Về tình có thể co, vì nghĩa có thể duỗi.
Khi chọn bạn bè thì việc cần thiết trước tiên là phải chọn những người có chí hướng cao xa, sau đó là chọn người tính cách giống mình. Người được gọi là tính cách giống mình cũng chính là chỉ người chí đồng chí hợp. Người được gọi là có chí hướng cao xa cũng chính là người có thể là người bạn tốt suốt đời trong sự nghiệp.
Quân tử trước tiên chọn bạn rồi mới kết bạn, do vậy ít phải lo nghĩ. Tiểu nhân trước tiên kết bạn rồi sau đó mới chọn, do vậy phải oán nhiều. Kết bạn theo cách của tiểu nhân thì nếu không vui vẻ sẽ chia tay, thế chẳng bằng hãy cẩn thận kết bạn ngay từ lúc đầu. Bạn bè là một trong ngũ luân, trong sự nghiệp cũng có thể nói là một khâu rất quan trọng. Trong cuốn “Thuyết văn” có viết: “Bạn bè chính là tượng trưng của tình cảm, người chí đồng ý hợp thì có thể kết làm bạn bè”. Trong “Kinh Dịch” lại viết: “Đồng thanh tương ứng, đồng khí tương cầu”. Do vậy, nói người có chí đồng ý hiệp, ý khí tương đồng thì sẽ kết giao thành bạn bè thật lòng.
Thông thường mà nói, có ba loại kết bạn có ích và cũng có ba loại kết bạn có hại. Kết bạn với người chính trực, với người thành tâm, với người kiến thức rộng rãi thì đó là ba loại bạn có ích; còn kết bạn với người quen đi đường bất chính, người giỏi a dua nịnh hót và người quen nói ngon nói ngọt thì đó là ba loại bạn có hại.
Trong cuốn “Lễ ký” có viết: “Kết bạn với người quân tử cũng như bước vào vườn chi lan, lâu dần không ngửi thấy mùi thơm của hoa nữa bởi vì chính ta đã đồng hoá với hoa rồi. Kết bạn với kẻ tiểu nhân thì như bước vào quán bán cá, thời gian dài thì không ngửi thấy mùi tanh của nó nữa bởi vì chính ta cũng bị đồng hoá rồi”. Do vậy, khi kết bạn với người chính nhân quân tử thì có thể nói là cả đời hạnh phúc. Kết bạn với kẻ tà ác tiểu nhân thì có thể nói là cả đời gặp tai hoạ. Vì thế, khi kết bạn không thể không xem xét và lựa chọn thận trọng.
“Gần mực thì đen, gần đèn thì rạng”. Do vậy, Tiêu Chu nói: “Phương pháp kết bạn, quan trọng nhất là phải rõ ràng minh bạch, nhiễm màu đỏ sẽ biến thành màu đỏ, nhiễm màu xanh sẽ biến thành màu xanh”. Lại nói: “Kết bạn được cửa đạo, chính là thiên lý cùng tốt, vững bền dài lâu; kết bạn không vào cửa đạo, như cầm dao cùng nhà, biểu hiện như nước với lửa”.
Phùng Ngọc Tường do cuộc bàn luận hợp tác bị Diệm Tích Sơn giam lỏng. Các tướng lãnh quân Tây Bắc ngày ngày hội họp bàn đối sách, mắng Diệm Tích Sơn không ngớt lời. Lộc Trung Lân thậm chí còn bí mật điều binh khiển tướng, chuẩn bị tấn công một trận vào Sơn Tây để cứu Phùng Ngọc Tường, giải quyết triệt để vụ Diệm Tích Sơn.
Tuy nhiên, Phùng Ngọc Tường qua sứ giả bí mật vẫn bảo quân Tây Bắc phải kiên trì phản kích quân Tưởng, nhưng Lộc Chung Lân lại cho rằng không cứu được Tổng tư lệnh ra thì phản kích quân Tưởng chỉ là lời nói trống rỗng.
“Tôi không thể đợi hơn được nữa!” Lộc Chung Lân tức giận nói với các tướng lĩnh khác. “Một mình tôi sẽ đi giết người Sơn Tây, mặc kệ sự thế ra sao, như ba lần bảy là hai mốt”.
Nhưng lấy danh nghĩa gì để tuyên chiến với Diệm Tích Sơn đây?
Lộc Chung Lân nêu ra ba lý do để khởi binh đánh Sơn Tây là: (1) Liên quân nội chiến, Diệm Tích Sơn là nơi bị họa đầu tiên; (2) Quân Tây Bắc phải lấy vùng Tây Bắc làm căn cứ địa, nếu không sẽ trừ bỏ Diệm Tích Sơn; nếu không lấy được vùng Sơn Tây, quận Tây Bắc sẽ vĩnh viễn bị uy hiếp, nếu quân Tây Bắc chiếm được Sơn Tây thì tiến có thể công chiếm, thoái có thể phòng thủ; (3) Quân Tây Bắc quyết không thể nhìn Tổng tư lệnh của mình bị giam lỏng mà không làm gì, muốn cứu Phùng Ngọc Tường thì phải gặp bọn Diệm Tích Sơn.
Quân Tây Bắc có thể đánh được quân Tấn không? Đây là một vấn đề cực kỳ quan trọng.
“Được rồi, lão già này sẽ đi tìm lão tướng,” Lộc Chung Lân nói.
Người đại diện của quân Tây Bắc bí mật vào kinh gặp Tưởng Giới Thạch, bày tỏ ý nguyện của quân Tây Bắc muốn hợp tác với quân Trung ương, đuổi Diệm Tích Sơn ra khỏi Sơn Tây. Tưởng Giới Thạch nói: “Nếu quân Tây Bắc có quyết tâm như như vậy thì quân Trung ương sẽ hết sức ủng hộ”. Dù lúc này đại biểu của Tưởng Giới Thạch đang mật đàm ở Thái Nguyên và Diệm Tích Sơn.
Đội ngũ của Thạch Hữu Tam bắt đầu chuyển từ đường Bình Hán sang hướng Thạch Gia trang. Một trận ác chiến giữa Diệm và Phùng sắp sửa bùng phát. Nhưng do thời cơ không bí mật nên Diệm Tích Sơn đã có được tin tình báo. Ông ta hỏi Phùng Ngọc Tường: “Cuối cùng các ông bán thuốc giá gì đây? Lại còn nói tiếp tục bàn hợp tác với chúng tôi, quân Tây Bắc sẽ chiếm Thái Nguyên”.
Phùng Ngọc Tường giật mình, thất sắc, vội vàng biện bạch: “Sự việc này tôi hoàn toàn không biết”.
Diệm Tích Sơn cười nói: “Đó, đại khái là do các bộ hạ của ngài đã tự đưa ra chủ trương. Lẽ nào họ thích tự đưa ra chủ trương?”
Mặt của Phùng Ngọc Tường bỗng đỏ lên, hồi lâu chẳng nói được một câu.
“Mấy ngày nay,” Diệm Tích Sơn chậm rãi nói, “đại biểu của Nam Kinh hàng ngày ngồi ở phòng làm việc của tôi mà không đi, bảo tôi giao ngài để giải quyết. Tôi không trả lời họ. Vì sao? Chẳng phải vì tình cảm anh em của chúng ta sao? Tưởng Giới Thạch có thể không nói đến tình giao hảo, nhưng chúng ta thì không thể không nói! Ngài nói có phải không?”
Phùng Ngọc Tường “Hừ!” một tiếng rồi đứng dậy, vặn cổ, nói lớn: “Đương nhiên tôi sẽ cùng Diệm tiên sinh hợp tác đến cùng, chống Tưởng đến cùng! Hiện nay tình thế rất cấp thiết, xin Diệm tiên sinh hãy tin tôi, thả tôi về để tôi thuyết phục họ. Nếu Diệm tiên sinh không tin tôi, tức là tôi bảo họ đánh Sơn Tây. Nhưng tôi - Phùng Ngọc Tường - quyết không phải là người vong ân bội nghĩa!”.
Diệm Tích Sơn cảm động, nước mắt lưng tròng, ôm chặt Phùng Ngọc Tường. Hai người cùng quỳ trên mặt đất, lớn tiếng khóc:
“Từ nay về sau,” Diệm Tích Sơn cắn chặt răng nói, “chúng ta cùng sinh tử, cùng chung hoạn nạn, chống Tưởng đến cùng”.
“Chúng ta vĩnh viễn là anh em tốt của nhau”. Phùng Ngọc Tường nấc nghẹn nói.
Hai người Phùng Diệm cùng cắt máu ăn thề, kết làm anh em. Diệm Tích Sơn đưa cho Phùng Ngọc Tường một ít đạn và hai mươi vạn đồng tiền mặt, ngay đêm đó cho xe ngựa đưa Phùng Ngọc Tường đến bến Phong Lăng.
Kết bạn quý ở chỗ tương hợp về đạo, tương tự về nghĩa, tương thủ về tín, tương ứng vì lòng; quý ở chỗ tôn trọng lẫn nhau, tin tưởng lẫn nhau, tha thứ cho nhau, yêu quý nhau, giúp đỡ nhau. Còn điều cấm kỵ nhất là kết bạn dựa vào quyền thế, lợi hại. Trong cuốn “Sử ký” có viết: “Dùng quyền thế, lợi ích để kết giao thành bạn bè, khi quyền thế nghiêng ngả, khi lợi ích hết tất sẽ thành sơ”.
Bạn bè kết giao về thế lực thì khi quyền lực nghiêng đổ, tình bạn cũng tuyệt giao. Bạn bè kết giao về lợi ích thì khi lợi ích không còn sẽ thành sơ rồi tan. Bạn bè kết giao vì phú quý, công danh thì khi có sự lợi hại về công danh, phú quý như nhau sẽ kết giao nhau. Còn khi sự lợi hại về công danh, phú quý ngược với nhau thì sẽ ly tán. Duy chỉ có kết giao vì đạo nghĩa, vì tính tình, vì tấm lòng can đảm, chân thành thì mới sâu sắc dài lâu, mới không bị phân li do phú quý, bần tiện, hoạn nạn, lợi hại...
Âu Dương Tu nói: “Không vì lợi, không vì hại, không bắt ép kết giao, không tuyệt giao qua loa, thì chỉ có người có đạo mới có thể làm được. Nếu không thể cùng hành vi phẩm chất đại đạo, cổ vũ lẫn nhau làm đại nghĩa, cùng giữ lòng trung tín, cùng lòng tương ứng, cùng khuyên nhủ làm việc thiện, cùng làm những việc quy phạm, động viên nhau lấy làm xấu hổ; ngược lại chỉ là đồ trang trí cho nhau, dựa dẫm vào nhau, lợi dụng lẫn nhau, cấu kết với nhau, chính là bạn bè đầy thiên hạ, danh xưng thiên hạ, cũng là đời dung tục, dù công thành danh toại, hiển thân nổi danh thì cũng không là người giảo hoạt giả dối, không có ích cho nhân dân, không có ích cho xã hội. Do vậy, Khổng Tử nói: “Quân tử coi trọng hài hoà mà không hùa theo bọn xấu làm điều xấu xa. Tiếu nhân chỉ cầu hoàn toàn nhất trí mà không cầu kỳ phải hoà điệu. Quân tử tụ tập với nhau mà không cấu kết làm điều xấu, còn tiểu nhân cấu kết với nhau thì mới tụ tập lại với nhau”. Tăng Tử nói: “Quân tử dùng văn chương học vấn đề kết bạn bè, dựa vào bạn bè để giúp mình bồi dưỡng nhân đức”.