“Trời đất luôn vận hành, người quân tử luôn tự cường”, bản tính của “trời đất” được nói đến ở đây là chỉ sự vận chuyển liên tục, kiên cường bất khuất. Con người cũng cần phải học theo trời đất, luôn luôn nỗ lực vươn lên phía trước, quyết không nghỉ ngơi.
Thái độ nhân sinh kiên cường, có triển vọng, bền vững, không lay chuyển, lạc quan vươn lên, không sợ hi sinh mà tư tưởng luôn luôn “tự cường” đề xướng không có nghĩa là con người có thể làm xằng làm bậy mà không hề tính đến hậu quả. Trên thực tế, trong tinh thần tích cực phấn đấu này còn bao hàm rất nhiều trí tuệ và mưu lược. Cái được gọi là “tự cường” tức là nói rõ người yếu đang ở vào thế khó khăn, muốn chiến thắng được kẻ mạnh thì phải dùng mưu trí, tránh cái thực để đánh cái hư, hóa thực thành hư, đột ngột chiến thắng, đó chính là cái lý của “tự cường”.
Năm 344 trước Công Nguyên, Ngụy Huệ vương triệu tập cuộc họp Phùng Trạch, có mười hai nước chư hầu tham dự trừ những nước nhỏ ở vùng Hoài Tù ra, Triệu Túc Hầu và Thiếu quan như Tần Công Tử cũng phải tham dự, sau buổi họp còn triệu kiến Chu Thiên Tử.
Trong cuộc chiến tranh kéo dài năm năm, nước Hàn luôn đứng dưới cờ của Ngụy Huệ vương nhưng lại không hề tham dự cuộc họp Phùng Trạch, nước Hàn lấy cớ là phản đối triệu kiến Chu Thiên Tử nhưng thực chất trong lòng lại lo sợ sự lớn mạnh của nước Ngụy sẽ nguy đến bản thân. Nước Hàn và nước Tề trên cơ sở cùng phản đối cuộc họp Phùng Trạch mà xích lại với nhau.
Sự phản bội trắng trợn của nước Hàn khiến cho nước Ngụy không thể tha thứ được. Đến năm 342 trước Công Nguyên (năm thứ 27 đời Chu Hiển vương, Ngụy Huệ vương liên kết với nước Triệu phái binh công phá nước Hàn, liên tục đánh bại quân Hàn ở Lương, Hách (phía tây nam của Hối Lâm Vũ ngày nay), nước Hàn vội sai sứ sang nước Tề cầu cứu. Về vấn đề cứu viện nước Hàn, trong triều đình của nước Tề đã xảy ra một đợt tranh luận. Đại thần Thành Hầu cho rằng việc tranh chấp giữa Hàn, Triệu, Ngụy là nội vụ của tam tần, không cần thiết phải bị cuốn vào trong đó, Đại tướng Điền Kỵ lại phản đối cách nhìn nhận của Thành Hầu, ông cho rằng nếu nước Hàn bị thua ắt sẽ đổ sang nước Ngụy. Quan hệ giữa hai nước Ngụy và Triệu vốn đã rất tốt, nay lại có thêm nước Hàn, sự liên hợp tam tần này ắt sẽ gây bất lợi lớn cho sự phát triển của nước Tần, ông chủ trương lập tức xuất binh cứu nước Hàn.
Tề Uy vương lại một lần nữa gặp phải vấn đề hóc búa, ánh mắt của ông luôn hướng về phía Tôn Tẫn để hỏi cách giải quyết vấn đề tốt nhất.
Tôn Tẫn nói: “Hiện nay nước Hàn và Ngụy mới bắt đầu giao chiến, thực lực của hai bên không bị tiêu hao mấy, lúc này xuất binh chẳng khác nào chịu áp lực thay cho nước Hàn, huống hồ nước Ngụy lại còn được nước Triệu trợ giúp, lại càng gây bất lợi hơn cho chúng ta. Lần này đại quân của Ngụy, Triệu cùng liên kết đánh Hàn, hòng đánh bại nước Hàn. Sự tồn vong của nước Hàn bị uy hiếp nặng nề, nhất định sẽ chấp nhận sự bảo vệ của chúng ta. Do vậy, chúng ta xuất binh muộn một chút, không những chịu áp lực do quân Ngụy tấn công ít hơn mà còn có thể làm cho nước Hàn phải dựa dẫm vào chúng ta nhiều hơn. Như vậy, chúng ta vừa được tiếng lại vừa được lợi”.
Tôn Tẫn phân tích rất cặn kẽ, xác đáng, Tề Uy vương rất tán đồng, ông nhận lời với sứ giả của nước Hàn nhất định sẽ xuất binh cứu viện và để cho sứ giả về trước báo cáo lại cho Hàn vương. Hàn vương cũng rất tin tưởng rằng nhất định nước Tề sẽ xuất binh nên quyết chiến để chờ cứu viện. Hai bên qua nhiều trận đánh đều bị tiêu hao nhưng nước Hàn cuối cùng do yếu hơn, trong lúc nguy cấp lại một lần nữa đến cầu cứu nước Tề.
Lúc này chính là thời điểm cách chiến dịch Quế Lăng đúng mười hai năm, Tôn Tẫn và Bàng Quyên - hai kẻ thù truyền kiếp bắt đầu những cuộc đối đầu vận mệnh.
Điền Kỵ dẫn đội quân đi cứu viện nước Hàn, từ Lâm Tri tiến quân theo hướng Tây. Trên đường đi Điền Kỵ có hỏi Tôn Tẫn kế sách nên áp dụng phương thức tiến quân như thế nào.
Tôn Tẫn hỏi lại: “Vậy ông thấy quân Ngụy, Triệu đang tấn công nước Hàn thì sức chiến đấu của quân đội nước nào mạnh nhất? Điền Kỵ đáp: “Đương nhiên là nước Ngụy”.
Tôn Tẫn nói: “Tôi đồng ý với cách nhìn nhận của ông, vậy thì chúng ta đánh Hàm Đan của nước Triệu trước”.
Điền Kỵ nói: “Nước Triệu bị nước Ngụy lôi cuốn buộc phải tham chiến, không phải là tự nguyện. Tại sao chúng ta lại phải đánh họ trước?”
Tôn Tẫn nói: “Chúng ta đánh Hàm Đan tất nhiên sẽ ngoài sự dự liệu của Triệu, Ngụy, như vậy kế hoạch liên quân của Triệu, Ngụy tất bị loạn. Việc chúng ta đánh Hàm Đan không phải là mục đích thật sự, một khi họ thay đổi kế hoạch đánh thì chúng ta cũng sẽ ngay lập tức thay đổi phương hướng, chuyển sang đánh Đại Lương quốc đô của nước Ngụy”.
Thấy Điền Kỵ vẫn ngơ ngác chưa hiểu, Tôn Tẫn lại giải thích thêm: “Chúng ta đánh Hàm Đan chẳng qua cũng chỉ là kế nghi binh, mục đích thực sự là làm rối loạn sự phối hợp giữa Triệu và Ngụy. Đánh Đại Lương mới là mục đích thật sự của chúng ta. Bàng Quyên khi biết tin chúng ta đánh Đại Lương nhất định sẽ đến chặn đánh chúng ta”. Lúc này, Điền Kỵ có đôi chút nghi hoặc và lo lắng. Ông ta lo lắng Bàng Quyên sẽ không đi theo vết xe đổ, nhưng nhận thấy Tôn Tẫn nói như vậy nên cũng vững dạ.
Quân Tề theo hướng Bắc tiến đến, phía Nam của Hoàng Hà, vượt qua Hoàng Hà, Đại Danh, Lâm Chương là có thể lấy được Hàm Đan, Quân Tề làm ra vẻ vượt sông để đánh Triệu.
Quân Triệu khi đang đánh Hàn nghe nói quân Tề tiến công Hàm Đan thì ý chí chiến đấu lập tức bị phân tán, vội quay về cứu Triệu. Liên quân Triệu, Ngụy bị tan vỡ, sức chiến đấu đánh Hàn bị yếu đi rõ rệt.
Biết tin quân Triệu đã quay về để cứu Hàm Đan, Tôn Tẫn lập tức ra lệnh cho quân sĩ chuyển lương, trang bị gọn nhẹ tấn công Đại Lương - Đô thành của nước Ngụy.
Bàng Quyên nghe thấy tin quân Tề lại đổi hướng đánh tập kích Đại Lương, vui mừng ra mặt nói: “Chúng lại sử dụng bài cũ từ mười hai năm trước, lần này ta quyết không tha cho chúng”.
Bàng Quyên không trực tiếp quay về cứu Đại Lương, lần này ông ta lại thay đổi sách lược đuổi sát phía sau quân Tề.
Động tĩnh của quân Ngụy Tôn Tẫn đã biết từ lâu, Tôn Tẫn và Điền Kỵ cùng bàn bạc sách lược tiếp theo sau.
Điền Kỵ: “Xem ra lần này Bàng Quyên đã có chuẩn bị, để báo thù cho trận Kế Lăng”.
Tôn Tẫn: “Xin hỏi trong bộ hạ của tướng quân, vị tướng lĩnh nào hành động tương đối cẩn thận, lại biết tính toán?”
Điền Kỵ suy nghĩ một lát rồi nói: “Trương Từ tương đối thích hợp”. Tôn Tẫn nói: “Vậy thì để tướng quân Trương Từ đánh chặn phủ đầu quân của Bàng Quyên, để yểm hộ cho hành động của quân chủ lực của chúng ta”.
Điền Kỵ nói: “Lần trước chia quân đã bị thất bại ở Quảng Lăng, sao lần này lại chia quân nữa?
Tôn Tẫn nói: “Lần này chia quân chỉ được thua không được thắng, mục đích chính là nhằm giành được nhiều thời gian hơn để quân đội chủ lực của chúng ta có thể ung dung đến địa điểm thích hợp tiến hành mai phục, sau đó dụ Bàng Quyền vào vòng mai phục của chúng ta để tiêu diệt”.
Điền Kỵ theo kế hoạch của Tôn Tẫn, Trương Từ theo lệnh đánh tập kích quân Ngụy đuổi phía sau, còn Điền Kỵ tự mình dẫn quân tiến quân về Mã Lăng.
Đội quân của Trương Từ nằm ém trong rừng cây chờ quân Ngụy tới. Chẳng bao lâu sau, nhóm quân Ngụy đi đầu đã tiến vào rừng cây. Trương Từ ra lệnh cho quân tấn công, quân Ngụy sợ lại bị đại quân Tề mai phục cho nên không dám tiến lên. Hai bên cứ giằng co đến tận tối. Màn đêm đã buông xuống, Bàng Quyên cũng không dám phát động tấn công bừa bãi. Lúc đó, Trương Từ tranh thủ sự che giấu của màn đêm từ từ rút quân khỏi trận địa.
Sau khi trời sáng, Bàng Quyên mới phát hiện doanh trại quân Tề đã sạch bách, ông ta thấy địa bàn của quân Tề chiếm rất rộng. Đếm những bếp nấu cơm trên mặt đất thì thấy đủ dùng cho mười vạn người. Bàng Quyên sợ hãi tới mức không nói ra lời, ông ta nghĩ: “Quân Tề có nhiều binh mã như vậy tiến vào đất đai nước Ngụy thì làm sao có thể đuổi được họ ra đây?”.
Ngày hôm sau, quân Ngụy đuổi tới doanh trại thứ hai của quân Tề, Bàng Quyên lại đếm những chiếc bếp thì lại thấy chỉ dùng cho năm vạn người. Việc này làm Bàng Quyên rất đỗi vui mừng, ông ta nói với tả hữu “Người nước Tề phát gan, theo tình hình hiện nay cho thấy rất nhiều binh sĩ đã bỏ chạy rồi, bởi vì bếp đã giảm đi gần một nửa”.
Hôm sau nữa, quân Ngụy lại đuổi tới doanh trại thứ ba của quân Tề, Bàng Quyên lại quan sát thấy bếp của quân Tề và tính ra rằng chỉ còn khoảng hai, ba vạn người. Bàng Quyên hết sức vui mừng nói: “ý chí chiến đấu của quân Tề suy sụp rồi, trong ba ngày mà đã bỏ chạy hơn một nửa”.
Bàng Quyên cảm thấy nắm chắc phần thắng trong tay liền hạ lệnh cho bộ binh theo sau, tự mình dẫn một ít kỵ binh chuẩn bị tăng tốc đuổi theo định đánh bại hoàn toàn quân Tề.
Đội kinh kỵ binh của Bàng Quyên đuổi tới Mã Lăng (phía Đông Nam huyện Đại Danh, tỉnh Hà Bắc) vừa đúng lúc trời sắp tối. Đường Mã Lăng nằm giữa hai quả núi, địa thế hiểm trở. Lúc này là lúc đầu mùa đông năm 341 trước Công Nguyên. Buổi tối không có trăng, Bàng Quyên nóng lòng mong chiến thắng, chỉ hận không thể đuổi theo quân Tề ngay được. Tuy nói là đường núi nhưng vẫn trong địa giới của nước Ngụy nên Bàng Quyên hạ lệnh cho binh sĩ mạo hiểm tiến lên. Không lâu sau, quân lính ở phía trước quay về báo đường núi ở phía trước đã bị gỗ chặn lại. Bàng Quyên lên trước chỉ huy quân lính chuyển những cây gỗ ra chỗ khác. Bàng Quyên phát hiện thấy rất kì lạ là tất cả các cây bên đường đã bị chặt xuống, chỉ còn duy nhất một cây, hơn nữa vỏ cây đã bị bóc ra một miếng, lộ rõ mảng trắng của thân cây, bên trên có vài chữ hơi mờ mờ. Bàng Quyên nhìn không rõ vội gọi binh sĩ đốt lửa lên xem thì chỉ thấy bên trên viết: “Bàng Quyên chết dưới cây này”.
Bàng Quyên trong lòng kinh sợ nói: “Chà, mắc lừa tên què này rồi”, ông ta vội nói với các tướng sĩ: “Nhanh, nhanh…”. Chưa dứt lời thì đã có trận mưa tên hướng thẳng ông ta bay tới. Bàng Quyên trúng tên bị thương rồi tự sát chết. Trước lúc chết, ông ta than thở: “Đáng tiếc là đã để tên tiểu tử họ Tôn thành danh rồi”.
Trận Mã Lăng hôm đó, mười vạn quân Ngụy bị giết, thái tử Thân bị bắt sống, Bàng Quyên tự sát. Bá nghiệp của nước Ngụy mạnh lên từ thời Văn Hậu từ đó không thể gượng dậy được nữa.
Trận Quế Lăng và Mã Lăng đều là những ví dụ nổi tiếng về việc lấy ít thắng nhiều, lấy yếu thắng mạnh. Tôn Tẫn lại một lần nữa sử dụng sách lược làm rối loạn kế hoạch tác chiến của địch, khiến địch mệt mỏi, sau đó tìm ra điểm yếu của địch rồi tấn công, cuối cùng giành được thắng lợi.
Bí quyết giành thắng lợi của Tôn Tẫn là: Tránh cái thực đánh cái hư, biến thực thành hư, hư thực lẫn lộn, động lực nội tại để Tôn Tẫn giành chiến thắng là tinh thần dân tộc không ngừng tự cường.
Hàng nghìn năm nay, tinh thần không ngừng tự cường đã là tinh thần chủ đạo của dân tộc và vẫn tiếp tục kéo dài đến ngày nay, hơn nữa lại ngày càng phát triển theo đà tiến bộ của thời đại.