Co mài nên “nhọn”, duỗi ngửi thấy “thơm”.
Khi Khổng Tử bị vây khốn ở nước Trần, nước Sái, chịu đựng đói rét, nhìn khắp cảnh vật xung quanh, bèn than với học trò: “Trời đã lạnh, sương tuyết đã rơi vậy mà thật khó hiểu được màu xanh của tùng, bách”. Đây tức là Khổng Tử lấy những cảm nhận của mình qua mấy mươi lần thăng trầm để biểu đạt sự tán dương cây tùng cây bách. Tục ngữ có câu: “Bảo kiếm nhọn từ mài giũa mà ra, hoa mai thơm do giá rét mà đến”. Nghiệp lớn anh hùng không phải có được trong chốc lát, nếu không trải qua phong sương thì làm sao có hoa mai thơm nức? Người lập đại công, dựng đại nghiệp đều phải trải qua sự phấn đấu gian khổ vô cùng. Người có chí hướng lớn mà chỉ dựa vào mài giũa không thôi thì chưa đủ. Bởi vì những người chịu mài giũa và chịu được mài giũa tương đối nhiều nhưng không nhất định ai cũng đều nổi danh, đều trở thành anh hùng, đều thành công. Sự nghiệp lại càng không thể có được, hoàn thành được nhờ vào may mắn và sự đại khái qua loa mà luôn luôn phải giữ thái độ thận trọng như đứng trước vực sâu, như dẫm lên băng mỏng, tích luỹ từng li từng tí để có được. Với tấm lòng rộng lượng, quang minh lỗi lạc, tích lũy dần, biết co biết duỗi với con mắt chiến lược sâu xa, lại thêm ý chí kiên cường, nhân cách hoàn mĩ, thì mới có thể đặt nền móng vững chắc cho thành công trong sự nghiệp của mình. Tô Tần là người Lạc Dương thời Đông Chu, tương truyền đã từng là học trò của Quỷ Cốc Tử, học binh pháp của Khương Tử Nha. Học thành tài xong, lần lượt đi khắp các nước, mong muốn kiếm một chức quan nhưng trước sau đều không được coi trọng, trong lúc chán nản bất đắc dĩ trở về quê, tìm cơ hội phát triển.
Lúc ấy các nước chư hầu lớn đua nhau xưng vương, đến Chu Thiên Tử trên danh nghĩa cũng bị gạt sang một bên. Những thần dân trong địa hạt của vương thất nhà Chu đứng trước cục diện thế lực chính trị đã hoàn toàn mất, vô cùng thất vọng. Chính trị lại không có tiền đồ nên họ đành dốc sức vào phát triển kinh tế. Trong tình hình này hiển nhiên là “binh pháp Khương Đại Công” chẳng dùng vào đâu cả. Người nhà và bạn bè thân thích của Tô Tần hết sức thất vọng bởi những gì ông đã học. Theo họ thì bất kỳ khả năng buôn bán, kiếm tiền nào cũng có giá trị gấp nhiều lần những giấy mực của mấy trăm năm trước. Hành động của Tô Tần không được họ hiểu ra mà trái lại còn trở thành trò cười cho họ.
Đối mặt với những dằn vặt và thất bại này, Tô Tần không hề nản lòng mà trái lại còn khích lệ ông quyết tâm hiển đạt thành danh. Từ đó ông đóng cửa không ra ngoài, tập trung đọc sách. Để mình khỏi lười nhác, ông buộc tóc lên nhà, lấy dùi đâm vào đùi. Câu chuyện “Huyền lương trùy cổ” (tóc cột đùi đâm dùi) bắt nguồn từ đây.
Học để vận dụng là mục đích đọc sách của Tô Tần, ông hiểu sâu sắc rằng nếu chỉ theo sách vở mà không rút ra được những quy luật có ích cho thế gian thì không thể có được sự tôn kính và trọng dụng của người khác, khi đó có đọc nhiều sách cũng vô dụng. Vì vậy, ông đặc biệt coi trọng những sách vở kết hợp giữa gợi mở về trí tuệ và giá trị thực dụng.
Có một lần ngẫu nhiên, Tô Tần tìm thấy trong kho sách nhà Chu hai quyển “Khương Đại Công âm phù”, ông cảm thấy cực kỳ quý báu, thế là vất vả đọc suốt ngày đêm, nghiền ngẫm từng li từng tí, bỏ công sức hơn một năm, thấy rất có ích. Ngoài ra ông còn nghiên cứu tỉ mỉ tình hình chính trị, địa hình các nước, số lượng binh mã và lòng dạ của chư hầu. Thông qua kết hợp lý luận và thực tế, ông tự cho rằng đã có đủ lý do để thuyết phục nhiều vị vua đương thời. Tô Tần một lần nữa ra đi, trạm dừng đầu tiên là đến chỗ Chu Hiển Vương giãi bày lý luận của mình nhưng không thành. Bởi vì quan lại nhà Chu đã hoàn toàn thất vọng với tiền đồ chính trị, lại thêm Tô Tần thân phận thấp kém, họ căn bản không để tâm đến anh học trò yếu ớt nghèo kiết xác này.
Cho dù “xuất quân” bất lợi, Tô Tần vẫn không dễ dàng buông xuôi. Ông cảm thấy những nước chư hầu khác muốn phát triển trong áp lực cạnh tranh kịch liệt nhất định cần lý luận của mình. Nước Tần mới nổi có tiềm lực nhất, nếu có thể đứng vững trên vũ đài chính trị nước Tần thì hẳn sẽ làm nên chuyện lớn. Thế là ông liền đến thẳng nước Tần ở phía Tây tuyên truyền lý luận của mình với Tần Huệ Vương.
Tô Tần ôm ấp lòng tin trọn vẹn, gửi gắm hy vọng sâu sắc khi bước qua ải Hàm Cốc, ai ngờ lại bị Tần Huệ Vương lạnh nhạt, từ đó về sau lòng nhiệt tình đầy ắp của Tô Tần biến thành lòng căm hận, quyết tâm báo thù nước Tần. Thế là ông sống ẩn cư, khổ tâm nghiên cứu, trải qua khoảng một năm cuối cùng tạo ra một chiến lược để chế ngự nước Tần – chiến lược hợp tung – tức là kết hợp nhiều kẻ yếu để đánh một kẻ mạnh, liên kết sức mạnh của các nước chư hầu để chế ngự chủ trương mở rộng ra bên ngoài của nhà Tần.
Ý chí ngoan cường và tính cách kiên quyết mưu cầu công lợi của Tô Tần đã quyết định ông như mũi tên chỉ có thể rời dây cung đến chết không quay lại. Nước Yên, cường quốc quân sự trở thành mục tiêu tiếp theo của ông. Ông ở nước Yên đợi hơn một năm, cuối cùng đến bước sơn cùng thuỷ tận thì coi như đã tìm được cơ hội, gặp được Yên Văn Công.
Tô Tần dùng trí thức uyên bác của mình phân tích hợp tình hợp lý cho Yên Văn Công về tình hình nước Yên. Ông nói: “Nước Yên phía Đông có Triều Tiên, Liêu Đông, phía Bắc có Lâm Hồ, Lâu Phiền, phía Tây có Vân Trung, Cửu Nguyên, phía Nam có sông Đàm Luân, Địch Thuỷ. Lãnh thổ hơn 2000 dặm, quân sĩ mấy chục vạn người, chiến xa 600 chiếc, kỵ binh hơn 6000, lương thực tích trữ dồi dào, có thể dùng trong nhiều năm. Hạt Thạch và Nhạn Môn ở phía Nam vô cùng giàu có, vùng đất phía Bắc trồng nhiều táo, vải, trăm họ cho dù không làm ruộng cũng có đủ táo, vải để ăn. Tóm lại, đây là một vùng trời bán hậu lộc, sản vật dồi dào”.
Những lời tốt đẹp của Tô Tần khiến cho Yên Văn Hầu vô cùng vừa lòng. Tiếp đó ông chính thức đi vào chủ đề: “Nhưng so với nước Triệu ở phía Tây, nước Tề ở phía Nam thì lực lượng nước Yên thể hiện ra chưa đủ. Những năm gần đây nước Triệu đã lớn mạnh, nước Tề cũng lớn mạnh, mà nước họ chiến tranh liên miên, còn nước Yên nhỏ yếu thì lại bình yên vô sự. Đại vương đã từng tìm hiểu kỹ nguyên do trong đó chưa?”
Yên Văn Hầu nói: “Người nói thử xem”.
Tô Tần giải thích: “Sở dĩ nước Yên luôn bình yên vô sự chủ yếu là do nước Triệu ở phía Tây Nam đã chặn sự xâm lược của nước Tần hùng mạnh ở phía Tây lại. Nước Tần muốn tấn công nước Yên từ phía Đông Bắc thì phải qua nước Triệu, điều này nước Triệu quyết không cho phép. Gần đây nước Tần và nước Triệu đã xảy ra 5 cuộc chiến với quy mô lớn, hai bên có lúc thắng lúc thua, thực lực đều bị suy yếu. Lực lượng của nước Yên lại chẳng hề bị tổn hại, vì thế mà họ không dám tuỳ tiện xâm lược. Trên thực tế, nước Tần dù có lớn mạnh nữa cũng không uy hiếp được nước Yên bao nhiêu. Nếu như họ muốn trừ Vân Chung và Cửu Nguyên ở phía Bắc, trực tiếp tấn công vào nước Yên thì phải vượt qua Đại quận và Thượng Cốc, khoảng cách này có tới mấy nghìn dặm. Cho dù một lúc có thể công hãm được thành trì nước Yên thì khi nước Yên phản công, quân Tần cô lập, không có viện binh tất không giữ nổi thành, bởi vậy nước Yên không phải lo nước Tần uy hiếp. Thế nhưng đối với nước Triệu lại không phải như vậy, chỉ cần hạ lệnh một tiếng là không đến 10 ngày mấy chục vạn đại quân đã tập kết ở biên giới phía Đông, lại chỉ cần 4, 5 ngày nữa là có thể vượt qua sông Thuận Đà, Địch Thuỷ, uy hiếp kinh đô. Theo tình hình như vậy, nước Tần đánh nước Yên là tác chiến ở ngoài xa nghìn dặm, nước Triệu tấn công nước Yên là tác chiến ở trăm dặm. Cái hoạ ở ngoài nghìn dặm và cái hoạ ở trong ở trăm dặm cái nào cần xem xét đến trước. Câu trả lời chẳng cần nói cũng đã hiểu. Bởi vậy, thần đề nghị đại vương thay đổi mối quan hệ với Triệu, liên minh với họ, khiến cho lực lượng ở Trung Nguyên kết thành một mối cùng đối phó với nước Tần. Như vậy thì nước Yên không còn gì đáng phải lo lắng nữa”.
Yên Văn Công tán thành đề nghị của Tô Tần, nhưng lo rằng lòng người ở các chư hầu không đủ. Ông nói: “Tiên sinh nói rất có lý nhưng nước Yên yếu nhỏ, nước Triệu ở phía Tây và nước Tề ở phía Nam đều là những cường quốc, nếu như sách lược hợp tung của tiên sinh quả thật có thể thực hiện được đạt được mục đích liên kết Tề, Triệu với nước Yên yên định thì ta sẽ tiếp thu ý kiến của tiên sinh, đem sức lực của nước Yên nhập vào cuộc vận động hợp tung của tiên sinh”.
Tô Tần nói mình muốn đi thương lượng với Triệu Hầu trước, Yên Văn Công liền cho xe ngựa, vải vóc và lệ phí để sang Triệu hành động.
Tô Tần đến nước Triệu, lúc này Hầu Phụng Dương đã chết, Triệu Hầu nghe nói có khách đến liền đích thân ra thềm đón và nói: “Ngài hạ cố đến đây có điều gì dạy bảo?” Tô Tần nói: “Mấu chốt trong việc trị quốc là khiến cho trăm họ bình yên. Hiện nay ở phía Đông thực lực mạnh nhất là Tề, ở phía Tây thực lực mạnh nhất là Tần. Nếu như coi như cả Tề và Tần đều là địch thì nhất định đất nước không thể yên ổn được. Nhưng nếu kết giao với nước Tề thì có thể đánh được Tần, hoặc là liên kết với Tần thì có đánh được Tề, trăm họ nhất định cũng được yên ổn. Thế nhưng nước Triệu phải chọn chính sách nào mới có thể đạt được lợi ích lớn nhất? Tôi cho rằng nên bắt đầu từ những mặt dưới đây:
Đối với nước Tề mà nói thì Tề là một nước thương nghiệp, bình thường không thể chủ động gây ra chiến tranh ở Trung Nguyên. Nhưng nước Tần lại khác, sản vật của Tần không phong phú, của cải không nhiều, muốn tăng sức mạnh đất nước thì phải cướp đoạt của các nước ở phía Đông. Bởi vậy họ nhất định dùng nhiều biện pháp cứng rắn, tìm mọi cách để mở rộng thế lực. Nếu nhà vua liên minh với Tần thì sẽ làm yếu đi thế lực của hai nước Hàn, Ngụy. Nước Ngụy địch không được nước Tần có thể cắt Hà Tây cho Tần, nước Hàn địch không nổi nước Tần có thể cắt thành Nghi Dương cho Tần. Tần có được hai nơi này thì thế lực sẽ tăng nhanh, quay lại uy hiếp trực tiếp đến sự an toàn của nước Triệu. Trong số chư hầu của Trung nguyên thì nước Triệu có lực lượng quân sự mạnh nhất, quân sĩ hàng mấy chục vạn, chiến xa hàng nghìn chiếc, ngựa chiến hàng vạn con, lương thực có thể dùng đến mấy năm. Đất đai nước Triệu trải dài hơn 2000 dặm, phía Tây có Trường Sơn, Nam có Chương Hà, Đông có Thanh Hà, Bắc có nước Yên. Ba mặt Đông Nam Tây lợi về cố thủ, nước Yến ở phía Bắc nước nhỏ thế yếu cũng không đáng lo. Kẻ địch chủ yếu của nước Triệu là nước Tần ở phía Tây. Sở dĩ hiện nay nước Tần chưa dám ngang nhiên tấn công nước Triệu là vì sợ nước Ngụy, nước Hàn thừa cơ tấn công phía sau lưng. Ở điểm này, nước Hàn và nước Ngụy lại là bức tường ngăn cản nước Tần hùng mạnh tấn công nước Triệu. Nhưng phía Tây của hai nước Hàn, Ngụy không có núi cao sông sâu, không thích hợp phòng thủ. Nước Tần chỉ cần dùng chính sách tằm ăn lá dâu là có thể nhanh chóng đánh chiếm kinh đô của hai nước này. Một khi Hàn, Ngụy đầu hàng Tần thì nỗi lo phía sau được giải toả, tất sẽ xâm lăng nước Triệu. Đây là việc đại vương cần phải xem xét.
Thần đã nghiên cứu rất tỉ mỉ địa hình và chính trị của các nơi. Đất đai của các nước ở Trung Nguyên rộng bằng nước Tần, quân đội đông hơn hàng chục lần. Nếu như 6 nước Hàn, Triều, Ngụy, Tề, Yên, Sở liên kết với nhau thành một khối để chống lại nước Tần ở phía Tây thì còn sợ không đánh nổi ư. Nhưng nếu lần lượt khuất phục nước Tần thì 6 nước sẽ bị nước Tần thống trị. Khuất phục nước Tần hay là liên kết để đánh lại nó, hai kết cục này đâu là tốt, đâu là xấu không cần phải nói nữa. Nếu 6 nước liên hợp lại, khống chế thế lực của nước Tần từ ải Hàm Cốc về phía Tây thì bá nghiệp của nước Triệu ở Trung Nguyên rất có hy vọng.”
Triệu Túc Hầu vốn là một thanh niên cương trực, khí huyết, những lời nói này của Tô Tần khiến ông vô cùng kích động, mừng rỡ nói rằng: “Quả nhân tuổi còn trẻ, thời gian nắm chính sự lại chưa lâu, chưa từng nghe thấy sách lược trị quốc an bang tuyệt vời như vậy. Ta nguyện đem sức lực của nước Triệu giúp tiên sinh thực hiện lý tưởng”.
Thế là Triệu Túc Hầu cấp cho Tô Tần một trăm cỗ xe ngựa, một nghìn cây vàng, một trăm đôi ngọc bích, hai nghìn xấp lụa để đi hội ước chư hầu kết liên minh hợp tung.
Quả nhiên hiểu biết uyên bác và tài năng hùng biện của Tô Tần khiến người ta phải khâm phục. Thế nhưng thành công trong chuyến du thuyết lại càng được quyết định nhiều hơn bởi ông trước sau tràn đầy lòng tự tin ở hành động của mình. Bởi vậy mà nói rằng lòng tự tin có thể đem đến cho con người dũng khí trong công việc và cuộc sống. Lòng tự tin là hòn đá nền móng để cho người ta triển khai hoài bão lớn lao.
Tự tin vốn có sức lực xung thiên, nếu bỏ đi điều này thì sẽ là cửa địa ngục. Xưa có một nhà triết học nói rằng: “Tự biết mình thì sáng suốt, tự tin mình thì mạnh mẽ”. Lòng tự tin là điều kiện số một của các vĩ nhân và tất cả các thành công trong sự nghiệp. Chỉ có lòng tự tôn mà không có lòng tự tin thì không cuồng vọng cũng là khoác lác.
Tiêu Bá Nạp nói: “Người có lòng tự tin có thể biến cái nhỏ bé thành vĩ đại, biến kẻ bình thường thành thần thánh”. Những đức tốt như kiên nhẫn, tiến thủ, nhẫn nại, dũng cảm, bền bỉ, khắc phục khó khăn, chiến thắng hiểm nguy... trong cuộc đời đều được sinh ra từ lòng tự tin. Có người từng nói rằng: “Tự tin là gốc rễ của thành công. Tự tin có thể tăng cường tài năng khiến cho tinh lực càng thêm hưng vượng, giúp đỡ tâm năng, tăng cường sức lực, đồng thời cũng phát huy được rất nhiều đức tính tốt trong cuộc sống, sản sinh ra khả năng chỉ đạo”. Trải qua bao lần thất bại rồi lại trỗi dậy, kiên cường bất khuất không hề lay chuyển, đó không phải là lấy tự tin làm nền móng thì sao có thể được như vậy?
“Nghiêu là người, Thuấn cũng là người. Họ làm được thì ta tất cũng làm được”. Chính vì có lòng tin như vậy mà sau đó Tô Tần có được một nghị lực và dũng khí chưa đạt được mục đích thì thề không ngơi nghỉ, cuối cùng có được ấn tượng của 6 nước.