính từ trước, bây giờ cuộc chiến mới chính thức bắt đầu”.
Điền Kị nghi hoặc không hiểu hỏi: “Việc này giải thích làm sao?”.
Tôn Tẫn nói: “Lực lượng quân Ngụy rất mạnh, cho dù liên quân Tề, Triệu trong công ngoài kích cũng không nhất định thắng lợi, lại thêm quân Triệu bị vây khốn trong thành, hai bên không liên lạc được với nhau, căn bản không có cách gì phối hợp, sức chiến đấu lại càng không phát huy được. Lực lượng địch quá mạnh, muốn chiến thắng thì phải đánh chỗ hư, tránh chỗ thực. Nhưng chỗ hư của Ngụy ở đâu? Hiện nay quân chủ lực của Ngụy tập kết quanh Hàm Đan, lại còn phân bố ở Tương Lăng, kinh đô Đại Lương nhất định bỏ trống. Ta chỉ cần trực tiếp đánh vào Đại Lương, Ngụy Huệ Vương tất vô cùng sợ hãi mà lệnh cho quân vây Triệu quay về cứu, Hàm Đan tất tự nhiên được giải vây. Đồng thời quân Ngụy trên đường vội vã trở về tất nhiên sức chiến đấu bị suy yếu, ta chỉ cần cho quân mai phục, đột kích, quân Ngụy mệt mỏi lo giữ mạng tất sẽ dễ dàng bị đánh bại. Đây là kế một mũi tên trúng hai đích”.
Thế là Điền Kị theo kế của Tôn Tẫn sai quân lẳng lặng tiến lên, đi về phía Tây tấn công vào Đại Lương. Được tin quân Tề đánh Đại Lương, Ngụy Huệ Vương vô cùng sợ hãi, lệnh cho Bàng Quyên hoả tốc đem quân bao vây Hàm Đan về tăng viện cho Đại Lương.
Bàng Quyên được lệnh liền vội vã quay về, vòng vây Hàm Đan kéo dài nửa năm cuối cùng được giải tỏa. Bàng Quyên cho rằng quân Tề đã áp sát Đại Lương, ai ngờ quân Tề nghe được quân Ngụy đã rút hết liền mai phục ở Quế Lăng (Tây Nam huyện Trường Hoàn ở Hà Nam). Quân Ngụy đang trong lúc vội vàng không phát hiện ra phục binh, trong chốc lát đã lọt vào vòng vây. Hai bên ứng chiến, quân Ngụy đại bại, chết hơn hai vạn, Bàng Quyên may mắn chạy thoát. Bá nghiệp của Ngụy Huệ Vương bị công kích trầm trọng.
Chiến dịch Quế Lăng là một ví dụ huy hoàng trong lịch sử quân sự Trung Quốc. Quân Tề lấy ít địch nhiều, lấy yếu thắng mạnh, giành được thắng lợi sau cùng, công đầu thuộc về mưu lược đúng đắn của Tôn Tẫn. Chiến dịch này cùng lúc kiểm nghiệm lại và phát triển thêm lý luận quân sự của Tôn Tẫn. Đồng thời nó cũng chỉ ra cho chúng ta một bài học sâu sắc là: Chữ “khó” chỉ có trong từ điển của những kẻ ngu muội. Nếu như chúng ta có thể vượt qua khó khăn trở ngại, không hề lay chuyển, gian khổ phấn đấu, tích lũy từng ít một, bền bỉ lâu ngày thì kết quả tự nhiên sẽ rất khả quan.
Khi trả lời Phàn Trì hỏi về chữ nhân, Khổng Tử nói: “Nhân tức là trước vượt qua gian nan mà sau có thu hoạch. Đây đã gọi là đã làm được nhân”. Nếu như không khó khăn trước thì không thể có thu hoạch, trước mà dễ dàng thì không thể nói là thành công lớn. Trước vui thì không thể nói là kết cục tốt đẹp. Bởi vậy mới nói rằng, nghịch cảnh là hoàn cảnh thích hợp nhất cho con người phấn đấu vươn lên và cũng là hoàn cảnh tốt nhất để rèn luyện con người, để nâng cao tài năng, học vấn.
“Chu Dịch” được Văn Vương hoàn thành trong lúc bị giam cầm. “Xuân Thu” của Khổng Tử viết trong lúc bị nguy nan. Bài phú “Li tao” của Khuất Nguyên làm trong khi đi đày. “Quốc ngữ” của Tạ Khâu hoàn thành sau khi 2 mắt bị mù. “Binh pháp Tôn Tử” ra đời sau khi bị chặt gãy 2 chân. “Lã lãm” của Lã Bất Vi ra đời sau khi bị đày sang Thục. “Thuyết nan”, “Cô phẫn” của Hàn Phi Tử ra đời khi ở trong ngục nhà Tần. “Sử kí” của Tư Mã Thiên ra đời sau khi thân thể đã tàn phế. Những người này đều là trong lúc khó khăn không cúi đầu, không nản lòng, tiếp tục phấn đấu mà tạo nên mốc son trong lịch sử. Bởi vậy ngạn ngữ nói: “Có công mài sắt có ngày nên kim”. Một nhân vật vĩ đại và một sự nghiệp vĩ đại chí ít cũng phải trải qua mấy lần gian khó nhục nhã và thất bại. Lấy tấm lòng kiên định phấn đấu trong nguy nan thì mới có thể phá được cửa ải khó khăn nguy hiểm. Nhẫn nại lao khổ, vào sinh ra tử, không sợ bất kỳ đau đớn nào về thể xác, về tinh thần, bằng nghị lực lớn nhất, lòng can đảm vững chắc nhất, dũng cảm tiến lên phía trước chưa đạt được mục đích thì thề không ngơi nghỉ.
Câu “thất bại là mẹ thành công” người đời thường nói không phải là câu cách ngôn ngọt ngào mà là bài học thực tế có được qua biết bao nhiêu cay đắng. Trải qua một lần thất bại thì tăng một phần hiểu biết, thêm một phần kinh nghiệm, thất bại càng nhiều thì thành công sau này càng lớn. Bởi vậy, chỉ cần đứng trước thất bại không nản lòng, không bi quan, không tiêu cực, thì nhất định có thu hoạch, có thành công.