Văn Hóa Giao Tiếp Ứng Xử - Biết Co Biết Duỗi

Lượt đọc: 1378 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
72
Người Sa Ngã Sửa Mình, Điều Đó Rất Đáng Quý

❊ ❊ ❊

Châu Xử, giao long và hổ là ba cái hại của nhân dân Nghĩa Hưng, khiến nhân dân Nghĩa Hưng lo lắng không yên. Châu Xử đánh nhau với thuồng luồng ba ngày ba đêm dưới nước, người dân quê đều tưởng là Châu Xử đã chết, cùng chúc mừng nhau. Đây là điều mà Châu Xử không bao giờ ngờ đến. Nó đã tác động rất mạnh mẽ đối với Châu Xử, khiến anh ta thức tỉnh và nhận thức được vị trí đáng buồn của mình trong lòng dân làng. Anh ta đau khổ tột cùng, hạ quyết tâm sẽ sửa chữa những sai lầm trước kia đã phạm phải.

Theo ghi chép trong cuốn “Tấn thư”, Châu Xử là người ở Dương Hâm, Nghĩa Hưng (huyện Nghi Hưng, tỉnh Giang Tô hiện nay). Châu Xử sớm mất cha, thiếu sự giáo dục đầy đủ, thân thể cường tráng, hung hãn, bạo ngược, là một mối họa cho dân quê. Ngoài ra, dưới sông ở huyện Nghĩa Hưng có giao long, trên núi có hổ Hán trắng. Người Nghĩa Hưng gọi đây là “tam hoành”, tức là ba cái hại của vùng này, trong đó đặc biệt nhất lại là Châu Xử.

Một hôm, Châu Xử thả bộ trên đường, thấy các cụ già lo lắng buồn rầu liền cất tiếng hỏi: “Năm nay mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, sao lại không vui?” Các cụ già trả lời: “Tam hại chưa trừ được làm sao mà vui nổi”. Châu Xử lại hỏi cặn kẽ tam hại là gì. Cụ già nói: “Hổ tràn trắng cả núi Nam Sơn, thuồng luồng ở trường kiều, còn một cái hại nữa nhưng không tiện nói”. Châu Xử cứ hỏi bằng được, ông già bèn nói thẳng: “Là ngươi đấy”. Châu Xử giật mình, không ngờ mình lại là một cái họa cho vùng này. Châu Xử bảo với các cụ già rằng: “Xin đừng sợ, để tôi đi trừ diệt hết có được không?” Cụ già trả lời: “Nếu như người có thể diệt hết được thì quả là phúc lớn cho cả vùng”. Châu Xử về nhà lấy cung lấy tên, đến núi Nam Sơn, vào trong hang Tinh Hầu. Đến chập tối, quả nhiên mãnh hổ đã tới. Châu Xử bắn liền hai nhát, hổ bị trúng tên chết tươi. Lại tiếp tục xuống nước đánh thuồng luồng, thuồng luồng lúc nổi lúc chìm. Trong vòng mười dặm, đánh suốt ba ngày ba đêm cuối cùng cũng chặt được đầu thuồng luồng. Người trong làng thấy anh ta đánh nhau với thuồng luồng ba ngày liền ngỡ anh ta đã chết, cùng nhau chúc mừng. Thấy Châu Xử đánh chết thuồng luồng trở về thì có vẻ lo lắng. Châu Xử biết rõ tâm tư của mọi người trong làng liền khẳng khái nói: “Hai cái họa đã trừ, từ nay Châu Xử cũng sẽ thay đổi, nếu còn làm chuyện xấu xa thì trời đất sẽ không dung thứ”. Người trong làng thấy anh ta nói rất chân thành mới vui mừng cảm ơn anh ta. Châu Xử lập tức đến nước Ngô tìm Lục Cơ, Lục Vân. Lục Cơ đi vắng, chỉ gặp được Lục Vân. Châu Xử kể chuyện dân làng sợ mình cho Lục Vân nghe và nói mình cần phải tu dưỡng đạo đức, nhưng tháng ngày đã qua mà cuối cùng vẫn chưa có công trạng gì cả. Lục Vân nói: “Người xưa cho rằng buổi sáng biết có đạo lý làm người cho dù buổi tối chết cũng cam lòng, tinh thần này thật đáng quý, huống hồ tiền đồ của ngài còn rộng mở. Với lại, làm người chỉ sợ không có chí, chỉ cần có chí sợ gì không có tiếng thơm”. Châu Xử từ đó thay đổi, cuối cùng trở thành người có ích cho xã hội.

Trong câu chuyện này, việc giết hổ, chém thuồng luồng chỉ là ước lệ. Đánh hổ, chém giao long phải hao tốn sức lực, lại càng cần dũng khí. Nhưng thay đổi chính mình e rằng còn khó khăn hơn, còn cần dũng khí lớn hơn, chứ chẳng phải chuyện đơn giản. Trong ba bốn ngày có thể giết được hổ, thuồng luồng, nhưng để loại bỏ thói xấu của mình thì không phải ba bốn ngày đã biết kết quả. Hạ quyết tâm sau đó phải học tập tu dưỡng đạo đức, từ đó biết mình đúng hay sai, quan niệm giá trị con người là như thế nào. Hai anh em họ Lục khi đó là những danh sĩ rất có đạo đức. Châu Xử đi tìm Nhị Lục xin được học tập họ và đã được họ chỉ bảo. Anh bắt đầu chăm chỉ học hành, rèn luyện nhân cách, được mọi người ở quê rất ca ngợi. Sau một năm, anh được quan phủ ở Châu quận trưng dụng làm quan, sau này trở thành đại thần của Đông Tấn, cuối cùng hy sinh trong một trận chiến vì tổ quốc.

Châu Xử là một tấm gương “người sa ngã biết hối cải quý hơn vàng” được nhân dân hết mực ngợi ca.

Trong xã hội ngày nay, những tấm gương như vậy lại càng nhiều. Có người khi còn trẻ sống hư hỏng, người bố nổi giận đuổi anh ta ra khỏi nhà. Qua mấy năm cố gắng, anh ta trở thành một nhà kinh doanh lớn. Anh đã bắt đầu thấy được sai lầm của mình là do không được giáo dục đầy đủ nên đem hết tiền kiếm được đóng góp cho sự nghiệp giáo dục ở quê nhà: lập các trường tiểu học, trung học, trường trung cấp chuyên nghiệp, một lòng dốc sức để bồi dưỡng những nhân tài sau này cho quốc gia. Về sau, anh còn trở thành một nhà giáo dục rất nổi tiếng.

Tất nhiên cũng có những tấm gương sửa mình không được tốt cho lắm. Có người thì mắc phải tật cờ bạc, thua rất nhiều tiền, người thân khuyên bảo giúp đỡ, nhất là người vợ phải bán cả vàng bạc trang sức lấy ở nhà mẹ đẻ đem trả nợ bạc. Anh ta cảm động phát khóc, hạ quyết tâm sẽ sửa chữa sai lầm, làm lại cuộc đời, dùng dao thái rau chặt đứt ngón giữa tay phải. Nhưng khi tay lành lại, anh ta tiếp tục vào sòng bạc, chơi bạc với bốn ngón tay, phụ lòng mong mỏi của người thân. Kết quả là người vợ nuốt nước mắt bỏ đi. Cho nên, có thể thấy là có lòng tốt, tâm tốt chưa chắc đã có thể thay đổi hoàn toàn, cái này gọi là “dạy mãi không chừa”.

Tục ngữ có câu: “Người ta sống phải có gân cốt vững vàng”, “gân” chính là tinh thần, phong thái. Châu Xử giao chiến với thuồng luồng ba ngày chưa về, người dân ở quê lại chúc mừng nhau về sự không trở về đó. Giết được hổ, diệt được thuồng luồng không mừng, anh ta chết họ lại mừng, cho thấy trong lòng dân làng anh ta còn tai hại hơn cả hổ với thuồng luồng. Thế là anh ta quyết tâm thay đổi chính mình, đi tìm thầy dạy, học hành chăm chỉ và kiên trì thực hiện quyết tâm đó, điều này đòi hỏi tinh thần hết sức mạnh mẽ. Đổi mới chính mình, chỉ có hình dáng thôi chưa đủ mà phải hành động, cả đời làm việc thiện. Điều này cần có nghị lực và dũng khí nhất định.

Lập công, lập nghiệp, đóng góp cho xã hội, tuân theo đại nghĩa, giữ gìn nhân cách và lý tưởng cao đẹp của mình, không để cho quyền lực chi phối, không để dục vọng mê hoặc, rèn luyện ý chí, mở rộng tấm lòng, nhìn xa trông rộng, hành động thực tế mới là đáng quý; nếu như chỉ ham hố công danh lợi lộc, không để tâm đến nhân nghĩa đạo đức, vừa làm được việc tốt đã mong mọi người ca ngợi, thực tế không có chút nghị lực kiên cường, và phẩm đức đôn hậu, đó chỉ là người quân tử rởm. Nếu muốn lập công, lập nghiệp thì phải tu tâm dưỡng tính, nâng cao giá trị bản thân, tiêu diệt chủ nghĩa vị kỷ, coi nhẹ danh lợi, giữ đức thanh liêm. Nếu chỉ màng vinh hoa phú quý, công danh lợi lộc thì chỉ đáng gọi là những kẻ phàm phu tục tử mà thôi.

Gỗ tròn không vững vàng, gỗ vuông lại vững - khi biến động thì co, lúc yên bình thì duỗi. Đời Trinh Quan, vua Đường Thái Tông nói: “Con người vốn do ông trời ban sẵn cho bản tính tốt đẹp, nhưng cần phải học nhiều thì mới có thể có được công bằng”. Sằm Văn Bản: “Ngọc bất trắc bất thành khí, nhân bất học bất tri lễ”. Họ cũng nhất trí cho rằng: “Học vấn có từ sự tu dưỡng, tu dưỡng tức là tâm bỏ công sức, chỉ có như thế mới học hỏi được mãi”.

Cho dù nói mười câu đúng chín câu cũng chưa chắc có người ca ngợi, nhưng nếu nói sai một câu thì lập tức bị chê trách. Cho dù mười lần lập mưu thành công đến chín lần chưa chắc có người nhớ công bạn, nhưng chỉ một lần thất bại thì người ta sẽ lần lượt oán than, trách móc bạn. Hiện tượng kỳ lạ này thường thấy trong thực tế, làm chẳng thà không làm, nói chẳng thà không nói. Bạn làm, sự thiếu sót sẽ thể hiện ra ngay; bạn nói, suy nghĩ của bạn sẽ lộ ra ngay; bạn làm được nhiều thành tích, liền sẽ trở thành mục tiêu đối đầu, vì sự thành công của bạn gây trở ngại cho người khác, người ta đều có tính đố kỵ, thấy bạn thành công rực rỡ thì sẽ chẳng thèm đả động tới, cho đến khi nó đi vào quên lãng vĩnh viễn, chẳng còn ai biết tới và ngược lại, một khi làm sai, người ta sẽ hí hửng mà một đồn tới mười, mười đồn trăm, ai cũng biết.

Cho nên, người quân tử nên giữ thái độ sống trầm lặng, không nên xốc nổi; khi làm việc gì dù có tỏ ra ngốc nghếch còn hơn tự ra vẻ thông minh hơn người. Mọi việc phải suy nghĩ kỹ càng, làm có mục đích.

Sách có viết rằng, cha của Trịnh Thiện Quả vì nước mà hi sinh, mới chín tuổi ông đã được bổ nhiệm làm trì tiết đại tướng quân, tiếp tục làm quan ở huyện Khai Phong, hưởng thu tiền tô thuế từ hàng nghìn hộ dân. Nhưng năm đầu, khi Tùy Văn Đế làm vua, lại được phong thành Võ Đức quận công. Năm mười bốn tuổi, làm thích sứ ở Nghị Châu, rồi chuyển làm thích sứ Cảnh Châu. Không lâu sau làm đại thử Lỗ quân.

Mẹ ông sáng suốt, nghiêm nghị, đọc nhiều sách vở hiểu lịch sử và tinh thông đạo lý, am hiểu chính trị. Khi Trịnh Thiện Quả giải quyết việc chính sự, mẹ ông thường ngồi bên cạnh, hoặc ngồi sau trướng để nghe. Nếu Trịnh Thiện Quả phán đoán hợp lý, khi về nhà bà sẽ rất mừng rỡ, bảo ông ngồi xuống, cười nói vui vẻ. Khi ông xử lý sai hoặc tùy tiện nổi nóng, mẹ ông về nhà trùm chăn khóc, cả ngày không ăn uống gì. Trịnh Thiện Quả cũng quỳ trước giường không dám dậy. Mãi sau, mẹ ông mới ngồi dậy nói: “Không phải mẹ giận con, mà là mẹ xấu hổ cho cái nhà này. Từ khi mẹ là con dâu ở nhà này, hầu hạ cha con, thấy ông ấy là người trung thành tận tụy, làm quan cẩn thận thanh liêm, chí công vô tư, cuối cùng vì nước quên thân... Mẹ cũng hy vọng con không phụ lòng của cha con, con mất cha từ nhỏ, mẹ chỉ là một quả phụ, đối với con chỉ có yêu thương mà không có sự uy nghiêm, làm con không hiểu lễ nghĩa, làm sao đảm đương nổi trọng trách của trung thần đây? Con từ nhỏ đã được phong chức tước bây giờ trở thành quan lớn của một vùng, cái này chẳng lẽ là dựa vào năng lực của một mình con? Sao con không nghĩ trước nghĩ sau mà tùy tiện cáu giận theo ý mình, bại hoại chính sự của cả nhà, làm như thế vừa tổn hại gia phong, thậm chí mất đi chức tước, lại còn phá hoại pháp luật triều đình, tội chẳng nhỏ chút nào. Mẹ chết còn có mặt mũi nào mà gặp cha con nữa?”

Mẹ của Trịnh Thiện Quả rất hay đan lát, đến tận nửa đêm mới ngủ. Trịnh Thiện Quả mới hỏi mẹ: “Con được phong chức tước, là quan tam phẩm, bổng lộc đủ nuôi cả nhà. Mẹ tuổi cao, sao cứ phải vất vả nặng nhọc như thế?”. Mẹ ông lại thở dài trả lời: “Ôi, tuổi con đã lớn, mẹ nghĩ con đã hiểu đạo lý ở đời. Hôm nay nghe con nói những lời như vậy, chứng tỏ con vẫn chưa hiểu! Như vậy con làm sao làm sao làm tốt việc công được? Hôm nay con có bổng lộc là vì hoàng thượng báo đáp cha con hy sinh vì nước mà ban cho, nên chia ra mà biếu họ hàng. Ân đức của người xưa sao chỉ để cho vợ con con được hưởng thụ phú quý? Với lại, đan lát là việc của đàn bà, trên từ vương hậu, dưới đến vợ của sỹ phu, đều nên làm. Nếu không lao động thì sẽ không tránh khỏi xa hoa dâm dật. Mẹ tuy không hiểu lễ nghĩa, nhưng lẽ nào có thể tự mình phá hoại thanh danh?”

Từ khi chồng chết, mẹ của Trịnh Thiên Quả không còn trang điểm, chỉ mặc quần áo bằng vải thô. Bà sống rất tiết kiệm, nếu như không phải là cúng tế tiếp đãi khách, bình thường chẳng đụng đến rượu thịt. Bà sống trong một căn phòng nhỏ đơn sơ, thanh tĩnh, rất ít ra ngoài. Nội ngoại thân thích có đám cưới, đám ma, bà chỉ gửi lễ hậu, chứ không tự mình đi thăm. Nếu không phải là đồ tự tay làm hay cây nhà lá vườn thì cho dù là họ hàng thân thích bà cũng không cho vào nhà.

Dưới sự tác động của mẹ, Trịnh Thiện Quả dù làm quan lớn ở châu quận, đồ ăn từ nhà mang đi ăn ở nha môn. Tiền triều đình cho, ông không dám nhận mà đều dùng vào tu sửa phủ hoặc chia cho hạ quan. Do quên mình cho việc công nên Trịnh Thiện Quả được gọi là ông quan thanh liêm. Sau khi xem xét công lao của ông rất lớn, Tùy Văn Đế cho gọi ông làm quan lộc khanh. Sau khi mẹ mất, Trịnh Thiện Quả làm đại lý khanh, xử lý hình ngục, liền dần sống xa hoa, không còn được thanh liêm chính trực như xưa nữa.

Trong lịch sử Trung Quốc có rất nhiều bà mẹ đã dạy con thành danh. Mọi người đều biết câu chuyện mẹ của Mạnh Tử ba lần chuyển nhà dạy con mình thành những người có học vấn cao siêu, việc làm của bà khiến muôn đời còn kính trọng.

Mẹ của Trịnh Thiện Quả không những dạy ông học hành mà còn dạy ông cách làm quan, làm một vị quan ngay thẳng, thanh liêm, một vị quan có ích cho nhân dân. Điều này thật đáng khâm phục.

Còn đáng quý hơn nữa là mẹ của Trịnh Thiện Quả không chỉ dạy bằng lời mà còn dạy con từ chính bản thân mình, từ hành động của chính mình, như lao động, cách ăn mặc giản dị, không nhận quà, tặng lễ không khoe khoang phô trương... để tác động đến con mình, cho nên giúp con cái quên mình vì việc công. Mỗi việc đều thể hiện rõ tiết tháo của người mẹ Trịnh Thiện Quả. Biết bao nhiêu người mẹ đã dạy con mình thành danh và hợp thành những phẩm chất tốt đẹp của người phụ nữ Trung Quốc, biểu hiện khí tiết trang nghiêm của họ.

Loài người vốn có dục vọng và lòng tham, trong dục vọng có bảy loại tình cảm, cho dù là thần nông, hoàng đế hay vua Nghiêu, vua Thuấn đều có bảy loại tình cảm và sáu loại ham muốn. Nhưng bảy loại tình cảm có giới hạn thích hợp. Thánh nhân có thể từ sự tâm trạng của cuộc sống mà kiềm chế dục vọng, cho nên không buông thả tình cảm của mình.

Tâm nếu ngủ thì sẽ nằm mơ, sẽ cẩu thả, tự tiện, nếu dùng nó có thể lập mưu tính kế. Tuy rằng tâm có thể rộng mở, nhưng nó lại có bản năng là điềm tĩnh. Mặc dù tâm có thể rộng mở nhưng có lúc nó lại hư ảo. Cho nên, Dương Vương Minh tiên sinh đã phân biệt từ dạng gốc của tâm đến khi khởi phát, biện luận từ không đến có...

Mạnh Tử nói: “Thuấn sống trong rừng sâu trên núi, sống với sỏi đá, cỏ cây, làm bạn với hươu nai thú rừng, không khác gì so với cư dân trên núi. Đợi ông ấy thu nạp vì một câu nói tốt đẹp… thì cũng như sóng vỗ bờ, ào ạt cuồn cuộn chảy không sao ngăn nổi”.

NGỌC ANH dịch
Nguồn: TVE-4U
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 19 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.