Trí tuệ khác nhau, khuất nhường chẳng giống.
Việc đối nhân xử thế tất nhiên cũng có quy luật riêng của nó. Dựa dẫm vào người khác, cho rằng ý kiến của người khác tất cả đều là đúng, nhất định sẽ biểu thị sự tán đồng vô nguyên tắc đối với mọi việc; ngược lại, trong tất cả mọi việc đều cho mình là đúng thì nhất định sẽ tạo ra sự phản đối vô nguyên tắc với mọi việc. Tán đồng ý kiến của người khác một cách vô nguyên tắc sẽ không tránh khỏi việc nước chảy bèo trôi; nếu phản đối ý kiến của người khác một cách vô nguyên tắc thì lại là quá cố chấp và ương bướng. Chỉ có xem xét một cách nghiêm túc tình trạng khách quan của sự vật, không tồn tại bất cứ thành kiến cá nhân nào hoặc ý kiến phiến diện của người khác, mới không xuất hiện bất cứ một sự việc nào xử lý không thỏa đáng. Cho nên, một người cũng có thể hưởng thụ thành quả lao động với một chính nhân quân tử, cũng có thể cười nhạo một kẻ tiểu nhân nào đó ở một lúc nào đó.
Mông Vụ nguyên là người nước Tề, ông đã đến nước Tần từ rất lâu, đã lập được công lớn ở đời Tần Triệu vương, làm quan đến chức Thượng Khanh. Năm 285 trước Công Nguyên (năm Triệu vương thứ 22), người thanh niên trẻ tuổi Mông Vụ dẫn quân đi chinh phạt nước Tề và đã đoạt được 6 huyện tại Hà Đông, thời Tần Triệu vương, địa vị của nước Tần rất hiển hách. Không triều thần nào có thể bì kịp được lòng trung thành của Mông Vụ đối với nước Tề. Chính bởi vì như vậy mà ở thời Triệu vương, vị tướng quân này thường rất xem thường thừa tướng. Lúc đó người chấp chính là Ứng Hầu Phạm Nan, quyền binh một thời nên không ai dám mạo phạm đến ông ta. Có một lần nước Hàn bị Nhã Nam chiếm lĩnh, điều này đối với nước Tần, một nước đang ở trong thế tấn công mà nói thì quả là điều bất ngờ. Khi Triệu vương biết được tin này liền hỏi ứng Hầu Phạm Nan:
“Nhữ Nam mất rồi, ông có đau lòng không?”
“Thần không đau lòng!” Câu trả lời của Phạm Nan nằm ngoài suy đoán của Triệu vương.
“Tại sao ông lại không đau lòng?” Triệu vương hỏi.
“Tại Thương Địa có một người tên là Đông Môn Anh, khi con trai ông ta chết, ông không hề buồn rầu tí nào” Phạm Nan nói theo kiểu diễn thuyết, đưa ra một ví dụ không xác đáng và khá khập khễnh như thế là mình thông thái lắm: có người hỏi Đông Môn Anh rằng: “Lệnh lang yêu quý nhất của túc hạ mất mà túc hạ không đau lòng, vì sao vậy?”
Triệu vương đang đợi nghe Phạm Nan diễn thuyết nốt đoạn kết.
“Đông Môn Anh nói: “Trước đây tôi không có con trai, khi không có con trai không đau lòng, ngày nay con trai mất đi chẳng há giống như là trước đây vẫn chưa sinh ra nó hay sao, có gì phải đau lòng đâu?”“. Kết luận của Phạm Nan được hiểu là như thế này: “Nhữ Nam vốn là của Hàn Quốc, nay Hàn Quốc đoạt về thì cũng giống như trước đây chưa có được Nhữ Nam, thần không có gì phải đau lòng cả?”
Đối với Tần Triệu vương, một người có tham vọng thôn tính chư hầu, mở mang bờ cõi mà nói thì kiểu thái độ của Pham Nan như vậy đương nhiên là không thể chấp nhận được. Nhưng lúc này Ứng Hầu Phạm Nan đang được thế nên Triệu vương vẫn chưa phản bác ngay mà đem chuyện này nói với Mông Vụ, Mông Vụ bèn đi bái kiến Ứng Hầu Phạm Nan, vừa gặp mặt ông liền nói ngay:
“Tôi muốn chết!”
“Tại sao vậy?” Phạm Nan thất kinh.
“Tần vương tôn tiên sinh là thầy, ai ai cũng đều biết huống hồ là nước Tần. Mà tại hạ lại có vinh hạnh là tướng của nước Tần cầm binh đi đánh thiên hạ vì Tần vương, nhưng chỉ một nước Hàn nhỏ bé đã cướp mất Nhữ Nam từ trong tay của ngài, tôi chẳng còn lý do gì để sống nữa, thà rằng chết cho xong”. Mông Vụ tuy là võ tướng nhưng khá biết cách ăn nói, hơn nữa trình độ còn vượt xa những người chuyên khua môi múa mép diễn thuyết.
Phạm Nan bị Mông Vụ chế giễu như vậy nên không tiện giữ nguyên ý kiến, chỉ còn cách thay đổi lại thái độ. Từ đó trở đi Triệu vương tin tưởng Mông Vụ còn hơn cả ứng Hầu, trên thực tế địa vị của Mông Vụ cũng vượt xa Phạm Nan.
Trước khi Triệu vương mất đi, người đứng đầu trong các võ tướng nước Tần là Mông Vụ. Nhưng vị võ tướng Mông Vụ này, trong hơn 10 năm Lã Bất Vi nắm quyền, không tự mãn, vẫn tiếp tục dẫn quân đi vây thành, tranh đất cho nước Tần. Tuy tuổi đã cao nhưng uy phong của ông vẫn không hề giảm sút so với những năm trước. Ở thời Trang Nhưỡng vương và Tần vương Doanh Chính mới kế vị, phàm là những trận đại chiến đều do Mông Vụ chỉ huy. Ở thời Trang Nhưỡng vương ông đã chiếm được Cao, Dương; khi tấn công Triệu đã chiếm được Thư Thứ, Tân Thành, Lang Mãnh, Định Thái Nguyên; khi tấn công Ngụy đã chiếm được Cao Dương và hơn hai mươi thành khác. Mãi cho đến năm 240 trước Công Nguyên (năm thứ 7 đời Tần vương Doanh Chính) khi ông mất, chiến công của ông vẫn rất hiển hách không sao kể xiết. Một vị lão tướng khai quốc công thần công cao vọng trọng như ông đều không thay đổi chủ, không có tâm địa khác, thì các vị tướng già và lão thần khác sẽ không có chút dao động lớn nào. Điều này đã chứng tỏ rằng Lã Bất Vi dùng người và xử lý công việc rất được lòng dân, ít ra ông đã nhận được sự ủng hộ của các triều thần. Không bao giờ nghi ngờ cảnh giác với các đại thần cũ trong triều, không có thành kiến với nguyên lão tướng là một trong những nguyên nhân dẫn tới thành công của Lã Bất Vi.
Người quân tử thường có tấm lòng thẳng thắn vô tư, kẻ tiểu nhân thường hay có lòng ghen ghét đố kỵ. Khi một người có thể ở trong căn phòng tối một cách tĩnh lặng cũng có thể quang minh lỗi lạc, vừa không nảy sinh các ý nghĩ lệch lạc lại không làm những việc xấu trái với lương tâm thì anh ta sẽ nhận được sự tôn kính của mọi người trong xã hội cũng như trong công việc.
Các thánh nhân quân tử trước đây do có thể gặp gian nan, khúc mắc vẫn chịu khó tìm tòi khắp nơi chính là vì đã giáo hoá, cứu vớt được hàng vạn người, lo nỗi lo của thiên hạ là niềm vui của cá nhân, khổ vì mưu cầu hạnh phúc cho thiên hạ là sự may mắn của cá nhân. Trong lòng của các thánh nhân chỉ tính đến quy luật chu chuyển của vận khí mà không tính đến sự khấp khểnh được mất của vận mệnh.
Học sinh nói: “Lương tri thường làm chủ tình cảm khi con người nhàn nhã thanh thản, dường như không có mối liên hệ nào tới sự vui buồn giận dữ”. Tiên sinh nói: “Lương tri tuy không dừng lại ở tình cảm vui buồn giận dữ, nhưng sự vui buồn giận dữ cũng không thuộc về lương tri”. Lương tri chi phối tâm, tâm chi phối cơ thể. Mắt nhìn thì cho rằng đây là điều rất tốt đẹp, còn lương tri trong lòng thì lại cho rằng nó không chính đáng nên không dám nhìn; miệng thì cảm thấy mùi vị rất ngon, nhưng lương tri lại cho rằng ăn nó là không chính đáng nên không dám ăn; khi tai nghe thấy âm thanh đó thì cảm thấy rất dễ chịu, nhưng trong lòng lại cho rằng nếu nghe nó thì không chính đáng nên không dám nghe… Đó chính là tác dụng chi phối của lương tri trong lòng.