Vì nước mà “co”, vì dân mà “duỗi”.
Đoá hoa sen trắng đẹp đẽ thanh cao (xuất vu nê nhi bất nhiễm, trạc thanh liên nhị bất yếu) - gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn. Tiết thái cao thượng của nó không thay đổi, mặc cho sự ô uế của môi trường bên ngoài. Từ xưa, thánh nhân đã tự ví mình với đoá hoa sen, biểu thị “thế nhân giai trọng ngã độc thanh” (thế gian đều đục bởi chỉ mình ta trong).
Lão Tử nói: “Nhận lời và từ chối có cách nhau bao xa, đẹp và xấu có khác nhau bao nhiêu? Những cái mà ta sợ không thể không cảm thấy sợ. Cách sống này từ xưa tới nay đã vậy, không có kết thúc. Mọi người đều thoải mái, vui vẻ phấn khởi như thể đi dự đại tiệc, như thể cái dáng vẻ thư thái khi leo lên cao ngắm cảnh đẹp, mình ta lặng lẽ đạm bạc, lòng chẳng vấn vương, chẳng từng phô trương mình, ngu ngu ngơ ngơ như đứa trẻ vừa sinh ra không biết cười, mệt mỏi uể oải như kẻ lưu lạc không nhà; người ta đều có thể giàu có, mình ta nghèo rớt, ta quả là ngu dốt. Người ta đều tỉnh táo như vậy, chỉ mình ta say như thế này. Mọi người đều sáng suốt hà khắc như vậy, mình ta mộc mạc hồ đồ như thế này, ngơ ngơ ngẩn ngẩn như đại dương mênh mông, hoảng hoảng hốt hốt như con thuyền gặp bão không có nơi nương đậu; mọi người đều có bản lĩnh sáng suốt, tinh ranh, mình ta ngu dốt chẳng biết gì. Một mình ta chẳng giống ai, sống nhờ mẹ thiên nhiên, trời đất sinh ra ta và vạn vật nuôi dưỡng ta”.
Khuất Nguyên là nhà chính trị đại tài, nhà thơ vĩ đại của nước Sở. Ông xuất thân từ tầng lớp quý tộc nước Sở, tri thức uyên bác, giỏi ăn nói ngoại giao, hơn hai mươi tuổi đã làm quan tả đồ, cùng với Sở Hoài vương luận bàn quốc sự, ra các mệnh lệnh, tiếp đãi quan khách, ứng đối chư hầu. Thời đó, Sở, Tề và Tần là những nước mạnh, lực lượng của Tần khá lớn, tiếp đó phải kể đến nước Sở. Trong quá trình Tần - Sở tranh cường, Khuất Nguyên chủ trương chính sách mới, liên minh các nước, đánh lại nước Tần, nhằm thống nhất các nước. Ông đã đề ra chính sách “hợp tung”, gọi là “hoành tắc Tần đế, tung tắc Sở vương” (nếu chính sách liên hoành của Tần thắng lợi thì Tần xưng đế, nếu chính sách hợp tung thắng lợi, Sở sẽ thống nhất thiên hạ). Có thể thấy, cuộc đấu tranh Tần - Sở rất quyết liệt và sâu sắc. Chính sách hợp tung của Khuất Nguyên là chính xác, nhưng gặp sự đố kỵ và phản đối của các thế lực bảo thủ thối nát của quan trên là đại phu Cận Đường. Cận Đường trước mặt Sở Hoài vương dùng kế ly gián, phá hoại uy tín của Khuất Nguyên, nói Khuất Nguyên sau mỗi lần công bố pháp lệnh luôn khoe khoang, nói trừ ông ta ra không ai làm nổi. Con trai Tử Lan của Sở Hoài vương cũng sàm tấu với Sở Hoài vương. Sở Hoài vương vốn đa nghi, dần dần cũng tin lời nên dao động với việc cách tân và nổi giận xa lánh Khuất Nguyên. Khuất Nguyên bị miễn chức quan tả đồ, giáng xuống chức tam lư đại phu, chỉ lo một số việc vặt. Khuất Nguyên than thở: “Trung hà tôi dĩ ngộ phạt hề, diệc phi dư chi sở chi dã” tức là: “trung thành mà lại mang tội phải bãi chức, đây là điều ta chẳng ngờ nổi”. Nhưng Khuất Nguyên vẫn không nản lòng, không bỏ dở lý tưởng chính trị của mình. Ông thề: “Diệc dư tâm chi sở thiện hề, tuy cửu tư kỳ dự vị hối quang”. Có nghĩa là: “Ta một lòng theo đuổi chủ trương chính trị của mình, dù muôn lần chết cũng chẳng hề hối hận”.
Khuất Nguyên bị vua xa lánh, nước Tần thừa cơ phái Trương Nghi đến nước Sở giao ước nếu nước Sở tuyệt giao với nước Tần thì nước Tần sẽ tự nguyện tặng nước Sở sáu trăm dặm đất đai. Khuất Nguyên đã vạch trần âm mưu bịp bợm này, khuyên Sở Hoài vương đừng mắc lừa. Nhưng Sở Hoài vương vẫn tuyên bố sẽ tuyệt giao với nước Tề, rồi phái quan đến Tần nhận đất được tặng. Trương Nghi chỉ vạch đất rồi nói: “Sáu dặm này ta tặng cho Sở Vương”. Sứ giả nước Sở ngạc nhiên hỏi: “Không phải sáu trăm dặm sao?” Trương Nghị chỉ cười: “Vua Sở nghe nhầm rồi, không phải là sáu trăm dặm mà chỉ là sáu dặm”.
Sở Hoài vương nghe chuyện này uất ức bực tức, lập tức cho quân đi đánh nước Tần, kết quả là đánh hai trận thua cả hai. Sau đó, Chiêu Nhương Vương, vua Tần, làm quốc quân, ông gửi thư cho Sở Hoài vương, mời ông ta đến gặp mặt ở Lỗ Quan (Đông Nam huyện Đan Phượng, Thiểm Tây) để ký kết giao ước. Khuất Nguyên khuyên can: “Nước Tần như hổ báo, không thể tin được, nhất định không được đi”. Nhưng Tử Lan lại khuyên Sở Hoài vương đi: “Không nên từ chối ý tốt của nước Tần”. Sở Hoài vương rốt cuộc đi sang nước Tần, quả nhiên bị giam giữ ở Hàm Dương, phải có đại thần nước Sở sang dùng đất chuộc. Sở Hoài vương u uất sinh bệnh chết ở nước Tần.
Nước Sở lập thái tử làm vua, tức Khoảng Nhương vương, Tử Lan làm lệnh y (tể tướng) nước Sở lại nói xấu Khuất Nguyên. Sở Khoảng Nhương vương liên bãi chức của Khuất Nguyên, bắt đày ông đi Tương Nam.
Thời Chiến Quốc, rất nhiều hiền tài khi không thực hiện được hoài bão ở nước này thì chu du các nước, tìm ông vua hiểu mình, mong thực hiện được lý tưởng của mình. Khuất Nguyên khi đi đày cũng muốn chu du thiên hạ, thực hiện lý tưởng nhưng đến khi ra đi, nhìn thấy quê nhà trong ánh nắng ban mai, phu xe cũng cảm thấy thương tâm, cho dừng ngựa. Cuối cùng ông ở lại. Ông nói cho dù chết cũng phải là “có tử tất đầu khâu”, không muốn rời xa tổ quốc. Khuất Nguyên lưu lạc gần hai mươi năm. Những năm phiêu bạt cuối cùng, cuộc sống vô cùng gian khổ nhưng ông không bao giờ rời bỏ chủ trương chính sách của mình, quyết không luồn cúi trước các thế lực thối nát. Ông đi khắp Hồ Nam, Hồ Bắc, tiếp xúc với dân chúng bằng cả tấm lòng yêu nước thương dân với nỗi đau đời đã viết lên rất nhiều áng văn thơ. “Ly Tao” là tập thơ trữ tình trường thiên, hòa quyện thực tế và ước mơ của ông. Trong tác phẩm, ông lên trời xuống đất, rong ruồi bốn phương để theo đuổi lý tưởng của mình, vạch trần bè lũ xấu xa của các thế lực đen tối, biểu hiện ý chí kiên trinh theo đuổi lý tưởng và lòng yêu nước tha thiết của mình.
Nước Sở suy yếu, năm 278 trước Công Nguyên, quân Tần đánh phía Nam, đánh Dĩnh Đô của nước Sở. Thấy tổ quốc nguy vong, tương lai mịt mờ, bản thân lại chẳng còn chỗ đứng, trong lòng đau buồn khôn xiết, ông viết lên tập thơ mang tên “Hoài Sa”.
Ngày 5 tháng 5, Khuất Nguyên đi thơ thẩn trên bờ sông Mịch La, nhìn dòng sông lòng thấp thỏm không yên, ông thấy tuyệt vọng khi lý tưởng chính trị của mình bị vùi dập và không có cách gì cứu nước khỏi cảnh diệt vong, ngửa mặt nhìn trời đau xót ngâm áng thơ Hoài Sa “Tri tử bất khả nhượng, nguyện vật ái hề. Minh cáo quân tử ngô tương dĩ vị loại hề” (Ta biết chỉ còn con đường chết ở phía trước vì chân lý ta chẳng tiếc mạng mình. Hỡi những người quân tử quang minh lỗi lạc, ta sẽ theo gương các vị). Sau đó, ông ôm một tảng đá mang theo tinh thần bất khuất, trẫm mình xuống nước. Năm đó ông sáu mươi hai tuổi.
Khí tiết, phẩm cách và lòng trung thành yêu nước của Khuất Nguyên từ xưa đến nay luôn được người đời tưởng nhớ và kính phục. Nhân cách cao quý của ông sánh ngang nhật nguyệt. Nhà thơ đời Đường Lý Bạch nói: “Khuất Nguyên từ phú huyền nhật nguyệt, Sở vương đài thụ không sơn khâu” (Khuất Nguyên còn mãi với nhật nguyệt, Sở vương chết quạnh quẽ ở trên núi). “Ly Tao” được dịch thành các thứ tiếng để cho thế giới cùng ca tụng.
Ngày nay, cứ đến ngày 5 tháng 5, khắp nông thôn thành thị Trung Quốc đều ăn bánh chưng gọi là Tết Đoan Ngọ. Châu Xử trong “Phong Thổ ký” có nói: “Trong hạ Đoan Ngọ, phanh vụ giác thử, tiến đồng tảm”, tức là “đem bánh chưng hình con vịt bỏ vào thùng”. Trong “Tục tề hài ký” có nói: “Khuất Nguyên ngày 5 tháng 5 tự vẫn trên sông Mịch La, nhân dân Sở thương xót nên cứ đến ngày này lại lấy gạo cất trong thùng đem rắc xuống sông để tế”. Năm Kiến Vũ đời nhà Hán, ở Âu Hồi, Trường Sa, bỗng có một người tự xưng là Tam Gian đại phu bảo rằng: “Cúng tế là việc thiện, nhưng thường bị thuồng luồng ăn mất, liền lấy lá dong gói lại, dùng lạt buộc quanh để thuồng luồng không ăn được nữa”. Tưởng nhớ Khuất Nguyên, sau này mọi người cho gạo vào thùng đem thả xuống sông. Khi nghe bị thuồng luồng ăn mất liền lấy lá gói, lạt buộc để thuồng luồng không ăn được, sau này còn lấy dây buộc ở trên vai để tránh tà, tránh bệnh tật. Phong tục này còn lưu truyền đến Nhật Bản, Triều Tiên và các nước ở Đông Nam Á.
Nghe nói, tục chèo thuyền rồng cũng để nhớ Khuất Nguyên. Trong cuốn “Kinh Sở tuế thời ký” có viết: “Đua thuyền vượt sông vào ngày 5 tháng 5 nghe nói vì Khuất Nguyên tự vẫn trên sông Mịch La, xót thương ông nên cố tìm mọi cách cứu vớt. Thuyền phải nhẹ, lướt đi như bay”. Dùng thuyền nhanh, nhẹ, cố đi nhanh nhất để cứu người. Đây là lai lịch của tục đua thuyền rồng.
Đúng như Lý Bạch đã nói, mộ của Sở vương biến thành mộ hoang. Nhưng khí tiết của Khuất Nguyên thì tràn khắp đất trời, sáng mãi với nhật nguyệt, bất diệt như núi sông. Nước lặng thì sẽ trong, nước trong thì sẽ êm ả, mặt nước êm ả thì sẽ nhìn thấy đáy. Tâm cũng vậy, khí hòa thì nhìn chính xác sự vật sự việc; nhìn thấu sự vật sự việc tất tâm sẽ sáng. Tâm sáng thì sẽ làm chủ lương tri, lương tri là nơi ở của tâm linh, lương tri ngay thẳng thì tâm sẽ ngay thẳng.
Làm người phải vượt được cái phàm tục, người có tư tưởng vượt quá người thường mà không màng thế tục thì gọi là “kỳ nhân”. Sống trong cuộc sống phàm tục, hỗn tạp mà tâm không vấy bẩn thì phẩm chất cũng như bông hoa sen mọc lên từ bùn đen mà chẳng hôi tanh và luôn luôn giữ được sự thanh khiết. Nếu tâm có ý phàm tục mà lại làm ra vẻ đoạn tuyệt để tôn lên vẻ thanh cao của mình, điều này thật ngông cuồng, giả dối. Với một người có đạo đức tốt thì sự giữ gìn cuộc sống thanh bạch cao quý là tự nhiên, không cần giả tạo. “Vạn sự giai duyên, tùy ngộ nhi an” (một người biết an phận thì sẽ có thể sống cả đời vui vẻ, một người bất mãn với đời, suốt ngày cằn nhằn than thở thì sẽ luôn hại mình, hại người). Phàm là những thứ không thể bắt buộc, những việc mà hoàn cảnh không cho phép thì phải đợi thời cơ cần thiết, phải bằng lòng với hiện thực, chứ không nên sốt ruột hoang mang.
Ngọc cũng là một loại đá, sở dĩ ngọc quý hiếm vì trơn bóng và có hào quang. Màu sắc tươi sáng như phong độ của người quân tử, dù là trong hay ngoài không có chút ô uế, tỳ vết, sờ vào thấy trơn tru, soi về phía ánh sáng lại thấy sâu thẳm, khi soi vào mắt có thể thấy con người, thậm chí còn có thể nhìn thấy cả đầu lông tơ. Ánh sáng của nó có thể soi sáng cả nơi tối tăm, âm thanh của nó nghe rất êm tai. Ngọc sở dĩ có đặc tính đó là bởi vì nó trong sáng, tinh khiết hơn các loại đá khác. Làm người chẳng phải cũng như vậy sao?