Duỗi trong sự “tiếp nhận”.
Mảnh đất đầy cỏ rác và phân nước tiểu mới là mảnh đất có cây cối um tùm nhất, một con sông trong vắt tận đáy thường rất khó thấy tôm cá sinh sống. Do đó, một người lãnh đạo tốt nên có đức tính vị tha và khoan dung với người khác, biết tiếp thu ý kiến của đồng nghiệp, nghe nhận xét cấp dưới, cũng giống như “Sông lớn không từ chối suối nhỏ - Thái Sơn không chỉ một hòn đất”. Tuyệt đối không nên tự cao tự đại, chỉ quan tâm đến bản thân, không nghe lời khuyên của một ai mà tự đưa mình vào thế cô độc.
Lý Tư (năm 280 trước Công Nguyên) người Thượng Thái, nước Sở, xuất thân là kẻ lang thang. Thời còn trẻ đã từng làm một chức quan nhỏ trong quân nhưng không hề đắc chí. Lý Tư là một nhân vật quan trọng trong sự nghiệp đại thống nhất của vua Tần.
Có một lần, Lý Tư đi vệ sinh, phát giác thấy lũ chuột trong nhà xí đang ăn phân. Nghe thấy tiếng chân người liền lập tức chạy mất. Sau đó lại một lần khác, ông ta đến kho lương thực, lại thấy lũ chuột đang ăn từng đống gạo chất như núi. Khi có người đến, chúng không hề tỏ ra sợ hãi vẫn ung dung như chỉ có một mình. Thế là Lý Tư liền cảm thấy rằng: “Con người có tài hay không hoàn toàn quyết định bởi môi trường sống của anh ta, cũng giống như lũ chuột vậy”.
Từ đó, ông luôn nỗ lực cải tạo môi trường sống của mình. Đầu tiên, ông bái Bao Huống làm thầy, chuyên học về các vị vua. Vài năm sau cũng có chút vốn liếng. Lý Tư nhìn thấy được sự thoái trào của cả sáu nước, không hề có tương lai. Chỉ có nước Tần là vẫn hùng mạnh nhất, phấn đấu thống nhất thiên hạ. Liền rời bỏ nước Sở, tiến vào nước Tần, hy vọng thực hiện hoài bão của mình nhờ đất nước đầy hy vọng này.
Ban đầu, Lý Tư làm khách nhà Lã Bất Vi, không lâu sau được bổ làm quan lang, từ đó bắt đầu cơ hội tiếp cận Tần vương. Lần đầu tiên Lý Tư nói chuyện với vua Tần cũng là lần bàn về vấn đề thống nhất sáu nước. Ông nói: “Nước Tần vốn khống chế các nước chư hầu đã sáu đời nay rồi, hôm nay các nước chư hầu có quy phục về Tần cũng chỉ như một quận huyện. Tiêu diệt các nước chư hầu với sức mạnh của đại Tần và sự anh minh của đại vương thì chỉ như phủi ít hạt bụi trên áo. Nay chính là cơ hội để hoàn thành cơ nghiệp, thống nhất thiên hạ, cơ hội ngàn năm có một, tuyệt đối không nên bỏ qua”. Về vấn đề thi hành cụ thể, Lý Tư chủ trương áp dụng phương cách của Lã Bất Vi, ông nói: “Tần quốc có thể âm thầm phái người cầm tiền bạc đi du thuyết các nước chư hầu, với những nhân sĩ chịu nhận tiền thì thưởng hậu hĩnh, còn ngược lại thì giết không tha. Như vậy, một khi gây được sự bất hòa trong triều đình chư hầu, đại vương sẽ có thể dùng binh để tiêu diệt chúng”. Cách phân tích của Lý Tư khiến Tần vương rất hài lòng. Tần vương Doanh Chính cho rằng Lý Tư là người không thể thiếu trong sự nghiệp thống nhất thiên hạ của mình, liền phong ông ta là Trường sử.
Vừa lúc đó, nước Hán bị Tần tiêu diệt, phái kỹ sư thuỷ lợi Triệu Quốc đến tu sửa đê điều nước Tần. Việc tu sửa này đã tiêu tốn rất nhiều tiền bạc và nhân lực, ảnh hưởng đến việc Đông tiến của nước Tần, sự việc này không lâu sau cũng bị phát hiện.
Tầng lớp quý tộc và phần lớn các đại thần trong triều Tần vốn dĩ không ưa gì sự chuyên quyền của Anh Trân và Lã Bất Vi, lần này lại thêm vụ Trịnh Quốc, họ liền mượn đó để công kích: “Người ở các nước chư hầu đến Tần phần lớn đều để thăm dò, không đáng tin cậy. Không nên để cho những người này nắm những chức quan trọng của nước Tần. Nếu không đuổi họ đi khỏi thì nước Tần sẽ gặp phải nguy hiểm”.
Tần vương nhất thời nhẹ dạ tin vào kế ly gián của những người này liền hạ lệnh trục xuất khách, đuổi hết những du sĩ, thuyết khách của các nước đang dốc sức phục vụ cho Tần quốc về nước.
Lý Tư tất nhiên cũng nằm trong số đó. Ông không cam tâm bị đuổi như vậy liền tấu thư với Tần vương, đây chính là bức: “Khách thư can ngăn” nổi tiếng. Nội dung viết:
“Trước đây, Mục công đã thu nạp rất nhiều hiền tài, thu nạp được Bách Lý Hề, Kiển Thúc, Phi Báo, Công Tôn Chi, họ đều không phải là người nước Tần, nhưng Mục công đã tín nhiệm họ, thu phục được hai mươi nước nhỏ, trở thành bá chủ của Tây Nhung; Hiếu công dùng Thương Ưởng người nước Ngụy, thi hành chế độ cải cách, do vậy mà quốc phú dân cường; Huệ vương dùng Trương Nghi mở mang lãnh thổ nước Tần, phá tan kế hoạch hợp tung của sáu nước; Chiêu vương trọng dụng Phạm Tiêu đã bình định được sự chuyên quyền của họ hàng bên ngoại, đồng thời dần dần mở rộng địa bàn. Đó chính là bốn vị quân vương đã trọng dụng người tài từ bên ngoài, mới làm nước Tần được giàu có và mạnh mẽ như ngày nay. Từ đó có thể thấy, người ngoài không có lỗi gì với nước Tần, vậy thì dựa vào cớ gì mà muốn đuổi họ đi?”
“Còn những thứ mà đại vương thích như ngọc của Côn Sơn, ngọc trai của huyện Tuỳ, kiếm báu của nước Ngô, ngựa chạy nhanh của bắc Địch (dân tộc ở miền bắc của Trung Quốc thời xưa), lụa là của nước Tề, âm nhạc của nước Trịnh, nước Vệ,... chẳng có thứ nào là do nước Tần làm ra. Nếu không phải là người nước Tần không dùng, thì những thứ không phải là do nước Tần làm ra thì cũng không như vậy sao? Vậy mà không những đại vương không bỏ một phía nào, mà ngược lại còn quý trọng hơn những đồ trong nước. Còn nói về người tài lại không phân rõ thị phi trắng đen, phàm không phải là người nước Tần thì đuổi đi. Như vậy xem ra đại vương chỉ quý trọng đồ quý, châu ngọc, âm nhạc, người đẹp mà coi khinh người có tài trị quốc an bang!”
“Thần nghe nói đất rộng thì lương thực nhiều, nước lớn thì người đông, binh mạnh thì dũng sĩ nhiều. Núi nước Tần chẳng bỏ phí một chút đất bùn do vậy mới có thể cao như vậy; do biển lớn chứa hết nước của các con sông nhỏ, nên mới có thể biến thành sâu như vậy; bậc quân vương không từ chối dân chúng do vậy mới có thể phát huy đức hạnh của mình. Nay đại vương muốn đuổi hết những người nước ngoài đi, thì những người có học trong thiên hạ đành phải bỏ chạy sang nước khác. Làm như vậy không những làm tăng thêm bình lực cho các nước địch mà còn gây hoa cho nước Tần sao?”
Sau khi Tần vương Chính xem xong “Gián toại khách thư” của Lý Tư thì vô cùng cảm kích. Thế là Tần vương Chính đã phân biệt được phải trái, quyết định tiếp thu ý kiến của Lý Tư, lập tức huỷ bỏ lệnh đuổi khách, đồng thời khôi phục chức quan cho Lý Tư, không lâu sau lại nhậm chức ở triều đình. Cuối cùng hoài bão lớn lao và rất nhiều chính kiến của Lý Tư đã có cơ hội để thực hiện. Trong quá trình Tần vương Chính thống nhất sáu nước, từ việc vận dụng sách lược vĩ mô đến việc thực thi chiến thuật cụ thể, về cơ bản đều sử dụng cách làm của Lý Tư. Ngoài ra, tổng thể quan niệm dùng người của Tần vương Chính đã có sự thay đổi căn bản. Rất nhiều người hiền tài là người nước ngoài đã được đề bạt vào các chức vụ quan trọng, thể hiện tấm lòng rộng rãi của “Quân lâm thiên hạ”.
Nước xem đầu nguồn, thói đời xem tình thế, tình thế của đời Minh Thanh xuất phát từ bản nguồn lòng người. Lòng người thành thực chất phác từ thời Minh, Thanh nên tự nhiên tình thế tốt lành. Đào nhiều cái ao không nguồn chẳng bằng đào một chiếc giếng có nguồn, là đào nguồn hay là khơi cho nước chảy thì trị quốc, tề gia, tu thân đều phải nắm vững.
Làm việc gì đều phải làm từ gốc, sau một khoảng thời gian nhất định sẽ thu được kết quả; nếu làm từ cành thì tất sẽ vất vả mà phí công vô ích. “Gốc” của mọi việc nằm ở trong vạn sự vạn vật, không phải là sự việc lớn thì “Gốc” nhất định sẽ to, sự việc nhỏ thì “Gốc” nhất định phải nhỏ. Dù là những việc nhỏ như quét nhà, thoát nước, với đối tượng là trẻ em thì điểm của “Gốc” cũng không tách rời khỏi “Lương tri”. Phải thường xuyên chú ý tới “Lương tri” từ những sự việc bé nhỏ thì mới là “Gốc” của sự việc.
“Phàm là xử lý việc quốc gia, trước tiên đều phải trị gốc của sự việc, sau đó mới đi trị ngọn. Cái gọi là gốc không phải là chỉ cái canh tác trồng trọt, mà là nói đến việc trị người. Cái gọi là trị người, không phải là chỉ cái làm cho người nghèo trở nên giàu có, mà là chỉ việc dồn sức vào cái căn bản”.